KONFERANSLAR

U D K : 621.391.5

Televizyon Standardlan ve Plânlaması

(Geçen sayıdan devam)

3 — Televizyon Planlamasında Teknik Standartlar

Frekans tahsis plânlan ancak güvenilebilir teknik standardlar mevcut olduğu zaman yapılabilir. Bu gibi standardlar sağlam esaslara dayanılarak tesbit edilmeli ve bütün milletler tarafından da kabul edilmelidir. Televizyon plânlamasında kullanılan ve milletlerce kabul edilen teknik standardar C.C.I.R. vasıtası ile tesbit edilmiştir. C.C.I.R.'ın bu i§le meşgul olan iki çalışma grubu vardır. Çalışma Grubu V radyo dalgalarının yeryüzündeki yayılmasını inceleyen bir gruptur ve televizyon plânlamasına katkısı VHF ve UHF bandlan için propagasyon eğrılennın tesbltl olmuştur. Diğer Çalışma Grubu XI televizyon tekniği üzerinde çalışan bir gruptur ve televizyon plânlamasına katkısı monokrof ve rekll televizyonun teknik standrdlan, televizyondaki korunma oranlarım ve asgarî lüzumlu alan şiddetlerini tesbit etmek olmuştur.

1961 de Stockholm'da yapılan Avrupa VHF/ UHF Konferansının teknik verileri C.C.I.R. tarafından -1948 yılında Stockholm'da yapılan V. Genel Kurul Toplantısından beri devam eden çalışmalar neticesi hazırlanmış verilerdir. Bundan sonraki Genel Kurul toplantılarında (Londra 1953, Varşova 1956 ve Los Angeles 1959), çalışma gruplarının ara toplantılarında ve 1961 de Kan'da-CIC.I.R. mütehassıslannm yaptıkları toplantılarda bu teknik veriler geliştirilmiştir.

C.C.I.R.'ın çalışma, çalışma gruplannı teşkil eden memleketler tarafından yapılan katkılara bağlıdır. Bu bakımdan birçok memleketler V. ve XI. Çalışma Gruplarının çalışmalanna katkıda bulunmuşlardır. Bilhassa Avrupa'da yayınla meşgul olan İki teşkilât bu bakımdan mühim rol oynamışlardır. Bunlardan biri Avrupa Yayın Birliği (E.B.U.) diğeri de Milletlerarası Radyo ve Televizyon Teşkilâtı (I.B.T.O) djr.

îklnci Dünya Savaşından sonra televizyonun süratle gelişmesiyle müşterek standardlann tesbit edilmesi zarureti ortaya çıkmıştır. C.C.I-R.'ın 1948 de Stockholm'daki toplantısına İngiltere, bir teklif getirerek televizyon yayınları için standardlann tesblüni istemiştir. Bu suretle program

Konferansı Veren : Doğan ERDEN Elek. Y. Müh. TRT Genel

Müdür Yardımcısı mübadelesi kolay olacak ve daha ekonomik bir şekilde televizyon hizmetinin yayılması mümkün olacaktır. Bütün dünyayı kapsıyacak bir standardizasyonun gerçekleşmlyeceği hemen görülmüştür, zira o tarihlerde ingiltere'de, harpten evvel gerçekleştirilmiş olan 405 çizgi sistemi kullanılmaktaydı ve 1946 ile 1948 yılları arasında da 50 000 alıcı mevcuttu. Amerlka'ra 525 çizgi kullanılmaktaydı ve yarım, milyon kadar alıcı mevcuttu. Bu alıcıların sayısı da süratle artmaktaydı. Buna rağmen coğrafi durum esas alınmak suretiyle oldukça etkili bir standardizasyona gitme imkânı mevcuttu, meselâ Avrupa için bu imkân vardı. O sıralarda Avrupa'da ingiltere'den başka televizyon sistemi mevcut olan yalnız Fransa vardı ve 441 çizgi sistemi ile çalışıyordu ve bir kaç bin alıcı mevcuttu.

C.C.I.R.'m XI'nci Çalışma Grubu bu standardizasyon işini üzerine aldı. 1949 da Zürih'de toplandıktan sonra 1950 de TV sistemi mevcut olan ve bu konuda çalışma yapan İngiltere, Amerika Birleşik Devletleri, Fransa ve Hollanda'da tetkiklerde bulundu. Bu tetkikler üzerine Çalışma Grubu Londra'da toplandı ve çok önemli bazı konularda anlaşmaya yarılamadığı görüldü, özellikle çizgi sayısı, resim için negatif veya pozitif modülasyon kullanılması, ses için genlik veya frekans modülasyonu kullanılaması hususunda anlaşmaya yarılamıyordu. İngiltere 405 çizgi, Amerika 525 çizgi sistemini kullanıyordu. Birçok Avrupa memleketleri İse daha fazla çizgi sayısı kullanmak suretiyle kalitenin daha İyi olacağını İleri sürüyor ve 625 çizgiyi teklif ediyorlardı. Bu arada Fransa 819 çizgi teklif etmekteydi.

1951 de Cenevre'de toplanan C.C.I.R. VI ncı Genel Kurulu standardlar hususunda bir sonuca varamadı ve 405, 525, 625 ve 819 çizgi sistemlerinin parametrelerini bir rapor haline getirdi Bununla beraber aşağıda belirtilen bazı konular üzerinde genel mutabakat sağlandı :

a) TV sistemleri besleme geriliminin frekansından bağımsız çalışabllmelidir, b) Görüntü boyun oranı 4/3 olmalıdır. c) Çizgi aralıklı taraması 2/1 oranında olmalıdır.

d) Tarama soldan sağa ve yukarıdan aşağıya olmalıdır.

e) Resim taşıyıcı genlik modülasyonlu olmalıdır.

f) Alıcılar «vestigial» yan band transmisyonunu alabUecek şekilde yapılmalı ve resim taşıyıcı aljcıda bastırılmalıdır.

g) Resim vericisi bir yan band bastırmalı fakat taşıyıcıyı bastırmamalıdır.

Mevcut sistemlerin hemen hepsi «a» hariç diğer tavsiyelere uygundur. Blrçik memleketler halâ alan ve çizgi frekanslarının besleme frekansım kilitlendiği bir sistemde çalışmaktadırlar.

Doğu Avrupa memleketleri ve Sovyetler Birliği 625 çizgi sistemlerini kabul ettiklerini bildirdiler. Fakat kullanılacak band genişliğnln bir çok batı Avrupa memleketleri tarafından kabul edilen 7 MHz yerine 8 MHz olmasını teklif ettiler. Fransız sistemi olan 819 çizgi 14 MHz.lik band genişliğine ihtiyaç gösteriyordu. Belçika ise hem 819 çizgi hemde 625 çizgi kullanacağını, her ikisi için de band genişliğinin 7 MHz olacağını bildirdi. Bu suretle Avrupa'da 7 sistem mevcut oluyordu. (Tablo 3)

VHF bandında alınan neticeler memnuniyet verici» olmamakla beraber UHF bandında, bilhassa renkli televizyon bakımından müşterek bir sisteme karar verme imkânı vardı. 1956 da CCIR. XI. Çalışma Grubu Amerika Birleşik Devletleri, İngiltere, Fransa ve Hollanda'yı ziyaret etmiş ve renkli televizyon çalışmalarını tetkik etmiştir. IV ve V Bandlarda çalışmaya başlamamış memleketler için tek bir standarda gitme imkânının mevcut olduğu anlaşılmış ve 1956 da Varşova'da yapılan CCIR. Vm. Genel Kurul toplantısında renkli televizyon standardlannın tesbitl İçin çalışma yapılmasına karar verilmiştir.

IV ve V. band'da kullanılacak televizyon standardları CCIR XI ncl Çalışma Grubu tarafından 1958 de Moskova'da ve CCIR. IX. Genel Kurul tarafından da 1959 da Los Angeles'de ele alınmıştır. Bu toplantıda İlerleme ' kaydedildiği bilhassa kanal genişliğinin 8 MHz olması hususunda mutabakat temin edilebileceği mügahade edilmiştir. 1961 de Stockholm'da yapılan Avrupa VHF/UHF Konferansında ve bu konferanstan evvel yapılan mütehassıslar toplantısında Band IV ve V için Tablo : 4 de gösterilmiş be§ grup

TA B L O—S

1952 YILINDA KULLANILMAKTA OLAN VEYA TEKLİF EDİLEN TELEVİZYON SİSTEMLERİ

Resimdeki Çizgi Sayısı

Alan Frekası

Hz

Video Band Genişliği MHz

Kanal Genişliği

Besim Taşıyıcısına görf Resim taşı- Ses taşıyıcıSes taşıyıcı- yıcısının Mo sının ModUsının yeri dülasyonu lasyonu MHz

A. 405 . .

— 3.5

Gençlik

525..

+ 4.5 Negatif

B 625 ..

+ 5.5 Negatif - Frekans

C Belçika 625

+ 5.5

1 Gençlik

D IBTO 625

+ 6.5

E 819 ..

10.4

. 14

± 11.15 Pozitif

F Belçika 819 819

+ 55 Pozitif

T A B jL O — 4 BAND IV VE IV 625 ÇİZGİ 8 MHz BAND GENİŞLİĞİ PARAMETRELERİ

Resim - Ses

Taşıyıcıları Video Band

Arasındaki Genişliği

Fark

Vestigal Yanbant

Resim Taşıyıcısının Mo üülasyonu

Ses Taşıyıcısının Modülasyonu

Renk yardımcı taşıyıcı Frekansı

Resim - Ses GUc Oranı

Mc/s

6: 1

f.m. .

a.m.

8: 1

Elektrik Mühendisliği'143

parametre tesbit edllmlgtlr. Bu parametrelerin tetkikinden de görüleceği gibi değişik sistemler arasında esaslı bir fark yoktur. Mühim parametreler aynıdır. Band genlgliğl 8 MHz. dlr Bundan ba§ka Avrupa'dakl bütün memleketler 625 çizgi standardı kullanacaklarını bildirmişlerdir.

4. Muhtelif Televizyon Standardlannm Kullanıldığı Yerler

Çizgi sayısı ve saniyedeki resim bakımından dünyada standard olarak kabul edilmiş dört sistem mevcuttur. Bunlar 405/25, 525/30, 625/25 ve 819/25 dir. Bu dört sistemin kullanıldığı memleketler Şekil 22 deki haritada gösterilmiştir. Bu haritadan da görüleceği gibi bazı istisnalar olmakla beraber bu dört sistemin coğrafi bir dağılıgı vardır. 405/25 sistemi sadece İngiltere ve kısmen İrlanda'da kullanılmaktadır. 525/30 sistemi Kuzey, Orta ve iki istisna İle Güney Amerika'da, Japonya'da kulanılmaktadır. 625/25 sistemi Avrupa'da hakim standarddır. Fransa ve İngiltere hariç bütün Avrupa memleketlerinin kullanıldığı bir sistemdir. Bundan bagka 625/25 sistemi Asyanın büyük bir kısmında ve Afrika'da kullanılmaktadır. Komşumuz İran halen 525 çizgi sistemi kullanıyorsa da 625/25 sistemini standard olarak kabul etmiştir ve yakında bu sisteme geçecektir. 819/25 sistemi ise Fransa, Belçika ve Cezayir'de kullanılmaktadır.

819 çizgi sistemi geniş bir band istediğinden pahalı bir sistemdir ve bundan dolayı şimdiye kadar yalnız Fransa, Belçika ve Cezayir gibi ancak birkaç memleket tarafından benimsenmiş ve kullanılmıştır. Diğer taraftan 405 sistemi televizyon yayınına İlk başlıyan İngiltere tarafından uzun yıllardanberl kullanılmakta olan en ucuz bir sistemdir. Fakat bu sistemin rezolüsyonu yeterli değildir ve bundan dolayı İngiltere bu kadar uzun zamandan sonra bu sistemi terkedip 625 çizgi sistemine geçmeğe karar vermiştir. İngiltere gibi televizyonun çok geliştiği bir memlekette bu şekildeki bir bir sistem değişikliği büyük masraflara sebep olacaktır. Bununla beraber İngiltere bu karan almıştır ve 1969 yılından itibaren programlar stüdyolarda 625 çizgi sisteminde hazırlanacak ve 405 çizgi sistemine çevrilerek vericilere gönderilecektir.

Halkın elindeki alıcılar ömrünü dolduruncaya kadar tedrican bu çevirme işlemi kaldırılacak ve vericiler de 625 çizgiye göre tadil edilerek veya yenileri kurularak 405 çizgi sistemi tamamen terkedilecek ve 625 çizgi sistemine geçilecektir.

625 çizgi sistemi teknik bakımdan en iyi kompromldir ve bundan dolayı I ve m bandda Avrupa'da hemen hemen standard bir sistem haline gelmiş ve Avrupa dışında da bir çok memleketler tarafından benimsenmiştir. IV ve V

bandda 625 çizgi sistemi Avrupa'da Fransa dahil bütün memleketler, Avrupa dışında da ekseri memleketler tarafından benimsenmiş, ve standard olarak kabul edilmiştir.

I ve in Bandda 625 çizgi sisteminin İki şekli vardır. Birinde band genişliği 7 MHz, diğerinde de 8 MHz dir. 8 MHz. lik band genişliği demirperde memleketleri tarafından 7 MHz. ljk band genişliği de Batı Avrupa Memleketleri tarafından kullanılmaktadır. 625 çizgi sisteminde düşey ve yatay rezolüsyonun eşit olması bakımından 8 MHz. lik band genişliği daha iyi olmakla beraber 7 MHz' lik band genişliği daha fazla kanal imkânı sağlamaktadır. 625/50 - 7 MHz karakteristiklerine haiz iki sistem vardır. Bu İki sistem arasındaki önemli fark resim taşıyıcının modülasyon şeklidir. B sisteminde modülasyon negatif ve C de pozltifdir. Daha evvel negatif modülasyon şeklinin avantajları sayılmıştır. Esasen C sistemi yalnız Belçika tarafından kullanılmaktadır. 625/50 - 7 MHz karekterlstlklerini kabul eden bütün diğer memleketler B sistemini kullanmaktadırlar.

IV. ve V. Bandlarda band genişliği standard olarak 8 MHz olarak kabul edilmiştir. Diğer karekteristiklerdeki bazı ufak farklardan dolayı 625 çizgi - 8 MHz standardının birkaç çeşidi vardır.

5. Televizyon Planlamasında Lüzumlu veriler:

Televizyon İstasyonlarının frekans tahsis plânlarının gerek seyirciyi tatmin edici bir kapsamayı temin edecek gerekse frekans spektrumun azami verimle kullanılabilmesini sağlıyacak şekilde yapılabilmesi için lüzumlu temel teknik veriler şöyle özetlenebilir :

a) Servis alanında ve ötesinde enterferansın vuku bulacağı mesafelerde vericiden muhtelif uzaklıklarda «ortalama alan» şiddetlerini veren propagasyon eğrileri, b) Alan şiddetinin zaman ve mekân ile değişmesi, c) Alıcıda lüzumlu minimum alan şiddetleri, d) Başka yayınların sebep olacağı enterferanstan korunmak için lüzumlu minimum ortalama alan şiddetleri, e) Korunmanın temin edileceği zaman yüzdesi, f) Lüzumlu korunma oranları (istenilen sinyalin enterferans sinyaline oranı)

g) İstenilen sinyalin yanında başka yerlerden veya farklı polarizasyonda gelen enterferans sinyallerinin alıcı anteninde tefrik edilmesi,

ŞEKİL 22 CEŞITİ.1 SİSTCHLERIN DÜNYA

5.1. Propagasyon

Yukarıda (a) ve (b) de özetlenen ve televizyon plânlaması için lüzumlu propagasyon verileri birçok memleketler tarafından VHF ve tJHF bandlannda yapılan uzun vadeli ölçü neticelerinden yararlanarak CCIR V. Çalışma Grubu tarafından hazırlanmıştır. 1948 de Stockholm'de yapılan CCIR V. Genel Kurul Toplantısında 30-300 MHz bandında televizyon ve radyo yayını için propagasyon verileri olan ihtiyaca memleketlerin dikkati çekilmig ve bilâhare 1951 de Cenevre'de yapılan toplantıdan sonra milletlerin mutabık kaldığı ilk troposferik propagasyon eğrileri neşredilmiştir. Bu eğriler 1952 Stockholm Avrupa Yayın Konferansından evvel revizyona tabi tutulmuş ve VHF bandlarındaki plânlama için adı geçen konferansta kullanılması kabul edilmiştir.

Bu eğriler CCIR VII. Genel Kurul Toplantısı (Londra 1953) dokümanlarında 111 numaralı tavsiye olarak neşredilmiştir. Bu eğriler esas itibariyle enterfere eden vericinin radyo ufkunun ötesinde enterferans alan şiddetlerini tahmin etmek için hazırlanmıştır. Bu mesafelerde farklı verici anten yüksekliklerinin tesiri nisbeten azdır. Bundan başka bu eğrilerde "arazinin şekli, propagasyon yolunun kısmen veya tamamen deniz olması nazarı itibara alınmamıştır.

Eksik tarafları olmakla beraber bu eğriler 1952 Stockholm Konferansında Band I, II ve IH' deki plânların hazırlanmasında önemli rol oynamıştır. Bundan sonra 1961 de yapılan Stockholm Konferansına kadar geçen zaman zarfında birçok malûmat ve veri toplanmışsa da değişiklikler büyük değildir." 1952 plânlan tatbikatta tatmin edici bulunmuş ve 1961 de propagasyon verilerinden dolayı önemli bir revizyona lüzum hasıl olmamıştır.

1952 Stockholm konferansında televizyon istasyonlarının servis mesafesini tahmin etmek için 100 km'den daha az mesafeler İçin alan şiddeti eğrileri üzerinde resmen mutabık kalınmamakla beraber genellikle F.C.C. Ad Hoc Komitesinin (31 Mayıs 1953) eğrileri kullanılmıştır.

1956 da Varşova'da yapılan CCIR VIH. Genel Kurul toplantısında III numaralı tavsiyenin troposferik dalga propagasyonu ile ilgili eğrilerinin revizyon ihtiyacı belirmiş ve bu maksat için milletlerarası bir çalışma grubu kurulmuştur. Bu grubun gayesi mevcut eğrileri revizyondan geçirmek, daha yüksek frekansları da kapsayacak şekilde tanzim etmek ve verici antenin yüksekliğindeki değişikliklerin ve deniz üzerindeki propagasyonun tesirlerini tetkik etmekti.

Bu çalışmaların neticeleri 1959 da Los Angeles'te yapılan CCIR IX. Genel Kurul toplantısında açıklanmıştır. Bununla beraber bu eğriler

Elefctrik Mühendisliği 142

üzerinde daha çalışmaya ihtiyaç vardı. 1961 de Kan'da yapılan mütehasssıslar toplantısında Band I, II, III, IV ve V için vericiden 10 ilâ 1000 km uzaklıktaki mesafeler ve muhtelif verici anteni yükseklikleri için zamanın % 1, % 10 ve % 50 sinde aşılan alan şiddetlerini veren propagasyon eğrileri hazırlanmıştır. Bundan başka propagasyonun tamamen veya kısmen deniz üzerinde veya engebeli arazi üzerinde olması halinde alan şiddetlerin hesaplayabilmesi için lüzumlu eğriler ve gerekli veriler de hazırlanmıştır. Propagasyon eğrileri muayyen bir mekân yüzdesi için alan şiddetlerini vermektedir1 Diğer mekân yüzdelerine göre alan şiddetlerini hesaplamak için başka eğriler vardır.

Bu eğriler (Band I, II ve İÜ) için Şekil 23, 24 ve 25 de gösterilmiştir.

I. Bu şekillerde alan şiddetleri 1 ^V/m ye izafeten desibel olarak verilmiştir ve 1 kW efektif intişar gücüne göredir. Bu eğriler hem düşey hem de yatay polarizasyonlu dalgalara tatbik edilebilir.

n.' Bu eğriler mekânın % 50 si İçin zamanın % 50, % 10 ve % 1 de aşılan alan şiddetlerini göstermektedir. Zamanın % 50 ve % 10 da aşılan değerleri veren eğriler kara ve deniz propagasyon yollarına da tatbik edilebilir. Deniz için zamanın % 1 de aşılan değerleri veren eğriler Şekil 26 da gösterilmiştir. Yalnız bu eğriler Kuzey Denizinde elde edilen neticelere göre çizilmiştir. Akdenizde bilhassa yaz aylarında 200 km. nin ötesindeki mesafelerde ki değerleri bundan 20 db kadar fazla olabileceği tecrübe ile sabittir.

III. Bu eğrilerde alıcı anten yüksekliği 10 m ve verici anten yüksekliği de şekillerde gösterildiği gibidir. Verici anteninin üksekliğl istenilen istikamette antenden 3 ile 15 km arasındaki ortalama seviyeden olan yüksekliktir.

Vericiden X km mesafede ve hj verici ve h2 alıcı anten yükseklikleri için alan şiddetleri bulunmak istenirse şu takribi formül kullanılır. hj = 300 ve h2 = 10 m eğrilerde x + 70 — 4.1 yh mesafedeki alan şiddeti okunur.

Burada h = hx + IL, — vTÖ~"dur.

IV. Bu eğriler mekânın % 50 si için ve Avrupanın birçok yerlerinde görülen engebeler için muteberdir. Değişik mekan yüzdeleri için Şekil 27 de verilen dağılım eğrisi kullanılır. Bu eğriler çok dağlık ve engebeli yerlerde hassas netio vermez.

Bu eğriler_tetkik edilirse görülürki 50 km me safede alan şiddeti anten yüksekliğini 2 katma çıkarmakla 6-10 dB artar, 300 km. nin ötesindeki mesafelerde artış 1-3 dB mertebesindedir. Bu-

B0

'70

60 \

S 30- g 20

s s, \ ,. ş

s) s

4,' < 1

\ \\v...

A\ \

\\s (\y\\\\\\^

\AV

/ II

••-

E 10

Z0

,J

—• »•••

S -ıo

,1

5»

•30

V VA

-<o l m/L

100 200

LOOARİTMIK ISKALA ^

^> \> s

LİNEER , ISKALA

,.

" ' '"' " k

ŞEKİL.23

1 KW EFEKTİF İNTI$AR GÜCÜ İÇİN ALAN ŞİDDETİ (t/«v/m y» OÖRE dB) 8AND , I . II. VE III YER VE KUZEY DENİZİ ZAMANIN V. 80 Sİ

MEKANIN*/. 90 Şt

ALICI ANTEN YÜKSEKLİSİ 10 m

__ı_ ;

.•

1000 -«»km

Elektrik Mühendisliği 143

Vs S. 70 \ \

10 10

\ y\,

%

t\<»^t

k. ,

— -—

>^ \

s S\ \ \ \

\ >

Şs 0

N ss

Wao -10 z -20

2 -30

-*n 10

v\ s

s,

s\

\ ,\\

tOGARİTMIK (SKALA

600 ^ 1 0 0 0

- "* /

SEKİL. 2«

1 KW EFEKTİF İNTİŞAR GÜCÜ İÇİN ALAN ŞİODETÎ ( 1 ^ s v / m y« GÖRE dB )

BANO I. II VE. I I I . YER VE KUZEY DENİZİ ZAMANIN V. 10 U MEKANIN V. 50 Sİ ALICI ANTEN YÜKSEKLİSİ 10 m

^ . ^ UZAY

Elelttrllt Mühendisliği 142

eo \ S \

\ \\ s\

\^ \

N>j , S 0

3M

40 *

-soa:ı 30

•>

s *v

*^ \

'W \\ \

İÜ a -10

-I <

--'

f.

••*••

-•

<

\\ 1

SN \

•<0

-sn

XX)

LOGARÎTMIK ISKALA

KK)0 km

MESAFE(km)

ŞEKİL-25

1. KW EFEKTİF İNTİŞAR pÜCÜ İÇİN ALAN ŞİDDETİ

(1/*v/m y» GÖRE dB )

BANO I . I I .VE I I I YER . ZAMANIN V.1 İ MEKANIN V. 50 SI ALICI ANTEN YÜKSEKLİĞİ 10 m-

_ Elektrik MtmendİBİlftl U1

eo V \

'\ N

\^>< < X

• • • h , ' to J / 1

•••h,' i Ot rr

\<x - . . h i -

> ^,

hu/ Ot 50 hf.71 Xrr y

h,>3 15 1 - y

40 ,

f•fol

'OoUctJ

30 I 20

A ^^

l

\ \ \\

Zo u g -10 '«/v

| -20

-AO

— ]

10> 20

50" 100 200

B00-

LOGARITMİK ISKALA

"' '

ŞEKİL.26

1 KW EFEKTİF İNTİŞAR GÜCÜ İÇİN ALAN ŞİDDETİ

( 1yAV/m yt GÖRE dB )

BAND I. II VE I I I KUZEY DENİZİ ZAMANIN V. 1 İ MEKÂNIN V. 50 Sİ ALICI ANTEN YÜKSEKLİĞİ 10 h.,

«UZAY

,1000 -»km

s 15

0 o

-D

\\ \\

5. 2 Alıcı anteninin ayıranı :

Bundan evvelki kısımda verilen eğrilerden İstenilen ve enterfere eden televizyon sinyallerinin alman alan şiddetleri bulunabilir. Bu sinyallerin televizyon alıcı girişindeki seviyelerinin oranlarım bulmak için alıcı anteninin istenilen sinyalden başka yönlerden gelen sinyallere ve istenilen sinyale göre ortagonal polarizasyona haiz sinyallere olan ayırımını bulmak lâzımdır. Bu problem Kan'da yapılan mütehassıslar toplantı-

-10 -5

-.

\ N\ \

sında ele alınmış ve Şekil 37 de gösterilen ayırım plânlamada kullanılmak üzere tavsiye edilmiştir. Bu eğrilerden 300° lik bir açıda ayırım Band I de 6 dB, Band IH de 12 dB ve Band IV, V ve 16 dB dir.

-10.—. .—,

.—ı ._-

12 5 10'20 3010506070 80 90 95 98 99

Ortagonal dalga polarizasyonu kullanılması-

MEKÂNIN VÜZDESI SEKİL.27

nın VHF ve UHF istasyonlarının plânlamasında sağhyacağı fayda CCIR. XI Çalışma Grubu tarafından tetkik edilmiştir. Bu grubun çalışma-

VERİLEN BİR MEKAN YÜZDESİ İCIN ALAN ŞİDDETİNİN larının neticesi CCIR IX Genel Kurul Toplantısı

7 . S 0 , MEKAN YÜZDESİ İÇİN ALAN ŞİDDETİNE ORANI.

(Los Angeles 1959) 122 numaralı raporunda ve-

BANO I. II VE ( I I

rilmiştir. VHF bandlarında ortagonal olarak polarize edilmiş enterferans sinyallerine karşı elradan da açıkça görülmektedir ki servis alanını lyiliştirmek için verici efektif İntişar gücünden ziyade anteni yükseltmekte fayda vardır.

de edilen ayırımın ortalama değeri 18 dB kadardır ve % 90 mekânda geçilen değer 10 dB dır, UHF bandlarında ayırımın ortalama değeri aynı olmakla beraber % 90 mekânda geçilen değer 8

Band IV ve V de arazinin propagasyon tesiri Band I, n ve Et den daha fazladır. Bundan

dB dir. Plânlama maksatları için VHF ve UHF de 10 ve 8 dB kabul edilmiştir.

dolayı bu bandlarda arazinin engebeliği Ah ile gösterilen bir parametre ile tayin edilir. Ah vericiden 10 İlâ 50 km arasındaki mesafenin % 10 ve % 90 da aşılan yükseklikler arasındaki farktır. (Şekil 28). Buna göre propagasyon eğrileri

Yönlendirme ve polarizasyonun kullanılması etüde bağlıdır. Milletlerarası plânlamada ya yönlendirme yahut da polarizasyon ayrımının kullanılması kabul edilmiştir.

Şekil 29, 30 ve 31 de de verilmiştir.

Bu eğriler % 50 mekân için zamanın % 50, % 10 ve % 1 de ağılan alan şiddetlerini gösterir. Bu eğriler A h = 50 içindir ki buda Avrupa için temsili bir değerdir. Bu eğriler uzun vadeli değerler İçindir. Kısa süreli değerler bunları 10 dB geçebilir.

5. 3 Korunma oranlan

Korunma oranlan konusunun Milletlerarası sahnede etüdü 1951 Cenevre VI. Genel Kurul Toplantısında başlar. XI. Çalışma Grubunda sorulan sual şudur: Aynı, bitişik ve tedahül eden kanallardaki iki televizyon vericisi için istenen sinyalin istenmiyen sinyale oranının kabul edilebilecek minimum değeri nedir ?

IT£Z

1961 Stockholm Konferansında kullanılan oranlar televizyon alıcısının girişinde istenen sin_/rf\J .|wv. yalin istenmiyen sinyale oranı olup zamanın •% 1 ilâ % 10 arasında kabul edilebilecek enterferans

durumunu gösterir.

VERİCİ

ŞEKÎL - 2S Ah PARAMETRESİNİN TARİFt

Mekânın % 50 sinden farklı değerler için Şekil 32 deki dağılım eğrileri kullanılır.

Deniz üzerindeki propagasyon da Şekil 33-36 da verilml§tir.

Resim sinyalinin genliği modülasyon zarfının tepelerdeki taşıyıcı değerinin rms değeridir. Ses sinyalinde de modüle edilmemiş taşıyıcının rms değeridir, (hem genlik hem frekans modülasyonu için).

Korunma oranları alıcı girişindeki korunma oranlarıdır.

Elektrik Mühendisliği 141

80 70

V\\ \s\

'—

m

60 50 40

A\ H

S' °

\^

"

\ i

\ .

V \

"\ s\\

,\ \ \ \

•oo 30 20

LU 0

Q

.\ WN y\

°\\\\\v \\\

^S \

\Ws\\

sV

«?V -10

Z <

\ \\\

-fi/ı

"10 20

50 100 jop_

LOGARİTMİK ISKALA

"S\

MESAFE (km) ŞEKİL.29

1 KW EFEKTİF İNTİŞAR GÜCÜ ICIN ALAN ŞİDDETİ

(1/*v/m y» GÖRE d B )

BAND E VE î VER ZAMANIN */. 50 Sİ MEKÂNIN '/. 50 Sİ ALICI ANTEN YÜKSEKLİĞİ 10 m. Ah = 50 m

1000 'km

80 Vs, s

V s 5 S 60

\ \ A 50 \ \ m

•p 40

]s i V

Vı <!

i. vv\

•s. •

> tu o 30

• 6 20

•I.

sv s'

v V\

>mm

_

UOJ'

m'îanz

< 20 —•»

\; \\

Ns

'\ \

T ±50

\\ ,\ \

800 — •10k0m0 •

ŞEK'lL-30

1 KW EFEKTİF İNTİŞAR GÜCÜ İÇİN ALAN' ŞlÖDETİ

( 1/*v/m ye GÖRE dB )."

BAND W VE Y YER

ZAMANIN V. 10 NU

MEKÂNIN V. 50 SI

ALIÇ/ ANTEN Y U K S E K L İ O ^ IOJD.

Ah B 50 m

Elektrik

14i

90 ^^

80 \

\\ 70 \ V \\\ 60

>^

—,

(D

X \, \

mm ^m

UJ 40 »OoCt 30

\\\ \

N\\

10 oLaÜ 0

s;S. s,

-20 -30 -40

\<^\\>\ ,\-

50 100 20.0

«00

LOOARITMIK ISKALA

Ll'NEER ISKALA

^ . 7 . -ı*J'- '* ' '

MESAFE (kmı ŞEKİL.31

"KkmM0

1 KW EFEKTİF İNTİŞAR GÜCÜ İÇİN ALAN ŞİOOETI

{ y v / m ye GÖRE dB )

BAND Ü VE İZ. YER

ZAMANIN V. 1 i.

MEKÂNIN V. 50 SI.

ALICI ANTEN VÛKSEKLIĞl' 10 m

Ah»50 m

„

V.

30 \ \\

2o

o *

-10 -20

S tc

S;

ah

m)

\ 300

20 30 «0 50 60 70 M »0 95 98 997. 1

MEKAN VÜfDESİ

ŞEKİL.32

VERİLEN BİR MEKAN YÜZDESİ 'ICİN ALAN ŞİDDETİNlV

V. 50 MEKÂN YÜZDESİ İcİN ALAN SIÖDETİNE ORANI

BANO jj VE V

a. Aynı Kanal Enterferansi

I. Taşıyıcılar arasındaki fark 1000 Hz'den az ve taşıyıcılar senkronlze olmadığı zazaman

45 dB

II. Taşıyıcılar arasındaki fark 50 Hz'den az ve taşıyıcılar senkronize olmadığı zaman (i) den 5-10 dB daha az

III. Nominal taşıyıcı frekansları arasındaki fark çizgi frekansının 1/3, 2/3, 4/3 veya 5/3 ü ise. 625 ve 819 - çizgi sistemleri için : 30 dB 405 çizgi sistemi için : 35 dB

IV. Nominal taşıyıcı frekanslar arasındaki

fark çizgi frekansının 1/2 veya 3/2 İse

625 ve 819 - çizgi sistemleri için : 27 dB

405 - çizgi sistemi için

: 31 dB

(III) ve (IV) istenen ve istenmiyen sinyallerin çizgi frekansı aynı ise bahlskonusudur (ofset durumu)

Görülüyorkl aynı kanal enterferansı durumunda enterfere eden taşıyıcının frekansı çizgi frekansının yarısı kadar kaydırılırsa büyük fayda sağlanmaktadır. Tatbikatta daha ziyade çizgi frekansının q= 2/3 ofsetleri kullanılır. Çünkü bu suretle üç vericinin ofset durumunda çalışma mümkün olur. Yalnız böyle bir durumda verici taşıyıcı frekanslarının :p 500 Hz stabilitesinde olması lâzımdır.

b) Bitişik Kanal Enterferansı b. 1. Band I ve III de Alt ' bitişik kanal enterferansi *(405 t- Çizgi 'Sisteminde üst) '

Resim sinyalinin aynı standardda başka bir sinyalden maruz kalabileceği en kötü enterferans alt bitişik kanaldaki ses slnyalindendir.

istenen resim taşıyıcı • İle İstenmiyen ses tayıcı arasındaki fark 1.5 MHz olduğu zaman ve istenmiyen sinyalin resim ve ses taşıyıcılarının güç oranı 7 db olduğu zaman şöyledir: (Bu oranlar istenen ve istenmeyen resim sinyallerinin oranıdır).

Alt bitişik kanal enterferansı (Band I ve Ut) Frekans modülasyonlu ses taşıyıcı İçin : -6 dB Amplitüd modülasyonlu ses taşıyıcı için : -2 dB b. 2 Band IV 1 ve V de alt , bitişik kanal enterferansi

Tablo 5 de korunma oranları gösterilmiştir. Buradaki oranlar da istenen ve istenmiyen resim sinyalleri içindir.

TABLO: 5 ALT BÎTÎŞÎK KANAL ENTERFERANSI (BAND IV VE V)

İstenen sinyal standardı için Korunma Oram (dB

GH

- 6 f - 6 - 6 —6 —6 7

- 6 - 6 - 6 - 6 —6

—6 —6 - 6 - 6 + 3 7

- 6 + 16 + 16 - 6 + 16 7

- 4 + 18 + 18 —4 + 18 9

b) 3 üst bitişik kanal enterferansı (Band I, III, IV ve V)

Bu durumda korunma oranları şöyledir :

IBTO 625 - çizgi sistemi için : + 4 dB

Diğer 625 - çizgi sistemleri ve 405 - çizgi ve 819 - çizgi sistemleri için : - 12 dB c) Tedahül eden kanal enterferansı • :

Şekil 38 ve 39 da 625 çizgi sistemi için korunma oranları gösterilmiştir. Bu koruma oranları enterfere eden ses ve resim sinyallerinin istenen transmisyon kanalı içinde bulunması halleri içindir.

M 60

s>

'//

- • hım i

m •• hııi 00

-• h , « :

X,

*.

\\ 60

J< )\' w 50

Ns,s s s

J1

/ u m

eo n-

•D

hı-l Sn

\ Hm\ UI

hı-Z ',5 t- s

\ .§ 30

,\w\ o

t 20

E > 10

UJ

.g

\!^\

SN !\S\s

-W

-20

-40

-50 10 2d

W00 "'km

SEKİL. 33

1 KW EFEKTİF İNTİŞAR GUCU İÇİN ALAN ŞİDDETİ

( V v l m yo GÖRE dB )

BAND Iî VE î KUZEY DENİZİ

ZAMANIN V. 50 si

MEKÂNIN V. 50 Si'

ALICI ANTEN YCIKSEKLİGİ 10 m.

•u»oı ili-

/•<

<•

Avzn

ıonv

O 'I/S OS V. NIN>VM3N

flN OIV. NINVWVZ

DE»5 3 A A 3 0NV8 ap

•m( « —-

oooı

rqo8 v, 009 ,- ««iîn

ooz ooı

Sr

t-

^\ \î

h-

lu gçh.

4.

\V Av

r/«

,«3

.O.S=«

r1

I oej=-.-4- -

-Ut -|-^I

3!

ff »-0C- ; -*

'a!

< ^ <?s r ' i"

II

oi

• • ^ = 1 20 )nr

60 )n

s^

* 't* • • h , ? 30 )n

^.

1 !^ ^

N >

60 M 50ı s

hı= 75ı r\-

\V ^N

•*»

"AV V

uı QC 30

«9

"s s\

I 20

ro

.s -ıo in < -20

•s

— •••-•

İS S,

-1,0

-501

10, 20

50 100 2jy)

^00

MESAFE (km) ŞEKİL.33

Iiıı

J,1O000

1 KW EFEKTİF İNTİŞAR GUCÛ İÇİN ALAN SIDOE Tl

( 1/^v/m y« GÖRE dB )

BAND IV VE V KUZEY DENİZİ

ZAMANIN V. S I

MEKANIN V. 50 SI

ALICI ANTEN YÜKSEKLİĞİ 10 m.

Elektrik MüüendlsUğl 142

4fi

^,-5L0JÜ , 20; .! 5İ34İ10J3-İ.20O;-:-; ^00 [ i ' 16fio;4']-JB0Ş

,. ^I^KVI/^EFEKTIF ( 1/iv/m y» GÖRE dB ). BAND [V V E V KUZEY' ZAMANIN V. 1 ı". MEKÂNIN V. 60 SI, ALICI ANTEN

- 3"

3^

VI

SVDDETı''

Elektrik -Mühendisliği; 142., 40'

-15

•20

10'

10*

60'

CSAS VÖNE GÖRE AÇI

S E KİL. 37

YÖNLENDİRİLMİŞ ALICI ANTENI'NİN AYRIMI

Şekil 38 deki eğriler şu oranlan göstermektedir.

a eğrisi — istenen ve lstenmiyen sinyal taşıyıcıları arasındaki nominal frekans farkı özel olarak kontrol edilmediği zaman 405, 625 ve 819 çizgi sistemlerinde resim sinyalinle gelen enterferanstan korunmak için lüzumlu oran.

b eğrisi — İstenen ve istenmlyen sinyal taşıyıcıları arasındaki nominal frekans farkı çizgi frekansının (15.625 kHz ip çizgi frekansının üçte biri 5.208 kHz) katı olduğu zaman 625 çizgi resim sinyalinden resim sinyaline gelen enterferans İçin lüzumlu korunma oranı.

c eğrisi — îstenen ve istenmlyen sinyal taşıyıcıları arasındaki nominal frekans farkı çizgi frekansının yansının telt katı olduğu zaman 625 çizgi resim sinyalinden resim sinyaline gelen enterferans için lüzumlu korunma oranı.

d eğrisi — 625 çizgi resim sinyalinden sese gelen enterferans.

Şekil 39 daki eğriler de gu oranlan göstermektedir.

e eğrisi — îstenen ve istenmiyen sinyal taşıyıcıları arasındaki nominal frekans farkı özel bir şekilde kontrol edil-

mediği zaman CW veya frekans modülasyonlu sinyalden resim sinyaline gelen enterferans için lüzumlu korunma oranı. Enterfere eden ses sinyali genlik modülasyonlu olduğu zaman korunma oranları 4 dB artırılacaktır.

g eğrisi — îstenen sinyal taşıyıcı ile ses taşıyıcı arasındaki nominal frekans farkı çizgi frekansının yansının tek katı olduğu zaman frekans modülasyonlu ses sinyalinde resim sinyaline gelen enterferans İçin lüzumlu korunma oranı.

d. imaj kanal enterferansı

Alıcıların imaj kanalı reddi 40 dB den fazla olmalıdır. IBTO sistemıle 30 dB den fazla.

e. Ses sinyalleri için korunma oranlan

I. îstenen ve istenmiyen ses sinyalleri frekans modülasyonlu taşıyıcılar arasında 1000 Hz'den az fark için : 28 dB

II. îstenen ve istenmiyen ses sinyalleri genlik modülasyonlu taşıyıcılar arasında Odyo bandından az fark için : 30 dB taşıyıcılar arasında Odya bandında fark için : 40 dB

db 50

10 -3

//

-2

s V -a

\\ *—r^ S

c'

/\ /

I\ \ • \ t

SEKİL. 3B «21 ÇİZGİ SİSTEMİ RESİM SİNYALİ _ENTERFERANSINDAN KORUNMA (ORANLAR İSTENEN VE l'sTENMEVEN RESİM SİNYALLERİNİN ORANIDIR).

ı—*~ı >

İ*

1 //

s. s\ V

to

J/ •

-3 .

c

i1

«2.9 ÇİZGİ SİSTEMİ C W / V E Y A SES SİNYALİ ENTERFERANSINDAN KORUNMA

'(ORAKLAR ÎSTENEN RESİM VE İSTENMEYEN SES SİNYALLERİ ARASIN. DAKI/ ORANDIR). '

taşıyıcılar arasında Odyo bandının üstünde fark iğin : 15 dB

IH. İstenen sinyal genlik modülasyonlu, istenmiyen sinyal frekans modülasyonlu Taşıyıcılar arasındaki fark 1000 Hz den az : 40 dB Taşıyıcılar arasındaki fark

25 kHz Taşıyıcılar

50 kHz

: 30 dB arasındaki fark

: 12:dB

IV. İstenen sinyal frekans modülasyonlu, istenmiyen genlik modülasyonlu 30 dB

f. Çeşitli .enterferans :

,

1952 Stockholm Konferansında Band I ve IH deki plânlamada muayyen bir alıcı mahallinde istenmiyen bir istasyondan gelen enterferansın hakim olduğu kabul edilmiştir. Diğer istasyonlardan daha alçak seviyede gelen enterferanslar herbirinln seviyesi tahammül edilebilir enterferans seviyesinden düşük olduğu takdirde dikkate alınmamıştır. Bununla beraber daha sonra çeşltli enterferans olduğu zaman bunların birleşik tesirlerinin hakim olan enterferansı geçebileceği öğrenilince bu problem 1961 Kan Mütehassıslar Konferansında ele alınmıştır.

Problem güç bir problemdir, ve İstenen ve İstenmiyen sinyallerin zaman ve mekân itibariyle değişimine, sinyal değişiklikleri arasındaki korelasyona ve çeşitli enterferansın sübjektif tesirine bağlıdır. Mütehassıslar toplantısında basit çarpma metodu- olarak bilinen metodun kullanılması tavsiye edilmiştir. Bu metodda genel olarak korunmanın mekân İtibariyle İhtimali verilen bir alan şiddetinin her bir enterferans kaynağından ayrı ayrı korunması için lüzumlu mekân İhtimallerinin çarpjmıyla elde edilir.

Band IV ve V İçin tasam plânın hazırlanmasında çeşitli enterferans tesiri için 4 dB lik bir İlâve yapılmasına İşaret edilmiştir.

0. 4 Lüzumlu (Alan Şiddetleri

1952 deki Avrupa Yayın Konferansında ve bu konferanstan evvel yapılan CCIR Çalışma

Grubu Toplantısında Band I ve III de televizyonun tatminkâr bir şekilde alınması için lüzumlu minimum alan şiddetleri, korunması icab eden alan şiddetleri ve bu korunmanın temin edileceği zaman yüzdesi hakkında genel bir mutabakata varılamamıştır. ingiltere Band I İçin 100 juV/m ve Band IH için de 300 ^V/m teklif etmiştir. Bazı memleketler bunlardan daha yüksek değerler teklif etmişlerdir. Band I için 250-500 pV/m ve Band m için 500-1000 ^V/m gibi. Bu değerler servis bölgesinin sınırındaki ortalama alan şiddetlerini ve korunması icab eden alan şiddetlerini göstermektedir. Konferansta bazı memleketler korunmanın zamanın % 99 unda bazıları ise % 90 ında olmasını ileri sürmüşlerdir. Plânlamada ise muhtelif memleketlerin korunması icab eden alan şiddetleri bakımından ihtiyaçları dikkate alınmış ve korunma asgari zamanın % 90 veya daha fazlası için temin edilmiştir.

Bu problemler 1961 de Kan'da yapılan mütehassıslar toplantısında İncelenmiş ve muhtelif televizyon bandlannda tatminkâr bir servis temin edecek alıcı antenindeki minimum alan şiddetleri hususunda mutabakata varılmıştır. Bununla beraber mekân ve zamanın hangi yüzdesi için bu değerlerin korunacağı hususunda bir anlaşmaya varılamamıştır. Buna rağmen zamanın % 90 ilâ % 99 da korunacak ortalama alan şiddetlerinin minimum değerleri hususunda mutabakata varılmıştır. Bu değerler Tablo 6 da gösterilmiştir.

TABLO: 6 LÜZUMLU ALAN ŞİDDETLERİ

BAND m rv

Tatminkâr alış İçin lüzumlu minimum alan şiddeti dB

Zamanın % 90 99 korunacak minimum ortalama alan şiddeti dB

Elektrik Mühendisliği 149