TELEVİZYON ALICISININ ANALİZİ

TJDK: 621.397,9

Bir Televizyon Alıcısının Analizi

Yazan:

M. LOMBABD

Bir televizyondaki arızayı bulabilmek için cihazı meydana getiren bütün eleemanlann (bunlar birkaç bin kadardır) özelliklerini bilmek şart değildir diye düşünülürse de bir alıcının bir veya birkaç bloktan meydana gelen bağlıca kısımlarını ve bunların ödevlerini kesin olarak bilmek gerekir.

Bu bilgi arızanın yerini bulmaya yarar. Aksi halde televizyonu eleman eleman kontrol etmek zorunda kalınır ki, bu da hiç bir sonuca erişmeden günler geçirtebilir.

Arızalı bir televizyon bir hastaya benzetilebilir. Görülüyor ki «doktorun teşhis koyma» ödevi ciddi ve naziktir. Yani hastalığı yanlışsız olarak tayin etmek sebat gerektirir. Ondan sonra kalan şey sadece, hastanın genel durumu' gözönünde tutularak uygulanacak tedavi şeklini seçmektir.

Böylece teknisyen arızalı bir cihaz önünde gerçekten çok zir olan, arızanın yerini tayin etme İşini yanlışsız olarak yapmak zorundadır «teşhis koyma».

Bu yapılınca muayene edilecek eleman sayısı birkaç taneye iner ve iş büyük ölçüde basltleşlr.

Şekil: 1 başlıca kısımları bir tip şema ile göstermektedir. Şimdi sırasıyla her elemanın ödevini tayin edeceğiz. Bunun için de her elemana servis dışı edip sonuçda elde edilen değişikliğe bakacağız. Bunun tablo I den izleyebiliriz.

Burada bağmsız veya toplam arızaların dışında bu kısımların her biri bir arızanın kaynağı olabilir veya kendisi anormal çalışabilir. O zaman

Çeviren: Kasim NtKSAJRLI Elek. Y. Müh. Şeker Teknolojisi Araştırma Enstitüsü

Ousey saptırma

Yatay saptırma ve sekondt beti eme

Şekil • 1 — Bir televizyon alTcısının genel olarak teşkili. Dolu çizgiler : işaret. İşaret gerilimleri. Noktalı çizgiler besleme gerilimleridir.

teşhis koymak daha zor olur. Maalesef arızaların çoğunluğu bu ikinci katografiye girer. Zorluk, ekran üzerinde tesbıt edilen bozukluğun bir çok elemandan gelebileceği ihtimalinden gelmektedir. Bu durumda bir iz bulmak için kullanılacak metod, ayar butonları ile oynayarak sonucu gözetlemekten ibarettir.

ikinci tablo bu kısımlardan her birinin arızalı çalışmasına göre sonuçta görülecek başlıca düzensizlikleri göstermektedir. Arızalan anlatmak için kullanılan terimlerin anlamlan bir sonraki bölümde anlatılacaktır.

Bir evvelkinden çok daha detaylı olan bu tablonun incelenmesi gösterir ki, bunun gösterdikleri bile henüz muğlaktır.

özel olarak,- belki hemen her durumda besleme şüpheli olabilir ve bu bölüme her zaman bl-

Tablo I

Servis dışı edilen eleman Anten Ses alıcısı Besleme Resim alıcısı Senkronizasyon

Düşey saptırma Yatay saptırma ve Sekonder besleme

Sonuçta görülen değişildik

Ne ses var ne de resim, ekran aydınlık Ses yok, resim normal Ne ses var ne de resim, ekran karanlık Ses normal, ekran düzgün olarak aydınlık Ses normal, resim karışık, anlaşılmıyor veya düşey yönde parça parça görünüyor. Ekranın ortasında yatay ve dar bir şerit çok aydınlık ve parlaklığı değişiyor, ses normal. T H.T çıkışı bu sistemin çalışmasına bağlı olduğundan ekran karanlık ses normal.

(*) Radio telivision pratique Avril 1967 sayısından çevrilmiştir.

rincl derecede önem verilebilir. Cihazın birkaç eleman veya bölümünü şüpheden kurtararak birkaç test uygulamamız gerekecektir. Bu testler sırası geldikçe anlatılacaktır.

Daha önce televizyonun başlıca parçaları hakkında geniş bilgi sahibi olmamız gerekir. Her katın çalışması ve bunu meydana getiren her elemanın varlığı ile neler olabildiği hakkında bilgi sahibi olmak da aynı derecede önemlidir.

Alıcı özel olarak aşağıdaki şekilde bölümlere ayrılır: Anten, taşıyıcı frekans amplifikatörü, frekans değiştirici, ara frekans amplifikatörü, detekslyon, alçak frekans amplifikasyonu, video frekans amplifikasyonu.

Anten :

Bu da İkiye ayrılır. 1 — Anten denen kısım 2 — Bunu alıcıya bağlayan kablo

Uygun bir zamanda bu elemanların neden böyle ayrı ayrı ele aldığımızı göreceğiz. Hemen

diyebiliriz ki, televizyonda bunların rolü büyük önem taşır. Pratik gösteriyor ki arıza veya ayarsızlıkların yarıya yakını anten veya onun inişinden doğmaktadır. Burada radyo tekniği ile büyük fark vardır.

Ses alıcısı : Resim alıcısı ile ortak devre :

Bunlar da şunlardan meydana gelir: Bir HF giriş katı (taşıyıcı frekansında bir amplifikatör), bir lokal asilatör, bir frekans değiştirici, bir kat ara frekans ampllkatörü. Bu ilk dört kat her zaman resim alıcısı ile ortaktır. Ancak birinci ara frekans ampUfikasyonundan sonra ses tarafından, genlik bakımından modüle , edilen taşıyıcı frekans ayırımı yapılır, yani ayrım vericinin kullandığı frekanstan daha alçak bir frekansta yapılır.

Niçin bir frekans değiştirici :

Bunun birinci avantajı, alıcının alınmak istenen çeşitli Frekanslara ayarlanması halinde

Tablo n

Tamamen servis dışı edUmeyen bozuk bölüm

Görünenler ve yorumlar

Görülen ve yorumlara göre arızaya sebep olmayacak bölümler.

Resim ve ses halltesi fena. Tek bağına resim veya sesin sunileşmesi olabilir. Ekran, besleme, yatay saptırma ve düşey saptırma bölümlerinin sağlamlığının delili olarak aydınlanıyor.

Besleme Yatay saptırma, düşey saptırma

Ses alıcısı

Sadece ses fena. Resim, besleme hariç, diğer Ses ve besleme hariç

bölümlerin sağlamlığının delili olarak İyi.

hergey

Resim alıcısı

Ses normal, resim bozuk, ses alıcısı hariç, diğer Ses alıcısı hariç, hiç

bütün bölümler şüpheli.

bin

Ses zayıf ve (veya) hırıltı var. Resim boyut- Birinci analizde hiç ları küçülmüş olabilir, senkronizasyon bozuk- bir şey, luğu, geometrik distorsionlar. sabit veya hareketli aydınlık farkları farkedilebilir.

Senkronizasyon

Ses ve resim duyarlığı normal, resim yatay Ses alıcısı hariç hiç parçalarla yırtılmış olabilir, veya basit olarak bir şey. düşey yönde zamanla küçük atlamalar yapabilir.

Düşey Saptırma

Yatay saptırma ve sekonder besleme Hayal tüpü

Resim yukarda veya aşağıda bir bükülme gösterebilir. Bir bölgede resim sıkıştırılmış diğer bir bölgede gerilip uzatılmış gibi görünür. Yüksekliği yetersizdir. Eğer bu durum stabil İse, besleme işi hariç diğer bütün bölümler arıza sebebi olmayabilir.

Tam kararlı halde besleme ve düşey saptırma hariç bütün bölümler.

Resim genişliğine deforme olmuştur, düşey kenarlar kıvrıktır, resim uzun görünüyor. Genişlik yetersizdir. Kontrastlık veya aydınlık yükseltilince resim açılıp netliğini kaybediyor.

Tam kararlı halde düşey saptırma hayal tübü ve besleme hariç bütün bölümler.

Aydınlık ve incelik azalmış. Kontrastlık veya Tam kararlı halde haaydınlık yükseltilince resim açılıp netliğini kay- yal tüpü yatay saptırbediyor.

ma ve besleme hariç

bütün bölümler.

de, bütün devrelerin aynı tek frekansa göre yapılabilmesi olayından gelir. Biliniyor ki bir. vericiyi diğerinden ayıran şey, onun taşıyıcı frekansıdır. Diğer avantaj yüksek frekansta amplifikasyonun özel olarak «selektif» denen özelliğidir, yani bu kat diğer kısımları atıp yalnız bir frekans bölgesini yükseltir. Bu bölge ampllfikasyona katılan akort devrelerinin ayarı ile alınmak istenen frekansların üzerine getirilebilir. Bu rotaktör ödevidir.

-Frekans değiştirme kurnazlığı yapılmasaydı,

deteksiyona kadar her amplifikasyon katını ayrı

ayrı ayarlamak gerekecekti. Bu işlemler ise uzun,

nazik ve sıkıcı olacaktır. Bu da çok eski radyo alıcılarında (direkt ampliflkasyonlü alıcılar)

yapılmak zorunda olunan işlemlere benzerdi.

Frekans değiştirme işi, seçilen taşıyıcı frekans

ne olursa olsun değişmeyen ve ara frekans denen

bir frekans elde etme işidir. Bu ara frekansa

akortlu amplifikatörlerin ayarları, bir defa, o

da imalat sırasında yapılır. Çünkü bu bir daha değişmez. Burada değişen bir lokal asilatörün

frekansıdır ki, bu da ne olursa olsun seçilen

verici frakansı ile birleşip, aynı verici titreşimi

gibi genlik modülasyonlu sabit fakat alçak frekanslı bir alternatif titreşim elde etmemizi sağlar. "

.,

Ses Besim Ayarımı?:

Televizyonda, aynı zamanda iki yayın alınır. Resim yayını, bunun karşılığı olan ses yayını. Bu iki yayın tabiî olarak iki taşıyıcı frekans yardımıyle yayınlanır. İkisi arasında sabit 11150000 Hz (11, 15 MHz) İlk bir aralık Vardır. Bu büyük aralık ses. .taşıyıcının çok büyük hızda genlik değiştirmesi dolayısıyle zorunlu, olur. Bu da akortlu, devrelerin çok baslk frekans karekteristikli yapılmasını öngörür. Gerçekte ilerde göreceğimiz gibi buradaki alternatif akım taşıyıcının küçük değerlerinde çok küçük bir zaman İçinde, sıfıra .inecektir. Bu sonuç genel olarak bu devrelerin uçlarına küçük değerde dirençler koymayı gerektirir. Bu şartlar altında bir amplifikatör katından elde edilen kazanç, buna karşılık radyo devrelerinde hiç bir azalma olmadığı halde, çok küçüktür. Sonuç olarak radyoda deteksiyona kadar iki veya üç kat amplifikatör kullanıldığı halde televizyonda bir iş için beş veya yedi kat gerekir. Basık karektenstikli devre yapılmasının diğer bir sonucu ise : Hissedilir derecede selektivitenin (seçicilik) azalmasıdır. Sadece bu düşünce sonucuyladır ki ses ve resim yayınları 11, 15 MHz lik bir aralıkla birbirlerine bağlanmışlardır. (Bu ayrılık radyo yayınındaki 25 m ile 2000 m. arasındaki ayrılığa eşittir.) Bu ayrılık. olmasaydı resim yayınına ses yanını da karışacak ve sonuç hoş bir şey olamıyacaktır.

Bununla beraber taşıyıcı frekans amplifikatörü, lokal osilatör, frekans değiştirici ve ara frekans amplifikatörü birinci katı iki alıcı (ses ve resim) için de ortaktır. O halde birinci ara frekans amplifikatörü çıkışında şunlar bulunur.

—• 25 MHz civarında (alıcı tipine göre) resim ile modüle edilmiş sinüzoldal taşıyıcı bir alternatif gerilim,

— 36 MHz civarında (alıcı tipine göre) ses ile modüle edilmiş sinüsoidal taşıyıcı alternatif bir gerilini.

Şüphesiz bu ikisi arasında 11.15 MHz lık fark bulunacaktır. Bu katın çıkışına 36 MHz e akortlu bir seçici devre koymak yeter. Eğer bu devre yeten kadar seçişi (frekans karekteristiği sivri tepeli) ise bu devrenin uçlarında, ses, alıcısı Ue ilgili gerilimlerin dışında hiç bir gerilim ve resimle ilgili gerilimler görülemlyecektir. Bu, radyoda akort edilen vericiden başka hiç' bir vericinin alınmamasının'karşılığıdır.

Diğer kısım İle devam ederek, bir tane de 25 MHz e akortluk basık frekans karekteristikli, bir devre daha buraya koyabiliriz. Bu ikinci'devrenin uçlarında resim alıcısı ile ilgili gerilimler görülebilir. Bu devrenin çok zayıf selektlvitesl dolayısıyle, maalesef burada ses vericisi ile ilgili titreşimler de bulunabilir. Bunun için buradan sonra ara frekansına akortlu (36 MHz) birkaç devre daha koymak gerekecektir. Bu devreler ses işaretleri için bir engel meydana getireceklerdir. Bunlara genel olarak rejektör denir.

Ses Alıcısı İçin Özel Devreler :

<:

Ses alıcında ara frekans, bir veya iki amplifikatör katı ile tamamlanır, ve arkasından detektör gelir. Bu son katın rolü, her an için ara frekansın genlikleri ile orantılı bir doğru gerilim elde etmektir.

Bundan sonra da volüm ayarı yardımıyle bu gerilimin az veya çok bir kısmını alçak (frekans amplifikatör katına uygularız ve bu da çıkış veya güç katı denen amplifikatöre kumanda edçr, bu sonkat aslında bir gerilim/akım değiştiricisidir ki, bunun çıkışındaki akım hopörlerın hareketli bobinini her an için hareket ettirir. Bu kat da bu işi yapmak için bir evvelki kattan (aynı zamanda preampllfıkatör denen) önce gelen gerilimi kullanır.

Şunu da eklemek gerekir ki ses alıcısına otamatık duyarlık kontrolü yapan organ eklenir. (Buna aynı zamanda VCA, CAG veya antifeding denir). Bu organ giriş polarizasyonunu ayarlar, o halde ara frekans amplıfıkasyonu, ortalama

Elçktrik Mühendisliği 138s

dedekte edilmiş gerilimin bir fonksiyonu olur. Eğer bu gerilim küçük ise polarizasyon da küçük olur. Amplifikatör kazanç ve duyarlığı artar. Eğer büyük ise amplifikatör katlarının kazancı düşer ve kazanç mlnumuma iner.

Burada ses alıcısının diğer bölümlerinden bahsetmeyeceğiz. Çünkü bunlar aynen basit genlik modülasyonlu veya çok kısa dalga radyolarında olduğu gibidir. Bu konularda derinleşmek isteyenler ilgili elektronik eserleri okuyabilirler.

Bitirmek için bir noktaya dikkâti çekelim, Televizyonda bir resim vericisi ile beraber olan ses yayınının bir yakın komşusu yoktur. Bu yukarda da anlatılmıştır ki, akort devreleri daha az selektıf yapılabilir; halbuki genlik modülasyonlu ve yakın frekanslı vericilerde tersine çok selektif yapılıp, komşulardan bağımsız yapılması

gerekiyordu. Tabii bir televizyon alıcısından, normal bir radyoya göre çok iyi bir müzikalite beklemek gerekir. Televizyonda ses devrelerinin iyi bir selektıvıteye sahip olmayışı, frekansların yüksek olması ile zararsız hale getirilebilir ve bu ses kalitesine iyi etki yapar. Bir rezonans devresi eğer yüksek bir frekansa akort edilmişse akort edilen bölge biraz daha geniş olabilir.

Bunların sonucu olarak bir televizyon alıcısı bu tip devrelerden faydalanarak iyi bir müzik kaJitesi sağlayabilir. Şekil : 2 Bir organizasyon semasıdır ve meydana gelen olayları özetler. Ayar organları orada birer daire içinde gösterilmişlerdir (direkt olaak hayal tübünü ilgilendıenler hariç) oklar, antenden sona doğru işaretin gelişimini veya ayar organlarının etki noktalarını gösterir.

SES ALICISI

- MtMf .X . Zo

Ol Q

S

*

1 Ow

Gerilim Ampl

HAYAL TUBU

Yukltlt gerıllım (T.H T)

ı

- 1I II

'5501 DÜŞEY SAPTIRMA

I

Şekil

VE SEKONOER

j

i Ousoy Dus«y Oujey ! I baaımsa taptırma saptırmg j