ETİTAŞ TRANSFORMATÖR FABRİKASI

UDK: 621.314.2.006.3

Etitaş Transformatör Fabrikası

1 — FABRİKA HAKKINDA GENEL BİL GİLER:

Müessese, Etibank'ın teşvikiyle, 6224 sayılı kanunun şümulü dahilinde, 1957 yılında kurulmuş olup, 1959 yılında fiilî imalâta başlamıştır.

Şirketin ismi; ELEKTRİK TEÇHİZATI İMA LÂTI TESİSATI A.Ş. kısaca ETİTAŞ'tır. İdare merkezi Ankara, iş merkezi İzmir'dir.

Fabrika izmir'de Bornova Kore şehitleri yolu kenarında 40.000 m2 lik bir sahada kurulmuştur. Esas fabrika binası 2.500 m2 lik bir yer kapla maktadır. Ana binanın yüksekliği 13 m. olup, çatısı testere biçiminde ye seramikten yapılmış özel bir tecrit maddesile kaplıdır. Bina iç tarafta 2 adet 5 tonluk bordörle mücehhezdir. Esas bi nadan başka 1.200 m2 yer kaplıyan yemekhane, soyunma odaları, garaj ve idare binaları vardır.

Elektrik enerjisi 10 KV'luk yeraltı kablosu ile bir 400 KVA. ve bir 125 KVA'lık tranfor matör postasile temin edilmektedir.

Sermayesi: İlk kuruluşta 2.000 000 TL. olup/ İ.000 er TL. lık 2.Ö0O hisse şeklinde idi. Bu günkü sermayesi 3.700.000 TL. na ulaşmıştır. '

Ortaklar.: Müessese

iştiraki Hissesi (TL.)

1: • Etibank

49.13 1.728.000

2. İş Bankası

.

6.00 222.000

3. Sınaî Tatbikat TA.Ş.

22.41 829.000

4. Le Materiel Electrique S W: 15.24 564.000

5. Hydro Energie

" 7.22 267.000

Son iki ortak Fransız Şirketleri olup, yabancı sermayeyi teşvik kanununa dayanarak ortak ol muşlardır.

Son olarak Le Materiel Electrique S W Şirketi % 2.43 oranında 9000 TL. lik hisse satınalmış ve bu sayede müessesenin sermayesi 3.700.000 TL. na yükselmiş bulunmaktadır

Kuruluş gayesi: Elektromekanik teçhizatı ilgilendiren imalât yapmak üzere kurulmuştur. Müddet, sözleşmeden sonra 25 senedir. Bu müddet müessese karariyle ve Ticaret Bakanlığından izin almak şartiyle uzaltılıp kısaltılabilmektedir.

Fabrika personeli halen 103 kişidir. Bunların 12 si idarî işlerde ve 91 kişisi işçi olarak çalış maktadır. Şefler ve Mühendisler işçi sınıfına da hil olup, sayısı 12 dir.

Müessesenin esas müşterileri, İller Bankası; Etibank, Belediyeler ve Müteahhitlerdir.

Hayri GÖKY ILMAZ Y. Müh.

İller Bankası

2 — MEVZUU VE KAPASİTESİ :

Halen sadece tranformatör imalâtı, tadilâtı

ve tamiratı ile iştigal etmektedir. Daha ziyade

bir atölye mahiyeti arzetmektedir. Seri imalât

yapmamakta ve sipariş üzerine çalışmaktadır.

İlk kuruluşta imalât sınırları 25 500 KVA.

olarak düşünülmüş, bilâhare sırasiyle 630 KVA,

800 KVA, 1000 KVA ve nihayet 1500 KVA'ya

yükselmiştir. Bugün 5 1500 KVA gücünde ve

35 KV. primer gerilimine kadar transformatör imalâtı yapılmaktadır. İmalât gücünü tahdit eden hususlar gezer köprülerin kifayetsiz ve kurutma odasının küçük oluşudur. Bunların büyültülmesile 1965 yılı ortalarında 3İ50 KVA. gücüne kadar tranformatör imalâtı düşünülmektedir.

• Fabrikanın normal kapasitesi yılda 100.000 KVA'dır. Bu miktar 1963 yılında 150.000'e yük selmiştir. 1964 yılında ise 250.000 KVA'ya yük seleceği tahmin edilmektedir. Fabrika ilk kuruluş yıllarında normal bir verimle çalışamamış, son radan 1000 KVA'ya kadar olan trafoların ithal edilmemesi hususunda hükümetin almış olduğu

bir karar neticesinde imalât hızla artmıştır.

.İmalât verimindeki artış senelere göre aşağıda

ki gibi olmuştur.

%9

% 11

% 35

% 150

1964 yılında ise % 250 ye çıkacağı, yani nor

mal' kapasitenin 2.5 misli üstünde çalışılacağı

tahmin edilmektedir.

3 _ FABRİKANIN KISIMLARI : Fabrikanın imalâta iştirak eden bölümleri aşağıda sıralanmıştır. 1 — "Transformatör kazanlarının imâline mah sus kazan atölyesi: Bu kısımda 2 mm. kalınlığındaki cidar saçlarile 4 mm. kalınlığındaki alt ve üst kapak saçları ke silerek kaynak vasıtasıyla kazanlar imâl edil mektedir. Makaslar ve presler hava ile çalıştığın dan bu kısımda hava basan bir kompresör de vardır. 2 — Pnömatik preslerle mücehhez manyetik saç kesme atölyesi:

Bu kısımda hip'ersil saçlar preslerle kesilerek çekirdek teşkil edilmektedir.

3 — Genel mekanik kısmı:

Burada transformatörün montajı için lüzumlu, civata somun, saplama, çubuk v.s. gibi yardımcı

Resim . 1 — Kazanların imalı.

Besim :' 2 — Manyetik saç kesme atölyesinden bir görünü}.

Resim 3 — Bobin sarma atölyesinden bir görünüş

malzemelerin imâline yarıyan torna, freze gibi tezgâhlar bulunmaktadır.

4 — Bobinaj atölyesi: Bu kısımda transformatörün A.G. ve Y.G. bo binleri sarılmaktadır. 5 — Manyetik devre ve transformatör montaj atölyesi: Kesilen hipersil saçlar burada sıkıştırılarak çekirdek imâl edilmekte ve transformatörün hazır lanmış olan diğer kısımları monte edilmekte dir. 6 — Terkibi kısımların etüvlenmesine ve va kumla yağ doldurulmasına mahsus transformatör ikmâl kısmı: Trafonun montajı yapıldıktan sonra bobinlerle birlikte lâklanmakta sonra etüv odasına sokularak yüksek sıcaklıkta rutubeti alın maktadır. Bundan sonra yağ doldurma odasına so kularak, vakumda kazan yağla doldurulmaktadır. 7 — Sok dalgalı istasyoniyle komple tecrü be platformu: Trafonun montajı ve diğer ame liyeleri tamamlandıktan sonra bilumum mua yene ve tecrübeleri bu platformda yapılmakta dır. 4 — MALZEMENİN TEMİNİ : Bir transformatörün imali için % 90 malzeme ve % 10 işçilik gerekmektedir. Etitaş transfor matör fabrikasında, ilk kuruluşta bu değer yan yarıya iken bu gün malzeme değeri % 70'e yük selmiştir. Yerli sanayiin gelişmesiyle bu değerin de artacağı muhakkaktır. Fabrikada imalâtta kullanılan malzeme çok çeşitlidir. 512 kalem civarında olan bu malzeme lerin büyük bir kısmı dahilden temin edilebil mekte ve kısmen de ithal edilmektedir. Civata, samun, bakır çubuk v s. gibi yardımcı malzeme leri fabrikada imal edilmektedir. , Malzemelerin belli başlı olanlarını şöylece sı ralamak mümkündür. a) Demir mamuller: Saç, profil, çubuk v.s. Bu mamuller Karabük imalâtı olarak içi piyasa dan temin edilmektedir. Hipersil saçlar ise ARMCO patentiyle dışarda imâl edilmekte ve ithal edilmektedir. Bu saçların imalini yapabilen az sayıda firma mevcuttur. Saçlar 0 35 mm. kalın lıkta ve 16 ayrı genişlikte şerit halinde ithâl edilmekte ve fabrikada kesilmektedir. Kesim ame liyesinde, saç, kesilen yerlerinde bir miktar ev safını kaybetmektedir. Bunların yeniden muame leye tabi tutulması gerekmekte ise de, Etitaş'm bu iş için kurulu bir tesisatı bulunmadığından bu işlem yapılmamaktadır. Bu tesisatın kurulması ise oldukça büyük bir yatırımı gerektirmektedir. b) Bakır mamuller: Emaye ve yassı teller, çubuk bakırlar v.s. Bunlar Rabak, Kavel, Makine ve Kimya Endüstrisi Kurumu Müesseselerinden temin edilebilmektedir. Sadece emaye, yüksek gerilim sargı iletkenlerinin küçük kesitte olanları ithal edilmektedir. c) İzolman malzemeleri: Kâğıt, karton, mensucat, porselen, izolatör, kereste, dielektrik yağ özel aletler v.s.

Alçak gerilim sarımlarının izole edilmesinde kullanılan şerit kâğıt ve sargıların izolesinde kul lanılan kartonlar SEKA'dan temin edilmektedir. Mensucat ve kereste de keza dahilden alınmakta dır, izolatörler Çanakkale Seramik Fabrikasından temin edilmektedir. Transformatör yağı ise ithal edilmektedir.

5 — TRANSFORMATÖRLERİN KARAKTER İSTİK VE ÖZELLİKLERİ :

îmâl edilen transformatörler Batı Avrupa fir malarınınki ayarında hatta bazı bakımlardan üstün kalitededir. Yakın zamana kadar ithal edilen de mir perde gerisi transformatörlerinden ise her bakımdan üstündür.

Transformatörler umumiyetle kolon tipli, ta baka bobinajlı, yağ dolaşımı ile soğutmalı modern cihazlardır.

Çekirdeği teşkil eden hipersil saçlar kristal leri istikametlendirilmiş ve 10.000 Gaussta 0.49 Watt kadar az kayıp veren cinstendir. Boştaki kayıplar çok azdır. Aşın yüklerde elektrik şok larını dağıtmak için elektrostatik perde ile mü cehhez olup, kısa devrelerde husule gelen yüksel melere karşı hususi şekilde korunmuştur.

Kullanılan malzeme üstün evsafta ve işçilikte hassas ve kalitelidir. Transformatörlere ait diğer karakteristikler yazının sonundaki cetvellerde verilmiştir.

6 — FABRİKA HAKKINDA BAZI DÜŞÜNCE LER :

Bir atölye şeklinde çalışan fabrika seri ima lâta başlamalıdır. Bunun için Türkiye'nin trans formatör ihtiyacı senelere göre planlanmalı ve fabrikanın sermayesi arttırılmalıdır. Çok kullanı lan güçler için stoklar bulundurulmalıdır. Ayrıca memleketin muayyen yerlerinde şube ve satış ma ğazaları açılmalıdır.

İmalât gerilimi 35 KV'tan 154 KV'a ve imalât gücü 1500 KVA'dan 5000 KVA'ya kadar çıkarıl malıdır.

Kuruluş gayesinde de belirtildiği gibi, trans formatörden başka diğer elektrik teçhizatının imalâtı da yapılmalıdır. Bu malzemelerin başlıca ları disjonktör, seksiyoner, sigorta, alçak gerilim şalterleri, direk, röleler, tevzi tabloları v.s. dir. Bu imalâtın yapılabilmesi için fabrikanın bir misli daha büyültülmesi kâfi gelecektir.

İthal malzemesi bir miktar daha azaltılmalı ve dahilden temini imkânsız olan malzeme için ise, döviz tahsisi arttırılmalıdır. İthal malzeme lerinin en önemlisi hipersil saclardır. Bunlar daha uzun zaman memleketimizde imâl edilemiyeceğine göre tahsisatmın arttırılması gerekir.

Fabrika ilgililerinden alınan bilgilere göre müessesenin muhtelif kotalardan 40.000 dolarlık bir tahsisi mevcut olup, bunun 300.000 dolara çıkarılmasına ihtiyaç duyulmaktadır.

Transformatör fiatları dış piyasaya göre pa halı bulunmaktadır. Fabrikanın sermayesi ve

imalâtı arttırılarak, fiatların düşürülmesi müm kündür.

Mevcut ortakların sermayelerini arttırması ve îller Bankası gibi diğer bazı müesseselerin de

ortaklığa iştirak etmesiyle fabrika imalâtının seri hale getirilmesi ve imalât çeşidi ve hacminin ge nişletilmesi ile memleketimizin elektrifikasyonu na büyük hizmette bulunulacağı aşikârdır.

Yüksek Gerilimi: 6,3 10 15 KV Alçak Gerilimi

KUPLAJLAR: 160 KVA'a kadar 160 KVA dahil yüksek gerilimi Y

^

Güç Boşta kayıplar Bakır kayıplar 4/4 Reaktif kayıplar Boşta Akım Kısa devre gerilimi

4/4 Yükte Gerilim düşümü

Cos f =1

Cos v = 0,8

4/4 Yükte Verim A S ı r 1 ı k

Cos 9 =1

Cos ip = 0,8

Yağ sız

Yağ

Top lam

Var

200 1110 2370 3.1 4

290 1580 3620 2,7 4

1900 4620 2,6

400 2230 5500 2,25 4

480 2630 7000 2,25 4

575 3150 9100 2,25 4

725 3500 11600 2,25 4

860 4010 14300 2,25 4

315 1040 4900 18600 2,25 4

400 1260 5780 23800 2,25 4 500 1500 6900 29750 2,25 4 630 1800 8270 37700 2,25 4

800 1000

2100 10200 48000 2,25 4,5 2400 12500 60500 2,25 6

% 2,84

2,60

2,45

2,32

2,20 2,05

1,85

1,71 1,64 1,53 1,49 1,42 1,36 1.33

% 3,96 3,88 3,83

3,80 3,73 3,68

3,58 3.50 3,46 3,40 3,38 3,35 3,75 4,75

% 96,83 97,12

97,26 97 ,44

97,58 97,72 97,93

98,09 98,15

98,27 98 ,35 98,43 98,48 98.53

% 96,04

96,40

96,58 96,80

96,97

97,16

97,42

97,61 97.69 97,84 97,94 98,0* 98,11 98,16

Kg. 305

450 515 6(10

1300 1550 1800 2150 2725 3350

Kg. 110

130 150 170

185 200

315 425

460 510 600 975 1050

Kg. 415

580 665

855 1015

1455 1725 2010 2310 2750 3700 4400

KUPLAJLAR »

Yüksek Gerilimi : 17,5 KV'dan 35 KV'a kadar

Alçak Gerilimi

160 KVA'a kadar 160 KVA dahil yüksek gerilimi

A

Ut as

O l 1? ^ •i 1

S

(OM m<

40 260 1170 4

63 350 1640 4

80 410 2000 3.5

100 500 2340 3.5

125 600 2770 3

160 700 3330 3

200 850 3700 3

250 1030 4230 3

315 1250 5150 3

400 1500 6210 3

500 1750 6900 3

630 2050 8500 3

800 2450 10500 3

1000 2900 12500 3

Kısa devr< gerili

4/4 Yükte Gerilim

« 1 düşümü

Cos ip Cos ip

= 1 =0,8

4/4 Yükte Verim

Cos ip Cos ip = 1 =0.8

A i ır1ık

Yağ Yağ Top

sız

lam

Boyut [ar

Uzun Geniş Yük luk lik seklik

4.5 3.

Kg. Kg. Kg. mm. mm. mm.

4.40 96.55 95.70 450 220 670 1020 720 1550

4.5 2.67 4 30 96.94 96 18 550 255 805 1080 750 1650

4.5 2.62 4.25 97.06 96.32 630 265 895 1090 850 1680

4 5 2 44 4 20 97 24 96.54 725 300 1055 1110 880 1730

4 5 2.33 4.13 97 38 96.72 840 320 1160 1160 880 1800

4 5 2.19 4.06 97.54 96.93 990 4.5 1.97 3.94 97.78 97 22 1050

375 1365 1200 415 1465 1350

910 1850 930 18.r,0

4 . 5 1.83 3.86 97.94 97.42 1260 470 1730 1450 980 1900

4.5 1.64 3 76 98.01 97.50 1470 550 2020 1510 İU80 1950

4 . 5 1.65 3.77 98.11 97.64 1715 620 2335 1640 1080 1980

4.5 1 50 8.69 98 3 97.88 1980 730 2710 1700 1150 2040

4.5 1 47 3.66 98.36 97.94 2300 840 3140 1810 1260 2130

5 1.41 4.10 98.41 98.01 2800 1000 3800 1910 1380 2250

5 1.35 4.15 98 46 98.07 3400 1250 4650 1990 1480 2400