TEK KANUNU HAKKINDA ODAMIZ GÖRÜŞÜ

Tek Kanunu" Hakkında Odamız

G »» •• •• o r u ş u

«TEK» kanunu tasarısı, Türkiye Büyük Millet Meclisi özel Komisyonu'nda incelenmeye başlanmıştır. «TEK» kanun tasarısı özel komisyonu, üniversitelerin, kanunla ilgili teşekküllerin ve bu meyanda Odamız'ın da tasan hakkında görüşlerini bildirmelerini istemiştir.

Sayın üyelerimizi de bu hususta aydınlatmak gayesi ile komisyona sunulan «Odamız görüşü» nün tam metnini aşağıda veriyoruz :

ELEKTRiK MÜHENDİSLERİ ODASININ TÜRKİYE ENERJİ KURUMU MEVZUUNDA GÖRÜŞÜ:

GEREKÇE:

Yurdumuzda elektrik işlerinin daha iyi yönetilebilmesi, uzun yıllardır üzerinde durulan bir konudur.

Elektrik alanında yapılan büyük yatırımlar gözönunde tutulursa daha üstün bir seviyeye erişmek beklenebilirdi. Yapılan yatırımların gereği gibi verimli olamadıklarının nedenleri iki bölümde toplanabilir:

"S^ — Dış nedenler (Genel düzensizlik)

— İç nedenler (Özellikle elektrik işleri ile ilgili aksaklıklar)

Birinci bölümde, kısa sürede değişmez, belirli ve dengeli bir ekonomik tutumun olmadığı hallerde bütün iş alanlarında ve toplum hayatının her kolunda duyulan etkiler toplanabilir. Nitekim memleketimizde, ithalât güçlüklen, iç ve dış para darlıkları, uzun ve kısa süreli programlamaların yokluğu etkilerini yalnız elektrik işlerinde değil, fakat toplumun bütün hayatında göstermiştir. Ekonomik ve sosyal istikrar olması, her türlü çabanın amacına ulaşması için şarttır. Bugün için memleketin içinde bulunduğu plânlı kalkınmanın ana hedefi de budur. Eğer toplum hayatında ekonomik ve sosyal düzen genel olarak sağlanmıyorsa, teşkilâtta yapılacak değişiklikler ne olursa olsun işlerin gereği gibi yürümeyeceği bellidir.

Burada daha çok, özellikle elektrik işlerinin içinde bulunageldıği düzensizliğin nedenlerinin toplanabileceği ikinci bölüm üzerinde durulacaktır. Bunları kısaca şöyle özetliyebilıriz:

1.1. Yurdumuzda, pek çok farklı yapılı fa kat hepsi elektrik işi ile uğraşan müesseseler var dır. Bu müesseselerin kuruluş kanunlarında so rumluluk sınırları kesin olarak belirtilmemiştir. Bundan dolayı gereği gibi iş bölümü ve işbirliği sağlanamamaktadır.

1.2. Elektriklemenin büyük yükü devletin sırtmdadır. Devlet bütçesinden ayrılan büyük pa-

ralarla tesisler kurulduğu gibi bazı iktisadî devlet teşekkülleri de elektrik işleri ile görevlendirilmiştir. Ancak bütün bu merkezî müesseselerin arasında yeteri kadar işbirliği ve bağdaşma olma- ' dığı ilgililerce bilinir. Bu durumda, devletin iki idaresi hattâ bazen aynı Bakanlığın iki dairesi arasında görüş ayrılıkları çıktığı ve çoğu zaman idarecilerin şahsî tutumlarının bile bunda önemli olduğu bir gerçektir.

Bugün için Devlet Plânlama Teşkilâtı da muhtelif müesseseler arasındaki koordinasyon ve işbirliği temin edebilecek imkânlara sahip değildir.

1.3. Etüt, tesis ve işletme devrelerinde bıribirinden ayrı, bıribirine uygun düşmeyecek faaliyetler, çoğu zaman hemen hepsi de devlet tarafından finanse edilerek ayrı müesseler tarafından yapılmaktadır. Bu da, toplam olarak işlerde bir uygunluk olmaması ile sonuçlanmaktadır.

2.1. Meskûn yerlerin elektrikle ilgili sorumluluğu belediyelere verilmiştir. Büyük şehirlerde elektrik, genel olarak hava-gazı, otobüs ve hattâ su idareleri ile birleştirilmiştir. Bu belediyeler, otobüs ve diğer tesisleri rantabl işletmek yolunu tutmayıp elektriğin kârı ile diğerlerinin zararlarını kapatmaktadır. Bu, bir yandan elektrik fiatlarının artmasına ve dolayısiyle sanayiin pahalı elektrik temin etmesine sebep olurken, daha önemlisi belediyenin elektrikten kazandığını elektriğe yatırmak imkânını ortadan kaldırmaktadır. Bugün, İstanbul, Ankara, İzmir ve diğer büyük şehirlerimizin hepsinde şehir için elektrik dağıtım şebekesi artan ihtiyacı beslemekten, bu sebeple, âciz duruma düşmüştür.

Özellikle sanayileşmenin önemli yer tuttuğu bu gibi şehirlerde böylece yeni kurulacak sanayiin enerji talebini karşılamak imkânsız hale gelmiştir. Bir belediyenin, konuyu sadece kendi açı sından görerek bu gibi işletmelerin birinin kârından diğerinin zararını karşılaması sonunda mera-

leketin sanayileşmesini köstekleyici bir durum yaratmaktadır.

2.2.a. Bundan başka belediyeler, kendilerine elektrik temin eden müesseselere borçlarını ödememekte, bu şekilde bu müesseselerin malî bünyelerini sarsarak bir çıkmaza sokmakta, elektrik abonelerinden tahsil ettikleri bütün parayı, diğer hizmetlerde kullanmak suretiyle elektrik tesislerinin inkişafını baltalamaktadırlar. Küçük şehir ve kasabalarda belediyelerin imkânları, elektrik tesislerinin gerektireceği yatırımı bizzat finanse edemiyecek ve kurulan tesisleri teknik yeterlikte işletemıyecek kadar sınırlıdır. Gerçekte bir finansman müessesesi olan iller Bankası bu bakımdan teknik yatırım yapabilmek için teşkilâtlanmak zorunda kalmıştır. İller Bankasının bu kadar yaygın olan bir işle sınırlı imkânları ile başa çıkmağa çalışması, belediyelere başarılı bir yardım sağlanamaması bir yana, Bankayı müşkül durumlara sokmaktadır.

2.2.b. İller Bankası, yalnız tesislerin kuruluşu ânında yardım etmekte olup bu küçük tesislerin işletmeye açılması ile sorumları daha da çok artmaktadır. Belediyeler ufak imkânları ile güvenebilecek yeterlikte işletme teknisyeni istihdam edemediklerinden büyük yatırımlarla kurulan tesisler pek kısa sürede harap ve kullanılmaz duruma düşmektedir.

2.2.C. Önce kendi küçük santralları ile beslenen şehir ve kasabalar sonra ana şebekenin gelişmesi ile bölge santrallarından beslenmek imkânını kazanmaktadırlar. Ancak bu halde, küçük santralın makinelerini başka ihtiyaç merkezlerine naklederek faydalanmak mümkün olamamaktadır; zira bunlar belediyelerin mülkiyeti altında bulunduğundan satmak, devretmek ancak belediye meclislerinin görüşüne bağlı kalmaktadır. Bu da dondurulmuş, faydalanılmayan yatırımları doğurmakta olup dış para bakımından sıkıntı çeken memleketimiz için küçümsenmiyecek bir gerçektir.

2.2.d. Muhtelif belediyelere ait ufak santralların tek bir tip olması ve aynı cins yedek parçaya ihtiyaç göstermeleri malzeme ve makine mübadelesi bakımından arzu edilen şekildir. Ancak, değil iki komşu belediyede, aynı santral içerisinde dahi pek çok farklı tipte makine işletilmektedir. Toplu ve bir elden temin edilecek makineler yerine her belediyenin kendi gücü ile tesisleri geliştirmeğe çalışması ayrıca santralları bir bütün manzarası arzetmekten uzaklaştırmış ve yama üstüne yama vurulmuş bir hale getirmiştir.

3. Büyük şehirlerdeki, Belediye Santralları çoğu zaman, enterkonnekte sistem ile paralel çalışmamakta, enerji üretiminde yalnız belediyelerin menfaatleri düşünülmekte, memleketin bütününe şâmil uygun ve ekonomik bir yük tevzi programının tatbikine imkân bulunmamakta, beledi-

yeler kömür parası vermemek kaygusuyla sistemin diğer tesislerini tehlikeye sokabilecek tutumlarında ısrar etmektedirler.

4. Geri kalmış bölgelerin kalkınmasını hızlandırmakta istihsale yardımcı tesislerin (yol, enerji, eğitim tesisleri v.s.) oynadığı önemli rol, hâlen her müessese işleri kendi yönünden ele aldığından ihmâl ^dilmektedir.

_Sonuç olarak, yukarıda önemlileri sıralanan aksaklıkları gidermek, aynı işin farklı kademelerde tekrar ele alınarak emek ve para ziyanını önlemek, dağınık zayıf idareler yerine merkezî güçlü bir idare kurmak için yeniden teşkilâtlanmak lâzımdır. Bu da, dağınık, küçük imkânlı müesseseleri birleştirip sorumluluğu yaygın, imkânları bol bir tek müessese kurmakla olur.

Aşağıdaki prensipler bu görüşün ışığı altında düzenlenmiştir.

PRENSİPLER:

1. Memleket elektrllclendirilmesinin sorum luluğu :

Memleketimizin bütün olarak elektriklendirilmesinin sorumluluğu bir kurum'a verilmelidir Elektrikle ilgili her türlü incelemenin yapılması, enerji üretimi, nakli ve dağıtılması için gerekli .tesislerin kurulması, işletilmesi ve enerjinin satışı kurumun sorumluluğu altında olmalıdır.

2. Kurumun özellikleri :

— Âmme karakterini haiz olmalı ve âmme vazifesi görmelidir,

— İdarî ve malî bakımlardan hükümet mu rakabesi altında bağımsız ve kendine yeter olma lıdır,

— Hükmî şahsiyeti haiz olup, hususî hukuk hükümlerine tâbi olmalıdır.

3. Kurumun yetkileri ve vazifeleri :

a) Esas hükümler:

— Elektrik enerjisinin üretimi, nakli, dağı tımı ve satışı ile ilgili incelemeleri yapmak,

— En ekonomik ve memleket şartlarına en ' uygun elektrik enerjisi üretim, nakil ve dağıtım tesislerini kurmak veya kurdurmak,

— idaresi altında olan tesisleri rantalb şe kilde işletmek,

— Sorumluluğu altındaki tesislerin munta zam bakımlarını yapmak ve ihtiyaçlara göre geliş tirilmesini sağlamak,

— Müstehlike doğrudan doğruya veya vası talı olarak elektrik enerjisi satışı yapmak,

— Elektrik enerjisinin ihraç veya ithalini yapmak,

— Elektrik enerjisi ile ilgili istatistikleri tutmak,

— Hükümet tarafından sorulan elektrik ile ilgili konularda incelemeler yapıp hükümete ra porlar vermek, b) Talf hükümler:

— Araştırma tesisleri kurmak ve çalışmala rı ile ilgili araştırmaları yapmak,

— Kurumun çalışmaları ile ilgili yardımcı ve sosyal tesisleri kurmak,

— ithalâtçı sıfatiyle elektrik makine, alât ve malzemesinin ithalini yapabilmek,

— Teknik personel ihtiyacını karşılamak üze re yurt içinde veya dışında öğrenci okutabilmek ve mütehassıslar yetiştirebilmek.

4. Kurumun malları ve malî ye+erliği:

— Devletin, iktisadî devlet teşekküllerinin ve belediyelerin hüküm ve tasarrufu altında bu lunan, elektrik enerjisi üretmek, nakletmek, da ğıtmak ve vatandaşa satmak gayesiyle kurulmuş olan bütün santrallar, enerji nakil hatları, dağıtım şebekeleriyle bunlara müteferri tesisler, bunlara ait gayrimenkuller, haklar ve vecibeler Kuruma devredilmelidir,

— Elektrik enerjisi ile ilgili etüt ve araştır ma yapan devlet müesseseleriyle bunlara ait gay rimenkuller, haklar ve vecibeler Kuruma dev redilmelidir.

— Yukarıda sayılan tesisler devredildikten sonra, Kurumun kendi kendine malî bakımdan ye ter olmasını sağlamak ve idame ettirmek için baş langıçta hazine yardımı yapılmalıdır,

— Kurumun kendi imkânlarına göre hazır layacağı iş ve yatırım programları haricinde veya mâlî gücünün üstünde bir elektrik işinin yapıl ması hükümetçe talep edildiği takdirde bu iş, an cak karşılığı hükümetçe temin edilmek suretiyle Kuruma yaptırılabilmelidir,

— Kurum, hükümetin kefaleti altında kısa ve uzun vadeli iç ve dış istikrazlarda bulunabilmelidir.

5. Kurumun yönetilmesi:

— Kurum, iktisadî devlet teşekküllerinin tâ bi olacağı kanunlara tâbi olmalı, ancak mevcut 3460 sayılı kanun, geçmiş yıllardaki tatbikat na zarı itibare alınarak iktisadî devlet teşekkülleri nin politik tesirlerden kurtarılıp ekonomik ve ti-

BJ&M. 80

carî usullerle tedvirini sağlayacak şekle getirilmelidir,

— Kurum, hareket serbestisi olan ancak ana meselelerde merkeze bağlı bölge idareleri kur malıdır.

6. Enerji satışı ile ilgili esaslar :

— Kurum, kendi mâlî yeterliğini temin et meli ve üreteceği enerjiyi memleketin umumî ik tisadî siyasetine uygun, sağlam ve ticarî prensip lerle çalışarak müstehlike mümkün olan en ucuz fiatla satmak üzere tarifeler hazırlamalıdır. Bu tarifeler, bilcümle tesis ve idare masrafları hesa ba katılmak ve ayrıca Kurumun yatırım program-' larmı takviye etmek maksadiyle asgarî % 10 bir gelir de derpiş edilmek suretiyle, Sanayi Bakanlı ğınca tespit edilecek esaslar dahilinde hazırlana rak mer'iyete konulabilmelidir.

Ancak, Bakanlar Kurulu, muayyen mıntıkaların veya istihsal sektörlerinin geliştirilmesi ve hizmet maksadiyle ziraî, sosyal veya ekonomik zaruretler dolayısiyle tesbit edilen tarifenin dûnunda bir tarife ile enerji satılmasına karar verebilir. Bu takdirde, tahassül edecek yıllık farklar, Hazinece derhal Kuruma ödenmeli ve müteakip yıl devlet bütçesine va'zedielecek tahsisatla karşılanmalıdır.

7. Verginin üniformluluğunun temin için şu esas önemle ele alınmalıdır:

Kurulacak olan Kurumun her türlü muamelâtı, gümrük, istihsal, bina, trafik ve benzeri vergi ve resimlerden muaf tutularak, umumî olarak bütün memlekete şâmil olmak üzere istihlâk edilen enerji üzerine va'zedilecek yeknesak bir vergi ile bugünkü dağınık vergiler umumileştirilmeli ve hafifletilmelidir.

8. 3460 sayılı kanunun 43. maddesinde sayılı suçları işleyen Kurum ve müesseseleri memur ve müstahdemleri hakkında aynı madde hükümleri tatbik edilmesi ve irtikâp ve rüşvet suçlarını işleyenler Türk Ceza Kanunundaki devlet memurlarına müteallik cezalara çarptırılmalıdır.

Kurumun âmme hizmetine tahsis edilen malları (nakdî ile üçüncü şahıslardan alacağı ve ortaklık halinde bulunduğu müesseselerin mallan hariç) haciz ve istimlâk olunmamalı. Kurum malı devlet malı addolunup, tesisleri koruma ile tav-. zif edilecek personel, bir suç işlenmesi halinde, hâdiseye zabıtaca el konuluncaya kadar zabıta vazifesi ifâ edebilmelidir.

9. Aşağıda sayılan idare, teşekkül ve müesseselerin bilcümle elektrik santralleri, enerji nakil

ve dağıtım şebekeleri, inceleme, araştırma ve satış tesisleri ve bunlara müteferri aksam, binalar ve sosyal tesisler, mevcut matluplar, menkul ve gayrimenkuller, taahhüt ve borçlar, hak, menfaat ve vecibelerle Kuruma intikal etmelidir.

— Belediyeler ait işletmelerin yalnız elek trikle ilgili kısımları,

— Elektrik işleri Etüt İdaresi Genel Direk törlüğü,

— Etibank'ın enerji ile uğraşan şube ve müdürlükleri ile Elektrik İşletmeleri Müessesesi (Etibank'ın maden ve izabe müessese ve teşebbüs lerine ait enerji tesisleri hariç),

ARAMIZDA:

(I. sayfanın devamı) Proje ücretlerinin artırılması konusunda yine dört Odanın talepleri Nafia Vekâleti Yüksek Fen Heyetine, Yapı ve imar işleri Reisliği'nin müsbet mütalaasıyla arzedilmiştir, yakından takip edilmektedir.

Temin edilen şartların diğer İdarelere teşmili için de müracaatlar yapılmıştır. Malûm, bizde mü-

— İller Bankası'nın elektrik enerjisi ile ilgili kısımları,

'— DSİ'nin elektrikle ilgili bilcümle etüt, tesis ve işletme ile iştigal eden Daire ve Müdürlükleri ile inşa edilmiş ve edilmekte olan bütün hidroelektrik santrallar ve bunların inşa ettiği ve etmekte olduğu tesisler.

Bu devirler sonunda Kurum'un ekonomik olarak yeter olması ve faaliyetine devam edebilmesi için devletçe gerekli yardımlar yapılmalı ve daha kuruluş ânında borçlu ve işlemez duruma düşmemesi için her tedbir alınmalıdır.

hendisliği alâkadar eden her şey önce Nafıada hallolur.

Memur meslekdaşlarımız için düşündüğümüz ve giriştiğimiz teşebbüslerden de gelecek sayıları-, mızda bahsedeceğiz.

Saygılarımızla, YÖNETİM KURULU

Transformatör - fîödresör

Her cins manyetik cihazlar - Galvanoplasti Rödresörleri - Ayarlı Transformatörler - Asansör D. C. Frenleri

Walter Brandt GmbH ve Simpson Electric Co. Türkiye Mümessillikleri

Pışalimanı C. 69 • Üsküdar

Tel. : 360806

E.MM. 8P