OATLAYICI ORTAMLARDA KULLANILAN ELEKTRİK AYGITLARININ BAKIMI

PATLAY ICI ORTAMLARDA

KULLANILAN ELEKTRİK

AY GITLARININ BAKIMI

Endre SZENW OVITZ

İki tür bakım vardır:

1. Aygıtın tamamının veya arızalanan bölümünün onarı mı veya yenisi ile değiştirilmesi

2. Aygıtın belirli aralıklarla gözden geçirilmesi (Periodik Bakım)

1. Bakımda, arızalanan aygıt onardır veya değiştirilir. Burada arıza oluşumu önceden öngörülmediğinden ay gıtın devre dışı kalması uzun sürebilir, bu nedenle bu ba kım yöntemi daha pahalıdır.

2. tür periodik bakımdır. Aygıtın arızalanmasını önleyici niteliktedir. Bu yöntemde; kullanılan tüm aygıtlar veya donanımlar belirli sürelerle gözden geçirilir, temizlenir, yağlanır. Mekanik ayarları ve ölçmeleri yapılır. Böylece elektrik makinalarının, aygıtlarının aşırı yüklenmeleri ve aşırı ısınmaları, yalıtım bozulmaları önlenmiş olur ve kul lanım süreleri uzar.

Patlayıcı ortamlarda kullanılan elektrik aygıtlarının önle yici bakımı diğer sanayi tesislerinde kullanılan elektrik aygıtlarının bakımından daha da önemlidir. Buradaki ay gıtlar çalıştıkları ortamın niteliğinden ötürü, doğabilecek büyük tehlikelere karşı patlamaya dayanıklı olmak zo rundadırlar. Güvenilir bir işletme ve elektrik aygıtlarının patlamaya karşı güvenliğini sağlamak için çeşitli koruma sınıflarına göre değişik bakım işlemleri periodik olarak yapılmalıdır.

Ancak tüm koruma sınıflarında geçerli olan işlemlerde yapılabilir.

1.1. Tüm Koruma Sınıflarında Geçerli Olan Bakım İşlemleri

Bakımın sıklığı aygıtın türüne ve özellikle tesis alanının niteliğine bağlıdır. Sürekli olarak devrede olan bir elek trik motorunun bakımının daha kısa sürelerde devrede olan bir elektrik motorunun bakımından daha sık olarak yapılması gerektiği açıktır.

Çünkü aralıklı çalışan motor daha uzun sürede kirlenir ve daha uzun sürede yağlanması gerekir. Genel olarak elek trik motorlarında ark oluşturan parçalar yoktur. Ancak kontaktörler vb. gibi .elemanlar bulunur. Eğer belirli bir işletme süresi sonunda sabit aralıklarla yağlanmaz ve te mizlenmez ise kontaktörlerin kontak yüzeyleri yanar. Bu nedenle bu tür bakımlar daha kısa aralıklarla yapılmalı dır.

İklim ve temizlik koşullarının bakım sıklığına etkisi bu rada ayrıca tartışılmayacaktır. Elektrik aygıtlarının bu koşullarda kullanımı ve tesisi ayrı bir yazı konusudur.

Genel olarak, aygıt yapımcısı tarafından önerilen bakım işlemleri uygulanmalıdır. Ancak işletme koşulları ek ba kım işlemi gerektirebilir. Çok tozlu veya çürütücü gazlı veya buharlı ortamlarda kullanılan aygıtların bakımı özel bir önem taşır. Bu gibi koşullarda yeterli bakım yapıl maksızın aygıtın patlamaya dayanıklılık özelliğini koru mak belirli bir işletme süresi sonunda olanaksızdır. Aygı tın patlamaya dayanıklılık özelliğini korumada uygula nan çok önemli bakım yöntemleri aşağıdadır:

— Aygıt; metal kısımlarında çatlak, cam kısımlarında kı rık, cam kısmın etrafındaki beton bölümünde bozulma olup olmadığı vb. yönlerinden gözden geçirilir. — Aygıt, aşınma ve çürüme, aşınmış veya hasarlanmış dişli ve muhafaza içerisinde toz olup olmadığı yönlerin den gözden geçirilir.

— Aygıt muhafazasında normal olarak sıkıIı ve gevşeme ye karşı önlem alınmış olan civataların sıkı Iı olup olma dığı gözden geçirilir.

— Gevşemeye ve burulmaya karşı önlem alınmış olan tüm bağlantılar temas basıncını sabit tutmak amacıyla gözden geçirilir.

— Koruma ve toprak iletkeninin kopuk veya aygıtın şa sesine bağlı olup olmadığı gözden geçirilir.

— Kablo girişlerinin marunla iyice kapatılmış olup olma dığı gözden geçirilir.

— Esnek bağlantı kablolarının kelepçeleri, çekme ve bu rulmayı önleyip önleyemediği yönlerinden gözden geçi rilir. — Tüm kilitleyici ve sızdırmaz kısımların tanımlanan ö zellikleri sağlayıp sağlayamadığı gözden geçirilir.

— Tehlikeli ortamlarda kullanılan esnek kablolar 24 sa atlik işletme süresi içinde en az bir kere gözden geçiril meli ve arızalı olanlar devreden çıkarılarak yenilenmeli dir.

1.2. Alevsızdırmaz Muhafazaların Bakımı

Kullanım yerine uygun olarak seçilen muhafazanın koru ma sınıfına bağlı olarak, özel bakım işlemleri vardır.

— Muhafaza üzerindeki bağlantılardaki aralık yüzeylerin de aşınma ve çürüme nedeniyle bozulma olup olmadığı araştırılmalı, aralıklar içeriye nem girmesini önlemek amacıyla yağlanmalıdır.

Tüm ulaşılabilir flanşlı bağlantı yüzeyleri montaj ta marnlandıktan sonra ve güvenlik civata ve vidalarını ge

reksiz yere sıkmadan gözden geçirilmeli, gerekli testler yapılmalıdır. Monte edilen parçalar arasındaki aralıklar öngörülen değerleri geçmemelidir.

Test terminallerinin sabit ve güvenilir olup olmadığı gözden geçirilmelidir.

Tesis edilen kilitleme sistemlerinin yeterli ve güvenilir olup olmadığı incelenmelidir.

1.3. Güvenilirliği Artırılmış Aygıtların Bakımı

Bu tip "e" koruma sınıfının prensibi normal işletme ko şullarında ark ve kıvılcım oluşturmayan aygıtlarda ek ön lemler uygulanarak yüksek ısı olasılığında ark ve kıvıl cım oluşumuna karşı güvenilirliğin artırılmasını sağla maktır. Bu tip aygıtlarda aşağıdaki bakım işlemi yapı lır. — Kullanılan tüm aydınlatma elemanlarının anma değer lerinin tasarımlanan en yüksek anma değerlerinin altın da olup olmadığı gözden geçirilir.

Akıma bağımlı olarak çalışan devre kesici koruma ele manlarının gecikme zamanının motorun tg zamanına uy gun olup olmadığı gözden geçirilir.

1.4. Basınçlı Muhafazaların Bakımı

Basınca dayanıklı olan muhafazaların bakım işlemleri aşağıda belirtildiği gibidir.

Gaz doldurma süresi gözden geçirilir. Aygıt; basınçlı muhafaza içerisine, ilgili bağlantı ve bölümlerine muhafa za içerisindeki parlayıcı nitelikteki gaz ve buhar yoğun luğunu en yüksek patlama ve parlama düzeyinin altına düşürmek amacıyla yeterli miktarda koruyucu gaz basıl madan enerjilenmemelidir.

Uyarı ve güvenlik sistemlerinin çalışıp çalışmadığı gözden geçirilir, işletme sırasında eğer basınçlı muhafaza içerisindeki gaz basıncı herhangi bir nedenle öngörülen değerin altına düşerse ışıkla veya sesle uyarı sistemi ça lışmalı veya aygıt otomatik olarak devre dışı bırakılmalı dır.

1.5. Yağlı Aygıtların Bakımı

Önerilen bakım işlemleri aşağıdadır. Hava boşaltma klepelerinin açık olup olmadığı göz den geçirilir. Yağ seviyesi gözden geçirilir. Yağın niteliği test yöntemleriyle incelenir.

1.6. Çok güvenilir Özel Tesislerin Bakımı

Bu tür tesislerde ve aygmaraa Kullanılan devrelerin elek triksel özelliklerinin değişim göstermemesi ve bu özellik lerin sürekli korunması önemlidir. Bu nedenle bu tür te sislerde ve aygıtlarda aşağıdaki bakım işlemleri uygula nır.

• İlgili aygıtların, güvenilir yapıdaki akım kaynaklarının elektriksel özellikleri, kabloların açık devre gerilim, kısa devre akım, kapasitesi ve endüktansı ölçülür ve incelenir.

Bu tür devrelerde kullanılan kabloların güç kabloları, kapasitif ve indâktif girişim yoluyla tehlikeli gerilimler oluşturabilecek yüksek frekans kablolarından ve yüksek gerilim kablolarından ayrı olup olmadığı gözden geçiri lir.

— Bu tür tesislerde kullanılan iletkenlerin yalıtım direnç leri durumu incelenir.

Bu tür devre ve aygıtlarda kullanılan elemanların bakı mında, değiştirilen elemanın, kablonun öncekiyle aynı özelliklerde olması gereğine özellikle dikkat etmek gere kir.

1.7. S Tipi Özel Koruma Sınıfı Aygıtların Bakımı

Bu tür aygıtlar hava geçirmez muhafazalı aygıt ve dona nımlardır. Bakım gerektirmezler ve hatta bozuldukların da bile onarımlarına izin verilmez aynı elektriksel özellik lerde yenisi ile değiştirilmeleri gerekir.

2. YETERSİZ BAKIMIN SONUÇLARI

Yetersiz bakım, patlamaya karşı güvenilir olma özelliğine olumsuz etki yapar ve süreç içerisinde kesinlikle patla maya yol açar. Kablo kelepçeleri ve kablo tutucuları kabloyu gerektiği gibi sabitleyemez ise salınma sonucun da bağlantı noktaları gevşeyerek patlayıcı ortamda kıvıl cım oluşumuna dolayısıyla patlamaya yol açar. Kablo gi rişleri veya diğer kapatılması ve macunlanması gereken kısımlar yeterli biçimde kapatılamaz ise, çok tozlu or tamlarda enerjili bölümler arasında toz tabakasının oluş masına ve enerjili noktalar arasında atlamaya yol açar ve bu da patlayıcı ortamı ateşleyebilir.

Alev sızdırmaz muhafazalarda çürüme ve aşınma nede niyle aralıkların güvenilir ölçüleri değişir. Alev iletim yo lu kısalır ve muhafazanın alev sızdırmaz özelliğinden ar tık söz edilemez. Yağlı şalterlerde ise eğer hava boşaltma klepesi kapalı ise açma kapama sırasında yağ içerisinde oluşan gaz dışarı atılamaz ve şalter muhafazasına basırç yaparak patlatabilir veya arızalandırır. Basınçlı muhafa zalarda yetersiz gaz basma durumunda muhafaza içerisin de yanıcı gaz veya buhar kalır, eğer koruyucu olarak ba sılan gaz hava ise patlayıcı bir karışım oluşturur ve pat lama tehlikesi her zaman gündemdedir.

3. BAKIMIN ELEMAN EĞİTİM VE BAKIM ATÖLYESİ SORUNLARI YÖNLERİNDEN ÖRGÜTLENMESİ

Patlama tehlikesini en düşük düzeye indirebilmek için tüm patlamaya karşı dayanıklı aygıtların yeterli bakım işleminden geçirilmesi temel alınmalıdır. Her konumda ve her koşulda doğru ve hatasız çalışma gerekir. Patlayı cı ortamlarda hiçbir aygıt enerjisiz duruma getirilmeden ve bakım işlemi sonuna kadar enerjisiz olduğu ayrı kilit lemesi gibi önlemlerle sağlanmadan açılmamalıdır. Bes leme devresi açıldığı halde enerjili olabilen bir takım ay gıtların bakımına özellikle önem verilmelidir. 3akım ve onarımı tamamlanan aygıtın elektrik testlerinin yapılma sı durumunda, test sırasındaki civardaki hava gaz karışı mı ortam sürekli olarak ölçülmeli ve en düşük patlama düzeyinin altında olduğu görülmeden test için gerekli enerji verilmemelidir.

Patlayıcı ortamlarda güvenilir koşullar sağlanmadan açık alev veya diğer ateşleme kaynakları kullanılarak bir iş lem yapılmamalıdır. Bu tür işlemlerde ancak yetkili kişi nin yazılı oluru gereği yapılmalıdır. Patlamaya dayanıklı aygıtların bakım ve onarımları çok benzerdir. Bakım ve onarım arasındaki sınırın ne olduğu nu kestirebilmek güçtür. Bir aygıtın bir bölümünün onarı mı veya değiştirilmesi, koruma sınıfına etki etsin veya et mesin onarım işlemidir. Eğer bir kelime anlamında alır sak, bozuk bir lambayı değiştirme işlemi koruma sınıfı nı değiştiren bir onarım işlemidir. Çünkü lambanın mu hafazası açılarak koruma sınıfı değiştirilmiştir. Eğer lam bayı daha büyük güçte bir lamba ile değiştirir isek bu iş lemde de patlamaya dayanıklılık özelliği bozulmuştur ve bu işlem hâlâ onarım işlemi olarak görülemez bakım iş lemidir.

Bu nedenle bakım ve onarım işlemini birbirinden kesin çizgilerle ayırmak olası değildir ve her iki işlemde aynı elemanlar tarafından yapılmak durumundadır. Bazı ülke lerde patlamaya dayanıklı aygıtların bakım ve onarım iş lerini yürüten birim aynıdır. Birimin bakım onarım atöl yesi bulunur.

>urada eldeki olanaklar ölçüsünde onarım işleri yapılır. Onarım gerekli olan alet ve cihaz olanakları ile kısıtlan mıştır. Bakım ise kısıtlı değildir. Bu tür aygıtların bakım ve onarımı bu amaçla geliştirilmiş uzman elemanlarca yapılmalıdır.

Uzmanlaşmanın yararı, onarımdan sonra aygıtın test merkezlerinde yeniden test edilme gereğini ortadan kal dırmasıdır. Bakım ve onarım atölyesi yöneticisi bakım, onarım ve yapılması gerekli tüm test işlerinden sorumlu dur. Yönetici konuya ilişkin tüm standartları ve yönet melikleri bakım onarım da çalışan elemanları eğitebile cek düzeyde bilmek ve bu bilgileri en az her iki ayda bir kez elemanlara aktarmak zorundadır.

4. BAKIMIN YÖNETİMİ

Bakım işleminde, patlayıcı ortamlarda kullanılan aygıtla rın koruma sınıflarına, seçimine ve tehlikeli ortamların sınıflandırılmasına ilişkin tüm standardlar elde bulunma lıdır. Sağlanabilir ise normal aygıtların bakım onarım ta limatnamelerinin bulunmasında yarar vardır. Yabancı kaynaklı aygıtların giriş bildirmeleri ulusal test merkezi tarafından yayınlanan uzman görüşleri fabrika olağan ve tip test raporları, montaj ve işletme talimatları elde bu lunmalıdır. Ayrıca yabancı standardları da bilmekte ya rar vardır.

Patlamaya dayanıklı aygıt kullanılan her sahanın ve bölü mün tehlikeli bölgelerin bulunduğu bölümleri ve tehlike sınıflarını, kablo yollarını ve tiplerini gösterir plan ve ka yıtları vardır ve bu kayıtlar sürekli gözden geçirilir. Seri numarası olan tüm aygıtlarda zorunlu olarak, olmayan larda ise pratik olarak takım kayıtları tutmakta yarar var dır.

Bu amaçla dosyalama yapılır. Her aygıtın ayrı bir kartı bulunur. İşletmeye alındığı andan itibaren aygıt üzerinde yapılan tüm bakım, onarım ve test işlemleri tarihleri ile birlikte kart üzerine işlenir ve bu kart aygıt hurdaya çı karılıncaya kadar korunur.

Her bakım ve onarım işlemi ayrı ayrı olarak ayrıntılı bi çimde yazılmalıdır. Mekanik ölçü aletleri mastarlar doğ ruluklarını koruyacak ve doğru ölçme yapacak biçimde korunmalıdır.

Atölye geniş ve aydınlık olmalıdır. Patlamaya dayanıklı aygıtlarda ayrı bir ambarda, ranzalarda kayıtlarla ambar lanmalıdır. Ambar zemini üzerinde ambarlanırsa geliş gi diş yolundan uzakta olmalıdır. Parçalı malzemelerin me tal olmayan sandık ve kutularda saklanması daha uygun dur. Bir arada bulunan birçok malzemenin birbirine ka rışmasını önlemek amacıyla her parça etiketlenmelidir. Patlamaya dayanıklı aygıtların parçalarının hasarlanma masına özel bir özen gösterilmelidir.

Bu nedenle yükleme bölgelerinin tabanına lastik veya benzeri elastik maddelerden yapılmış çuhalar serilmeli dir. Bakım ve onarımda kullanılan iş masaları plastik kaplı olmalı, metal kaplı iş masası kullanılmamalıdır.

5. PATLAMALARA KARŞI ÖNLEM OLAN YA DA OLMAYAN ONARIM ETMENLERİ

Patlayıcı ortamlarda kullanılan aygıtların onarımı; pat lamaya karşın önlem olabilen ya da olmayan aygıt öğe ya da parçalarının değiştirilmesi yönünden ikiye ayrılır.

Patlamaya dayanıklılığı sağlayan onarım türünde yerine göre aygıt parça ya da öğelerinin değiştirilmesi koruma önlemi oluşturmaktadır. Ateşe dayanıklı muhafazalarda başlıca onarım yöntemleri şöylece sıralanabilir: Muhafa za öğelerinin değiştirilmesi ayarlanması tamamlanması muhafazayı bağlayan vidaların değiştirilmesi, kapak,

bushing, çalışma çubukları ya da millerin, şaftın, say dam kapağın, gözetleme penceresinin vb. aksamın değiş tirilmesi, ayarlanması ya da tamamlanması olarak sırala nabilir. Hatta motorun kırılan bacaklarının yeniden kay nak edilmesi de öngörülebilir. Güvenlik önlemlerinin da ha da artırılması için motorun sargılarının yeniden sarıl ması, sleeve bearing ve lamba yuvalarının (Lamp holders) özgün eşdeğerleriyle değiştirilmelidir.

Patlamaları önleyemeyecek türden onarımda ise olağan kullanımdan ötürü aşınmış, eskimiş öğelerin değişmesi yer alır ki bu önlemler koruma türüne etki etmezler. Ate şe dayanıklı muhafazalarda, muhafaza içindeki devreler özgün biçimde ise, motor fonlarının, karbon fırçaların ve fırça yuvalarının değiştirilmesi de patlamaları önlemeye yönelik olmayan onarım sınıfına girer. Aynı biçimde anahtar kontaklarının ve denetim anahtarlarının özgün eşdeğerlerle değiştirilmesi gereklidir. Akım sınırlarında çalışacak diğer ısıl tripping aygıtlarının öngörülmesi, so runların, civalı anahtarların, vakum anahtarların değişti rilmesi aydınlatmanın koruyucu muhafaza içine alınması lamba yuvalarının, şok bobinlerinin, füloresan lambala rı starter lavrının özgün değerleri ile yenilenmesi öngörül melidir. Güvenilirliği artırılmış aygıtlarda patlamaya da yanıklılığa etki etmeyen muhafaza öğelerinin de değişti rilmesi, motorun kırılmış ayaklarının yeni baştan kay nak yapılması yalıtıcı öğelerin değiştirilmesi, bağlantı uçlarının özgün değerleriyle değiştirilmesi,"roller bear ing"lerinin motor fonlarının^ saydam kapakların, ateşle meye dayanıklı korumaların, şok bobinlerinin ve fülorasan lambaların starterlerinin ölçülüp ayarlanması ya da özgün değerleriyle değiştirilmesi öngörülür. Telefon aygıtların da mikrofonun özgün eşdeğeriyle değiştirilmesi, el mik rotelefonların ise sarımlarının değiştirilmesi gereklidir.

Basınç altında çalışan aygıtlarda boyut değişimine ya da hava akışına yol açmayacak türden yapılacak değişiklik ya da onarımları şöylece sıralamak olasıdır: Slipringler, karbon fırçalar, fırça yuvaları, roller blarings, çelik giy dirmeler, fanların değiştirilmesi ya da onarılması patla maları önlemeye yönelik olmayan mekanik çalışmalar dır.

Yağlı aygıtlarda, yağ tankının değiştirilmesi, yamanması, tel bağlantıları sağlayan parçaların değiştirilmesi,muhafa za içindeki sorun ya da öğelerin özgün yedek parçalarıy la değiştirilmeleri patlamalara karşı olmayan onarım sını fına girmektedir.

Zaten güvenilir olan aygıtlardaki, sigortaların elektronik tüplerin, bataryaların özgünleriyle değiştirilmesi yine patlamaya önlem oluşturmayan bakım, onarım türü için de yer almaktadır.

Tüm bu onarımlar genel olarak, aygıtın denetimi (teftişi) tıkama sınamaları, uzaklık ölçümleri ve işlevsel sınamala rından oluşur.