ODA'DAN HABERLER

TÜRKiYE HİDROELEKTRİK SANTRALLARI VE HlRFANLI H. E. SANTRALINDA % 100 YERLi OLARAK TESiS EDiLEN 32 MW GÜCÜNDEKİ TÜRBlN - GENERATÖR ÜNlTESl HAKKINDA KISA BiLGiLER :.

Mart 1983 sonu itibariyle Türkiye Elektrik Kurumu (TEK) tarafından işletilen 36 adet HES'ın toplam kurulu gücü 2938 MW olup bu Santrallardaki ünite sayısı 107 dir.

TEK. nün ortağı bulunduğu özel sektörlerce işletilen 4 adet HES. ve bu Santrallardaki 10 adet ünite ile birlikte yurdumuzda işletme halinde olan belli başlı HES. sayısı 40 ve bu Santrallardaki ünite sayısı 117 olup, bu 11^ adet HES ünitesinin toplam kurulu gücü 3122 MW dır.

Bu 117 adet HES ünitesinden başka l MW'tın altındaki küçük güçlerde olmak üzere çeşitli müessese, belediye, köy ve özel şahıslara ait 122 civarında HES daha vardır. Ve bu Santrallardaki 260 civarındaki küçük ünitelerin toplam kurulu gücü 40 MW kadardır. Bu duruma göre yurdumuzda kurulmuş olan küçük - büyük HES sayısı 162 civarındadır.

Yurdumuzda 55 yıla yakın bir zamandan beri kurulmuş olan bütün HES' lardaki türbin - generatör üniteleri ile yardımcı teçhizattan yurt dışındaki yabancı imalâtçı firmalar tarafından tesis edilmişlerdir. Halen yurdumuzda inşa halinde bulunan ve toplam kurulu gücü 6608 MW civarında olan 14 adet HES'a ait türbin - generatör üniteleri ile yardımcı tesisleri de tamamen yurt dışındaki yabancı imalâtçı firmalar tarafından tesis edilmektedir.

1970'li yılların sonlarındaki petrol fiatları esas alınarak yapılan ekonomiklik hesaplarına göre yurdumuzdaki su kaynaklarından ekonomik olarak yılda üretilebilecek olan elektrik enerjisi 102 Milyar kWh dir. Günümüzdeki petrol fiatlan esas alınarak yapılacak ekono-

Hidayet BAŞEŞME

miklik hesaplarına göre yurdumuzdaki

su kaynaklarından yılda ekonomik olarak üretilebilecek olan elektrik enerjisi

miktarının 140 milyar kWh düzeyine

çıkacağı tahmin edilmektedir.

Bugün yurdumuzda tesis edilmiş

olan bütün HES'lardan üretebildiğimiz

elektrik enerjisinin miktarı, yılda takri

ben 14 milyar kWh civarındadır. Bu

durumda, takriben 55 yıl içinde su

kaynaklarımızın ancak % 10 kadarını

değerlendirebilmiş bulunmaktayız ve

su kaynaklarımızın halen % 90 kadarı

nı değerlendiremeden boşa, akıtmak ta

yız. Buna rağmen yurdumuzun ihtiya

cı olan elektrik enerjisinin bir kısmını

döviz ödeyerek Bulgaristan, Sovyetler

Birliği gibi komşu ülkelerden satın al

maktayız; bir kısmını ise döviz ödeye

rek yurt dışından satın aldığımız fuel

oil ve motorin yakarak üretmeğe çalış

maktayız.

-

Yurdumuzdaki su kaynaklarının daha fazla oranda değerlendirilmesi için

2005 yılına kadar inşa edilmesi plânla

nan gücü l MW'tm üzerindeki HES. sayısı 320 adet olup bu HES'laıda tesis

edilmesi gerekecek türbin - generatör

ünitesinin sayısı takriben 1100 dür.

2005 yılına kadar önümüzdeki 23

yılda inşa edilmesi plânlanan 320 adet

HES'da tesis edilmesi gerekecek 1100

adet türbin - generatör ünitesi ile yardımcı teçhizatının, şimdiye kadar olduğu gibi yurt dışındaki yabancı imalâtçı firmalardan döviz ödeyerek temin edilmesi yoluna gidilmesi halinde,

memleketimizin sınırlı olan döviz gelirlerinin çok büyük bir bölümü yalnız bu

HES'larm tesisi için harcansa da, bu

Santrallardan büyük bir kısmının gerçekleştirilmesi mümkün olamayacaktır.

Halen çalışmakta olan HES.lar için gerekli olan yedek malzemeler de ya kın zamana kadar yurt dışındaki ima lâtçı firmalardan temin edilmiştir. Yapılan çalışmalar sonunda son yıllarda HES'ların makina teçhizatı yedeklerinin % 100'ü, elektrik teçhizatı yedeklerinin % 80'i yurt içindeki kamu ve özel kesim fabrikalarının imkânları ile imâl edilebilmektedir. Yurt içinde imâl ettirilen yedek malzemelerin yurt dışındaki imalâtçı firmalardan satın alınanlardan % 50 daha ucuz olduğu yaşanan tecrübeler ile tesbit edilmiştir. Bu durum göz önüne alınarak;

1— Çalışmakta olan yurdumuzdaki önemli 40 HES'daki türbin -generatör üniteleri ve yardımcı teçhizatı için ge rekli olan yedek malzemelerin yurt içinden daha güvenilir bir şekilde te min edilmesi imkânlarını geliştirmek;

2— Hidrolik türbin -generatör üni telerinin yurt içindeki kamu ve özel kesim fabrika ve işyerlerinde imâl edi lebilmesi için gerekli olan bilgi ve tek noloji birikiminin gelişmesine ve yayıl masına katkıda bulunmak;

3— Puant saatlerinde puant gücün karşılanması için ilâve bir güç kaynağı kazanmak;

amaçları ile Hirfanlı HES'da 32 MV gücünde bir türbin - generatör ünitesi ile yardımcı teçhizatının % 100 yerli olarak tesisi için 4 yıla yakın bir süre yoğun çalışmalar yapılmıştır.

32 MW gücündeki bu türbin - generatör ünitesi ile yardımcı teçhizatının imalât projeleri ile teknik ve idari şartnamelerinin hazırlanması, sipariş verme, imalât, kalite kontrolları ve Hirfanlı HES'na nakledilmesi, montajı ve test çalışmaları tamamlanmış olup Temmuz 1983 ayı ortalarında tecrübe işletmesi çalışmalarına hazır hale getirilmiştir. Ağustos 198 3 ayı başında tecrübe işletmesi tamamlanmış olan bu ilk yerli türbin - generatör ünitesi üç haftadan beri hiç bir arızasız çalışmakta ve üretim yapmaktadır.

Hirfanlı HES. da % 100 yerli olarak tesis edilmiş olan 32 MW gücündeki türbin • generatör ünitesi ile yardımcı teçhizatının imalât ve tesisinin gerçekleştirilmesi için aşağıda kaydedilen 27 kadar değişik kuruluşa ait 40 ayrı işyerinde aşağıda kaydedilen değişik işler yapılmıştır :

l— Türkiye Elektrik Kurumu Genel Müdürlüğü :

a) Hidrolik Santrallar işletme Daire si Başkanlığı: İmalat projeleri ile teknik ve idari şartnamelerin hazırlanması, ihale işlemlerinin gerçekleştirilmesi ve her türlü kontrol ve koordinasyon işleri; ünitenin start-up çalışmalarının yürütülmesi işleri;

b) Hirfanlı ve Yöresi HES işletme Müdürlüğü: imalât projelerinin hazırlanması, 154 kV'luk ayırıcıların imâli, PMG generatörünün imâli, türbin hız regülatörünün imâli ve beton dökümü dahil her türlü montaj işleri;

c) Hidrolik Santrallar Sanyar Mer kez Atelyesi: Generatör stator bobinleri ile generatör rotor kutuplarının ve generatör soğutucularının imâli için gerekli olan 12 adet özel amaçlı makina ve cihazın imâli ile generatör stator bobinlerinin, generatör rotor kutuplarının imâli ve generatör stator saçlarının temizlenip izole edilmesi işleri;

d) iletim Şebekeleri işi. Dai. Bask. lığı Adapazarı İmalât Müdürlüğü: Elektronik (statik) ikaz sistemi ile gerilim regülatörünün proje lendirilmesi ve imâli işleri;

e) İletim Şebekeleri işi. Dai. Bask. lığı Test Müdürlüğü: Sanyar'da imal edilen generatör stator bobinleri ile rotor kutuplarının izolâsyon ve power faktör testlerinin imâlat ve montaj aşamalarında yapılması işleri;

f) Şebeke Tesis Dairesi Başkanlığı: Santral ile salt sahası arasındaki 154 kV'luk iletkenlerin çekilme si;

g) Şebeke Tesis Dai. Bşk. lığı Mer kez Atelyeleri: Türbin panosu ile yardımcı panoların imâli ve ağır parçaların Karabük - Kırıkkale - Ankara - Hirfanlı arasında nakliyesi işleri;

h) Şebeke Tesis Dai. Bşk. lığı : 10, 6/154 kV, 40000 kVA ana güç trafosuna ait şartnamelerin hazırlanması ve ihalesi;

i) Satmalına Dairesi Başkanlığı : Yurt içinde özel sektöre yaptırılan tüm işlerin ihalesinin gerçekleştirilmesi ve yurt dışından temini gereken bazı izolasyon malzemelerinin satın alınması; j) Termik Sant. İşi. Dai. Bşk. lığı Kimya Lâb. Müd. lüğü: Bazı özel kimyasal analizlerin yapılması;

2-T.Ş.Fabr.A.Ş.Ankara Makina Fabrikası Müdürlüğü:

Türbin emme borusu, türbin salyangozu, türbin kapağı ve aynaları, türbin kılavuz yatağı, türbin ayar kanatları ve hareket iletim kolları, türbin ayar kanatları servomotorları, türbin kelebek vanası ve servomotoru, türbin rotoru ve türbin şaftı, generatör rotoru gövdesi ve generatör statoru gövdesi, üst köprü, generatör muhafazası, basınçlı ve basınç sız yağ tankları ve boru donanımları, basınçlı ve basınçsız su devreleri boru donanımları v.s.gibi ana ve yardımcı tüm mekanik teçhizatın imâli işleri;

3—Karabük Demir Çelik Fabrikaları:

a) Dökümhaneler Müdürlüğü; Türbin ve generatör şaftları ile kelebek vana şaftının ve taşıyıcı başlık ile muyluların dökülmesi, generatör taşıyıcı yatağı pabuç larının ve beyaz metalinin dökül mesi, türbin rotoru kanatları ile alt ve üst gövdelerinin dökülmesi;

b) Makina Fabrikası Müdürlüğü: Taşıyıcı yatak pabuçlarının iş lenmesi;

4- MKEK.Kırıkkale Çelik Fabrikası

Müdürlüğü:

Yardımcı şaft ile türbin ve generatör şaftları kaplinlerinin dökülmesi ve dövülmesi ve Karabük D.Ç .Fabrikalarında dökülen türbin saftı ile generatör şaftının ve kelebek vana şaftının dövülmesi;

5—Ereğli Demir ve Çelik Fabrikaları:

Generatör rotor nüvesi ö^el saçları ile generatör rotor kutupları nüvelerine ait özel saçların imâli;

6— DSi. Genel Müdürlüğü:

a) Barajlar ve Hidroelektrik Santrallar Dai .Bşk .lığı: inşaat projeleri ile betonarme ve kalıp projelerinin hazırlanması, beton dökümü işleri süresince danışmanlık ve kontrollük görevlerinin yapılması;

ELEKTRiK MÜHENDiSLiĞi 300

b) Araştırma Dai.Bşk.lığı Esenboğa Lahora tu varları: Her cins agrega malzemelerinin kontrollan ile beton deneylerinin yapılması;

c) V. Bölge Müdürlüğü: Basınçlı beton enjeksiyon işlerinin yapılması;

7-ESAŞ Transformatör SanA.Ş.: 10.6/154 kV'luk 40000 kV'lık ana güç trafosunun imâli;

8- KAVEL Kablo San. A.Ş.:

Koruma, kumanda ve kontrol devrelerine ait kabloların imâli;

9-KALEKALIP Mak.San.A.Ş.:

Generatör statoru nüvesi lâminas yon saçlarının özel kesme kalıpları ile generatör rotoru nüvesi lâminasyon saçlarının ve generatör rotoru kutuplan lâminasyon saçlarının özel kesme kalıplarının imâli ve generatör statoru nüvesi lâminasyon saç la n ile generatör rotoru nüvesi lâminasyon saçlarının ve rotor kutupları nüvelerinin lâminasyon saçlarının pres baskı kesme işlemleri;

10-RABAK Elektrolitik Bakır San. A.Ş.:

Generatör rotor kutupları özel bakır iletkenlerinin imâli;

11-SARKUYSAN Elektrolitik Bakır SanA.Ş.: Generatör stator bobinleri özel bakır iletkenlerinin imali;

12-Emek Elektrik SanA.Ş.:

10.6 kV'luk ve 154 kV'luk ba/ı akım ve gerilim trafolarının imâli;

13-ALCESan.A.Ş.:

10.6 kV'luk bazı akım ve gerilim trafolarının imâli;

14—Boğaziçi Döküm San_A.Ş.:

Generatör rotor kutupları baskı flânşlarının dökülmesi ve işlenmesi;

15-BUKA Lâstik-Conta San.A.Ş.:

Her türlü lâstik-kauçuk, keçe conta, salmastra gibi sızdırmazlık elemanlarının imâli; 16—Çanakkale Seramik FabrA.Ş.:

154 kV'luk ayırıcılar ile akım ve gerilim trafolarının imâlinde kullanılan izolatörlerin imâli;

17—Teknim Sanayi ve Tic.Ltd.Şti.:

Generatör stator sargılarının sıcaklık sondaları ve göstergeleri ile türbin ve generatör yataklarının sıcaklık kontrol sondalarının ve göstergelerinin imâli;

18— Marshall Boya A. Ş.:

Özel izolâsyon gerilim verniği imâli;

1 9 - ÇENAM Çekmece Nükleer Araştırma Merkezi:

Gamagrafi metodu ile döküm parçalarının her türlü tahribatsız kalite kontrol muayenelerinin yapılması;

20—TÜBiTAK Marmara Bilimsel ve Endüstriyel Araştırma Merkezi:

Ultrasonik muayene metodu ile şaftların ve çelik konstrüksüyon kaynak dikişlerinin her türlü kalite kontrol muayenesi;

21- İ.T.Ü. Yüksek Gerilim Test Lâboratuvari:

Hirfanlı'da imâl edilen 154 kV'luk ayırıcıların yüksek gerilim izolasyon testlerinin yapılması;

22-O.D.T.Ü. a) Elektrik Müh .ligi Bölümü Test Laboratuvarı: Stator saçları karakteristiklerinin tesbit edilmesi; b) Metallurji Müh.Bölümü Labora tuvarı: PMG. generatörü için gerekli özel daimi mıknatısların imâli ile ilgili çalışmaların yapılması;

23- MSB.ARGE Lâboratuvarlan:

Gamagrafi metodu ile tahribatsız malzeme muayeneleri ve kalitatif, kantitatif kimyasal analizlerinin yapılması;

24—TSE Laboratuvarları:

özel bazı kimyasal analiz işlerinin yapılması;

24—MTA Enst.Laboratuvarları:

Bazı özel kimyasal analiz işlerinin yapılması;

26-D.K .K.lığı Gölcük Tersanesi:

Türbin rotorunun dinamik balansının yapılması; 27- AEG—ETİ Tic.ve SanA.Ş.:

Bazı özel izolâsyon malzemelerinin temin edilmesi;

SONUÇ:

Hirfanlı Hidroelektrik Santralı için yurt içinde Devlet sektörü ile özel sektöre ait 27 kuruluşun 40 ayrı işyerinde TEK Türkiye Elektrik Kurumu'nun gayretleri, öncülüğü ve organizasyonu ile %100 yerli olarak imâl edilerek tesis edilmiş ve Temmuz 1983 ayı içinde test çalışmaları tamamlanarak Ağustos 1983 ayı başında üretime geçmiş olan 32 MW nominal gücündeki türbin-generatör ünitesi ve yardımcı tesisleri arızasız olarak çalışmaya ve üretimine devam etmektedir. Bu ünitenin tesisi için toplam olarak 640 milyon TL .civarında para harcanmıştır. Bu duruma göre birim kW güç için tesis bedeli olarak 20.000.-TL.harcanmış olmaktadır. Oysaki; aynı güçte bir türbin-generatör ünitesi ile yardımcı teçhizatının yurt dışındaki yabancı imalatçı firmalardan satın alınması halinde döviz olarak ödenecek paranın Türk parası karşılığı birim güç için takriben 45 000 TL/kW ve 32 MW için ise takriben 1,5 milyar TL. civarında olacağı tahmin edilmektedir.

Yukarıda yapılan kısa açıklamalardan sonra şu hususlar rahatlıkla söylenebilecektir:

l—Türkiye'deki Devlet sektörü ile özel sektöre ait Türk Sanayiindeki bilgi ve teknoloji birikimi ile Türkiye'de kurulması planlanan ve ünite gücü 100 MW'ta kadar olan hidrolik türbingeneratör ünitelerini gerek devlet sektör için ve gerekse özel sektör için %100'e yakın oranda yerli olarak imâl ve tesis etmek imkân dahilinde bulunmaktadır. Zira, su düşüşü 60 metre gibi küçük olan ve 60 m3/saniye gibi büyük bir debisi bulunan 32 MW nominal gücündeki Hirfanlı HES. 4 nolu ünitesinin fiziki büyüklüğü 150 mt. düşülü 100 MW gücündeki ünitelerden daha küçük değildir;

2— tik deneme ve bir tek adet olmasına rağmen bu ünitenin projelendirme, sipariş verme, imalât, montaj, işletmeye alma testleri için geçen süre dış firmalara verilen siparişlerin gerçekleşmesi için geçen süreden çok fazla değildir;

3—Ünitenin %100 yerü olarak tesisi için harcanın toplam para, yabancı imalâtçı firmalara yaptırılan imalât, montaj ve testler için harcanacak paranın yarısından fazla değildir.

ELEKTRİK MÜHENDiSLiĞi 300