ELEKTRİK FİYATLARI VE EKONOMİK GELİŞME

elektrik enenisi elektrik fiyatları ve ekonomik gelişme korkut Öngün

UDK: 611.311.1.003.13:330.001.6

1. GtRÎŞ

Genel olarak isteğin değişmesine bağlı olarak fi yatın da değişeceği» istek ve fiyat arasındaki i lişkinin karşılıklı olduğu kabul edilir. Elektrik te de, diğer ekonomik değerlerde olduğu gibi, elektril satıcı ve tüketicileri arasındaki karşı lıklı değiştirme isteğinden fiyat doğar. Fiyat, satıcının ve alıcının biçtiği bu değere uygun ol dukça malın satışı kolaylaşır. Elektrikte fiyat elektriğin ışık, çevirici kuvvet, ısı, kimyasal etki gibi yaptığı işe, başka bir deyişle kWh biri mine göre belirtilmektedir. Bu durum fiyatın tes pitinde satıcı ve tüketiciler bakımından değişik Kotkut öngün, Danışman, TEK

görüşleri i hareket edilmesi gerektiğinin ileri sü rülmesine neden olmaktadır. Tüketiciler elektrik fiyatının işyönünden kullanılış yerine göre (ev lerde, ticarethanelerde, sanayide, tarımda) değer lencirilmesini, satıcılar ise elektriğin fiziksel ezelliklerine göre (gerilim, kullanma yoğunluğu, kullanışa zamanları) değerlendirilmesini istemek tedirler. Üreticiler, elektriğin satış fiyatını, üretire için yaptıkları fedakarlıklara göre hesap lamakta ve bu fedakarlıkları (maliyet bedeli) adı altında toplamaktadırlar. Ayrıca elektriğin vazge çilmezliği özelliğinden de büyük ölçüde yararlan mak istemektedirler.

2. SEP.EEST FEKAEET ve TEKEL ÖZELLİKLERİ

Elektriğin vazgeçilmez durumu, elektrik enerjisi satışında serbest rekabete ilişkin özelliklerin bulunmadığı, bu konuda tam bir tekel kurulduğu gö rüşünün ortaya atılmasına neden olmaktadır. Bir piyasada işletmenin tekel durumunda olabilmesi için, tüketicilerin üretilen malın yerine hemen koyabilecekleri bir madde bulamamaları gerekir. Bazı kullanma alanlarında elektrikte bu anlatıla na yakın bir durum görülür ise de, genel olarak uygulamada tam tekel durumu görülmez. Bazan elek triğin yerine konacak bir enerji türü bulunmasa bile tüketicilerin satın alacakları elektriğe a yırabilecekleri gelirleri sınırlıdır.

3. MARJİNAL MALİYETLER

Bilindiği gibi marjinal gelir son birim Üretimin

satışından sağlanan geliri, marjinal maliyet üre ;

tilen son birimin maliyetini, ortalama maliyet i j

se toplam maliyetin üretim sayısına bölünmesi ile •

elde edilen değeri göstermektedir.

|

Bu deyimleri matematiksel olarak tanımlarsak, mar i

jinal gelir toplam gelir fonksiyonunun türevi, mari

jinal maliyet toplam gider fonksiyonunun türevidir^'

Toplam gelir ile toplam gider arasındaki fark. kârı

belirttiğine göre bunu kısaca şöyle gösterebiliriz,

kâr = toplam gelir toplam gider

'

Kâr fonksiyonunun maksimum olduğu üretim miktarı, i kârın maksimum olduğu koşulları da belirtmektedir.| Kâr fonksiyonunun türevinin sıfır olduğu üretim ; değeri, kâr fonksiyonunun maksimum olduğu üretim miktarını da göstermektedir. Bu değer ise toplam gelir ve toplam gider fonksiyonları türevlerinin birbirine eşit olduğu değerleri gösterir. Demek ki, marjinal gelirin marjinal maliyete eşit oldu ğu üretim miktarı kârın maksimum olduğu üretim miktarıdır.

Tekelci bir kuruluş maksimum kârı düşünerek buna uygun düşen üretim miktarından daha fazla üretim yapmayacaktır. Tüketiciler daha fazla mal almak isteseler bile, fazla üretim tekelcinin kârını a zaltacağından tekelci buna yanaşmıyacaktır. Bu du rum aynı zamanda işletmenin eksik kapasite ile ça lışması anlamına da gelmektedir. Elektrik kesimin de denetimsiz tam tekel durumunun sakıncaları bu rada açıkça görülmektedir.

4. ELEKTRİKTE TEKEL ve TEMEL MAL

Türkiye'de elektriğin üretiminin % 80'i, satışının da % 87'si, 1970 yılında bir kamu iktisadi kurulu şu olarak kurulan Türkiye Elektrik Kurumu tarafın :

ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ 231

dan yapılmaktadır. Kuruluş kanununun 3'üncü madde sine bakılırsa "kanunda yazılı ayrıcalıklar dışın da tekeli altındc olirak üzere yurdun gereksindiği elektriğin üretim, iletim, dağıtım ve ticaretini" yapmak Kurunun çalışıra konularını oluşturn;aktadır. Eu durumda elektrikte hukuk yönünden bir tekelin söz konusu olduğu görülmektedir. Ancak kamu ikti sadi kuruluşlarının temel mal ve hizire.t niteliğin deki üretimlerinin fiyatları gerektiğinde Bakanlar Kurulunca saptanabilecektedir (440 sayılı kanun, 1964 Madde 24). Temel mal ise, bir ekonomide çok sayıda işletmenin kârlılığına etki yapan, ileriye ve geriye doğru yarattıkları etkileri yaygın elan mallar olarak tanımlanmaktadır (1). Bakanlar Kuru i lu temel malları tespit etmiştir. Elektrik temel mal sayılmıştır (2).

Temel mal üreten kuruluşlar genel olarak ekonomi de tekel durumunda iseler de Türkiye'de elektrikte fiyatların belirtilmesinde yukarda açıklanan tekel fiyatları değil, ortalama maliyetin (ortalama ma liyete normal bir kâr da katılmıştır) ortalama ge lire (piyasa talebine) eşit olduğu fiyatlar aranır Burada, doğal olarak marjinal maliyet artık orta lama maliyetten yüksektir, ancak bu yol, Türkiye gibi azgelişmiş ülkelerde temel mal üreten kuru luşların tam kapasite ile çalışmalarını da sağla yabildiğinden üstün tutulmaktadır.

TEK'in kuruluş kanununda ortalama maliyete katıla cak kârın hesabı için "net sabit değerler üzerin den X 8'den az olmayacağı" ilkesi getirilmiştir. Ancak 5 yılı aşkın bir süredir uygulamada olan bu ilke hem net sabit değerlerle bunun hesabı, hem de kârdan önceki ve sonraki vergi yönünden bir açık lığa kavuşmadığından aranan % 8 kâr amacına ulaşı lıp ulaşılmadığı henUz anlaşılamamıştır.

sizlere iş bulmak, halka, sanayicilere düşük fi yatla mal yada hizmet mi sağlamak? Ticari birer kuruluş mudurlar, yoksa sadece hükümetlerin poli tik enrirleriri izlemek ve programını yürütmek için mi korunmaktadırlar? Ekonomik gelişme üzerindeki etkileri nedir? Eu konudaki temel sorunlar çözüm lenmedikçe bu kurumlardan verim ve kalite beklemek hayaldir.

Türkiye'nin elektriklendiriltıesi sorununu üstlenen TEK1in yatırım için kaynakları da yeterli değil dir. Türkiye'nin bugün ancak % 35 40'inin elektrik lendirilmiş olduğu gözönünde tutulursa TEK'e elek triklendirme konusunda daha uzun yıllar önemli gö revler düşmektedir. Bu görevlerin büyük bir bölü münün yerine getirilmesi elektrik tarifeleri ile sağlanmaya çalışılırsa, bu bütün Türkiye'nin elek triklendirilmesi yükünün bugün elektrik kullanan lara taşıttırılması anlamına gelecektir. Bu neden le genel bütçeden yapılan yardımların artırılması zorunludur. Maliyetin altına düşmemek üzere fiya tın tespitinde % 8 üzerinde fazla durmamak gerekir.

6. BELEDİYELERİN DURUMU

Belediye elektrik işletmelerinin elektrik satış tarifelerinde de yukarda anlatılan ortalama mali yetin ortalama gelire eşit olması koşulu aranmak tadır. Ancak belediyelerde nüfusun ve kişi başına düşen gelirin düşüklüğü elektrik tüketiminin de azlığına neden olmaktadır. Tüketim azlığı ise or talama maliyeti yükseltmektedir. Nüfusu 250 000' den az olan 60 belediyede 1970 nüfus sayımı değer leri temel alınarak yapılan bir araştırmanın sonu cu Şekil l'de gösterilmektedir. Burada yatay ek sende 1970 nüfus sayımı değerleri ve buna dikey

Temel malların fiyatlarının Bakanlar Kurulu tara fından tespit edilmesi, fiyat tespitinde işletme yöneticilerini bir kenara çekilerek sonucu bekle1 meye itemez. Bakanlar Kurulu, uygulamada, işletme nin önerdiği fiyatları kabul etmekte yada değiş tirmektedir. Bu değiştirmede fiyatlar maliyetin altında olduğundan zarar genel bütçeye konulacak ödenekle kapatılacaktır (3).

Dikkat edilirse yurdumuzda kamu iktisadi kuruluş ları için geçerli olan yukardaki kural elektrik fiyatlarının belirtilmesinde fazla önemli olmamak tadır. Bugün yurdumuzda elektriğin X 87'si TEK ta rafından satılmakta, kalanı imtiyazlı ortaklıklar, enterkonnekte şebekeye bağlanmamış belediye elek trik işletmeleri ve otoprodüktörler tarafından ü retilip satılmaktadır. Ayrıca TEK tarafından yapı lan satışın ise ancak X 45'i doğrudan doğruya tü keticiye yapılmakta, Z 53,5'i belediyeler ve X 1,5'i de köy ve köy kooperatifleri aracılığıyla son tüketiciye satılmaktadır. Bu satışlarda Bakan lar Kurulunun bir denetimi olmadığı gibi zararın genel bütçeden karşılanma olanağı da yoktur.

2 no

5. TÜRKİYE'DE KAMU İKTİSADÎ KURULUŞLARI

Esasen Türkiye'de kamu iktisadi kuruluşlarının ro lü de bir açıklığa kavuşmamıştır ve tartışma konu sudur. Bu kuruluşlar bazılarının dediği gibi özel kesimin yapmak istemediği yada başaramadığı bazı görevleri yerine getirmek için mi kurulmuştur? (A), yoksa özel kesimin çalışma sınırını göstermek için mi kurulmuştur? Amaçları nedir? Devlete gelir, ya tırımlar için kaynak mı yaratmak, yoksa sadece iş

Şekil 1.

K Lf St Vf Nİ N NOPUM K)t>

ELEKTRİK MÜHENDÎSLÎĞÎ 231

m

eksende ise 1974 yılı tüketimlerine göre kişi ba şına düşen yıllık kWh miktarları (y) gösterilmek tedir. Kişi başına düşen yıllık tüketimin alt sı nırı yaklaşık olarak;

y = = x + 42 kWh/kişi formülü ile gösterilebilmektedir. x burada bele diyelerin 1970 sayımındaki nüfusunun bine bölün mesi ile elde edilen değeri göstermektedir. Şekil de az nüfuslu belediyelerde tüketim düşüklüğü gö ze batmaktadır.

Belediyeler yine 1312 sayılı TEK Kanunu ile (Mad de 28) elektrik dağıtım tesislerini ihtiyaca göre düzeltmek, kuvvetlendirmek ve genişletmeyi sürdür mek zorunda bırakılmakta ve bunu yerine getirmek amacıyla elektrik satışından elde edecekleri dü şünülen gelirin % 5'inden az olmayan bir miktarı nı her yıl bütçelerine, başka bir yerde harcama mak amacıyla, koymaya zorlanmaktadırlar. Bir tür otofinansman zorunluğu doğuran bu durumun beledi yelerin bütün yatırımlarını bu yolla karşılaması na da olanak sağlamamaktadır. îller Bankasının yetersiz kalan kredi durumu ile, belediyelerin otobüs, havagazı, su gibi diğer işletmelerinin yatırımlarının ve zararlarının da elektriğin kâr larından karşılandığı gözönüne alınırsa elektrik te gelir gider arasındaki farkın ne ölçülere var ması gerektiği düşünülebilir. Bugün elektrik fi yatları bu düzeye çıkmıyorsa bunun başlıca nede nini yeterli yatırımın ve hizmetin yapılmayışın da aramak gerekir. Sonuçları da etkisini göster mektedir.

7. YATIRIMLARIN FİNANSMANI

Yapılan bir araştırmada Türkiye'de 1974 yılında gerçekleşen özel kesim yatırımlarının % 80'inin otofinansmandan sağlandığını göstermektedir (5). Yukardan beri anlatılanlardan kamu kuruluşlarının finansmanında da aynı yöntemin uygulanması zorun da kalınacağı anlaşılmaktadır.

Elektrik fiyatları, Türkiye'de enflasyon ve istik rar önlemlerinin sözü geçtiği her yerde dondurul maktadır. Oysa ki fiyat enflasyonu özel girişimci nin elinde yapabildiği ölçüde sermaye birikimi sağ lamıştır. Ama istikrar görüşü, kamu kesimini daha çok vergi kaynağına bağlamaktadır. Kamu kesiminin yatırımlarının gereken ölçüye çıkarılamamasında bu nun payı büyük olmuştur.

Elektrik

TEK yıllık orta lama satış fiyatı krs/kHh

1968 14,6

1969 14,8

1970 15,1

1971 19,8

1972 23,6

1973 26,1

1974 37,5

6 yıllık ort.artış

1 17,0

TEK en yüksek sa tı$ fiyatı (yıl n sonlarına göre) krs/kWh

KAYNAK: TEK Yayınları.

28 33,3 34,4 38,1 47,4

% 11,2

Tablo 1.

Orunun cinsi

C.K.Ojüm Tütün (Tekel o r t . ) Pamık ( o r t . ) Zeytinyağı Kuru i n c i r Antep f ı s t ı ğ ı

1968 1974 arası ortalama artış

28,1 25,9 22^ 22.5 21.* 21,0

Orünün cinsi

Arpa (ort.) Şeker Pancarı Buğday (ort.) Çeltik (ort.)

Fındık Cay (ort.)

1968 1974 arası ortalama a r t ı ş t 20,9 * 19.2 I 17.8 '% 16,3 t İS.8 I 10,2

Tablo 2. Destekleme alım fiyatları (ortak dışı ' fiyatlarıyla) 1968 1974 yılları arasında ki ortalama artış oranları

zerinde bir saplantıya rastlanmaktadır. Bu konuda önce elde edilen ürünün gerçek değeri ile alınıp satıldığına bakmak, böyle değilse gerçek değerini bulmasına çalışmak gerekir.

Son 7 yıl içinde TEK'in ortalama elektrik fiyatı ile yıl sonlarına göre en yüksek satış fiyatında ki değişmeler Tablo l'de gösterilmektedir.

1973 ve 1974 yıllarındaki petrol bunalımı ve aşırı fiyat artışları da hesaba katıldığında, elektriğiç yıllık fiyat artışı ortalamasının % 17 olduğu gö rülür. Aynı dönem içinde Türkiye'nin önemli gelir, kaynaklarını oluşturan başlıca tarım ürünlerinin i destekleme alım fiyatlarının (ortak dışı fiyatla : rıyla), Maliye Bakanlığı yayınlarından çıkarılan, altı yıllık ortalama artış oranları ise Tablo 2'd« gösterilmektedir.

Serbest piyasa fiyatlarının destekleme alım fiyat larının da üzerinde dolaştığı bilindiğinden tarım ürünlerinin fiyatının elektrikten daha hızlı art cakta olduğu anlaşılmaktadır.

Ayrıca 1974 yılında ortalama elektrik satış fiyat}

% 43,7 oranında artarken normal benzinde 1 74, gaj

yağında % 80, motorinde % 78, sıvılandırılmış petj

rol gazında % 19, demir çelikte % 49 % 95 oranınj

da fiyat artışı görülmüştür (6).

j

8. EKONOMİK GELİŞME

Türkiye'de uygulanan teşvik politikası genellikle girişimci için sermaye toplanmasının maliyetini düşürücü bir dizi önlemleri getirmiştir. Ucuz e nerji de bunl ardan biridir. Sermayenin ve özellik le elektrik enerjisinin ucuz olması, sanayicilerin üretimde daha az işçi kullanan, daha fazla makine ve araç gereç kullanan, daha çok elektrik tüketen tekniklerin seçilmesine neden olmaktadır. Bu durum da enerji bunalımı sorununu genişletmektedir.

9. ELEKTRİK FİYATLARINDAKİ ARTIŞ

Yurdumuzda satış fiyatlarının düşürülmesinde kesin olarak elektrik fiyatlarında indirim yapılması ü

KAYNAKLAR

(1) Tenker L., İşletme İktisadı 2, Ankara 1969 j

(2) Resmi Gazete 2.11.1967, karar sayısı 6/8954 i

(3) İktisadi Devlet Teşekkülleri ile Müesseseleri i ve İştirakler Hakkındaki Kanun, Sayı 440 (196 Madde 24

(4) Türkiye Elektrik Kurumu Kanunu, Sayı 1312, Kabul günü 15.7.1970, Geçici Madde 7

(5) Arel I., T.Cemal, Türkiye 1975, Cumhuriyet Gazetesi, 3 Haziran 1975

(6) T.C. Merkez Bankası Yıllık Rapor 1974

ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ 231 I