MÜHENDİSLİK DÜNYASI

uygulama

İki yönlü imlere duyarlı gerilim/akım çeviricileri

Kayma bileziği (slip ring) ve fırça takımı (brush assembly) yoluyla bir noktadan diğer bir noktaya örnek sel gerilim imi yollama, bilgi iletimi uygulamalarında sık sık arızalara ne den olur. Bu tür arızaların nedeni devrede bulunan değişken dirençler üzerindeki gerilim düşmeleri ve ir gitlenen gürültülerdir (induced noise). Bununla birlikte eldeki geri lim bilgisinin bir yerden bir yere ile timinden önce akım bilgisi biçimine dönüştürülmesi (ve çıkışta tekrar gerilim bilgisi şekline çevrilmesi) bu türden devrelerde bu sorunu yok eder. İ ki yönlü giriş imleri ile çalış mayan çeviricilerden farklı olarak, bu devre ± 1 0 volt'luk bir gerilim imini ileticide (transmitter) ± 10 mAmp'lik bir akım imine ve alıcıda (receiver) yeniden ± 1 0 volt'luk ge rilim imine dönüştürür.

iletici girişinde Alt R,, R3 ve R7' den oluşan toplayıcı yükselticinin bir girişine V, gerilimi, diğer girişi ne de ileticinin çıkış gerilimi olan V2 uygulanır. Devredeki geri besle menin sonucu olarak A2 eviren yük

selticinin (inverting amplifier) çıkış gerilimi (V, + V2)'dir.

A2 yükseltecinin geri besleme di renç devresinin bir parçası olan 9 ı — 9 2 a k l m yükselticisi (current booster l0 gibi bir akım üretebil mek için düşük empedanslı bir kay nak oluşturur. Pozitif giriş gerilim leri için 9 ı tranzistörü etkin (acti ve) durumda, negatif giriş gerilim leri için de Q2 tranzistörü etkin du rumdadır. Böylece, l0 = [ ( V , +

V2) V2]/R6 = VJRg'dır. Bu ilişkiden de lo'ın yalnızca V, giriş gerilimine bağlı olduğunu görürüz.

Alıcı girişinde A 4, 9 3 ve 9 4 devre si l0 giriş akımını tespit eder ve

V j gerilimine dönüştürür.

İleticide kullanılan ikili tranzistör yapısına benzeyen Q3 ve 94 tran zistörleri iki yönlü akım işareti elde edebilmek için gerekir. As yükselte ci de çıkışta + V , gerilimi elde et mek için eviren yükselteç olarak kullanılır.

(a)'dakl çevirici İki yönlü örneksel gerilimleri, yüksek dirençli devreler lU«rİnden güve nilir bir biçimde İletebilmek İçin akıma dönüştürür. Alıcı çevirici (b), glrlj gerilimini yeniden elde edebilmek İçin ters bir İşlem yapar. Çevrelerde ucuz Işlemsel yükselteç ve tranzlstörler kullanılmıştır.

ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ 269 270

lisansüstü çalışmaları

YÜKSEK GERİLİM KABLO SİSTEMLERİNİN ANALİZİ

Osman Bayraktar Yüksek Lisans Tezi

Bu tezde, enerji naklinde kullanılan yeraltı kabloları ve yüksek gerilim kablo devreleri analiz edilmiştir. Çeşitli kablo yapılarının tanımına, kablo elektriki parametrelerinin for mülasyonuna ve bunların havai enerji nakil hatları ile karşılaştırıl masına önem verilmiştir.

Tipik bir yüksek gerilim kablosu için elektriki parametreler formüle edilip hesaplanmıştır.

Bir kablo sisteminin elektriki davra nışının klasik metodlarla çözümü, aynı sayıdaki havai hat devresinden iki kat daha fazla sayıda birbirine bağlı bağımlı diferansiyel denkle min çözümünü gerektirir. Bu çözü mü basit birbirinden bağımsız dife ransiyel denklemlerin çözümüne in dirgeyen "modal analiz" metodu verilmiştir. Modal analiz veya tabii modlar teorisi, kablo sistemlerinin çözümünün çok kolaylaştırılmasına ilave olarak sistemdeki sinyallerin propagasyon şeklini incelemeyi de mümkün kılar. Aynı tipik kablo sis temi için propagasyon modları ve sabiteleri hesaplanıp havai hat de ğerleri ile karşılaştırılmıştır ve bir birlerinden çok farklı olduğu görül müştür.

Kablolarda, endüksiyon ekran geri limleri kaçınılmaz bir olaydır ve bu yüksek gerilim kablolarında tehlike li seviyelerde olabilir. Çeşitli ekle me ve topraklama sistemleri karşı laştırılarak, uzun kablo devrelerin de ekran ve damar çaprazlaması ya pılmasının gerekli olduğu görülmüş tür.

Kablo ve sistemleri, elektriki davra nışları ve analiz metodları açısından havai hatlardan büyük farklılıklar gösterdiği sonucuna varılmıştır.

(Tez Yönetimi: As.Prof.Dr. Nevzat Ozay, Elek. Müh. Bölümü. ODTÜ, Arahk 1977, 97 sayfa).

DAĞITIM SİSTEMLERİNDE GÜVENİLİRLİĞİN DEĞERLENDİRİLMESİ ismail özerdinç Yüksek Lisans Tezi

Bir dağıtım sisteminin planlanma sındakj temel ilke, güvenilirlik ve devamlılığı da göz önünde tutarak hem bugün hem de gelecekte bölge nin elektrik enerjisi gereksinmesini en az yatırımla karşılamaktır.

Bu araştırmada yük yoğunluğunun çok yüksek olduğu ticari bir bölge de dağıtım sisteminin gelişimi iki ayrı yaklaşımla incelenmiştir. Dağı tım sistemi, birinci yaklaşımda rad yal primer ve ağ tipi sekonder ola rak düşünülmüş, ikincisinde açık ring ya da lup primer ve radyal se konder olarak alınmıştır. İki yakla şım arasındaki en önemli ayrılık, birincisinin çok güvenilir olmasına karşılık yatırım maliyetinin, ikinci sine oranla yüksek olmasıdır. Birin ci yaklaşım yüzde yüz güvenilir ka bul edilebilir. Böyle olunca örnek bölge için ikinci yaklaşımda karşıla namayan enerjideki 1 kwh'lik bir azalmanın değeri (güvenilirliğin de ğeri) hesaplanmıştır.

Bu araştırmada bu iki yaklaşım ya tırımlar ve güvenilirliğin değeri yö nünden karşılaştırılmıştır.

(Tez Yöneticisi: Doç.Dr. Ayhan Türeli, Elek. Müh. Bölümü. ODTÜ, Nisan 1977, 116 sayfa).

ELEKTRtK MÜHENDİSLİĞİ 269 270