MECMUAMIZIN TÜRKİYE ELEKTRİFİKASYONU ADINI TAŞIYAN SAYISI HAKKINDAKİ MÜŞAHEDELER

Mecmuamızın Türkiye Elektrifikasyonu Adını • Taşıyan Sayışı Hakkındaki Müşahedeler

Mecmuamızın 1959 yılı Kasım Aralık nüs hası, memleketimiz elektrifikasyonu hakkında toplu bir bilgi vermek gayesini taşıdığından; Oda mızın bu teşebbüsünün Camiamızda memnuni yetle karşılandığına şüphe yoktur. Büyük bir emek mahsulü hazırlandığını tahmin ettiğimiz bu sayıda birçok faydalı malûmat bulduk ve bazı önemli meselelere temas edildiğim gördük. Ancak bütün bunlara rağmen teşebbüsün tam bir başarı sağlayamadığını ve bilâkis üzerinde önem . le durulması gereken bazı hususları ihtiva et tiğini de üzülerek müşahede ettik.

Evvelemirde Memleketin umumi bünyesıle alâ kalı, mühim bir meselenin; Yurdun elektriklen dirilmesı alanında çalışan müesseselerimizden yal nız birinin görüş mahsulü olabileceğini kabul etmek nekadar zor ise Odamızın bu isim alt • tında bir nüshayı sadece bir tek müessesemi zin fikirlerinin memleketimiz namına son söz olduğunu kabul ederek bunları Türkiye'nin Elek trifikasyonu gibi umumî bir .hüviyetle neşret meside kanaatimizce mevzuun hakiki durumu na uygun değildir.

Filhakika bu mevzuda çalışan Sanayi Vekâ leti, D. S I. Umum Müdürlüğü, Etibank Umum Müdürlüğü, İller Bankası gibi daha birçok mües seselerin dosyalar dolduran ve milyonlara mal olan uzun emek mahsulü çok kıymetli etüd ve görüşleri mevcut iken bunların bir kenara bı rakılarak tek taraflı bazı görüşleri Türkiye Elektrifikasyonu adına yayma ve maalesef mu h'ım yanlışları ihtiva eden bir haritayı da, Türk çe ve İngilizce binlerce nüsha basıp mecmua mızın bir eki olarak Yurd içine ve dışına da ğıtmak üzerinde titizlikle durduğumuz prensiple re aykırı düşmektedir.

Bu özel sayı içindeki yazılar üzerinde ayrı ayrı durmayacağız. Ancak önsöz ve Orta sahi fedekı harita herhangi bir tavzih yapılmadığına göre doğrudan doğruya mecmuamıza ve dolayı sile Odamız camiasına malcdilmiş olduğundan bu husustaki müşahedelerimizi arz etmekte fayda mülâhaza etmekteyiz önsözün ilk paragrafında; elektrik enerji sinin depo edilmemesine işaret edilerek : (Yeni enerji kaynaklarının araştırılmasının, geliştiril. meşinin, tevzi şebekelerinin İslahı ve tevsiine ara

Yazan : Necati TÜRKERt Y Müh San. Bak.

verilmeden devam edilmesinin) neden zaruri ol duğuna dair yeni bir kaide vazedilmektedir. Bu yeni kaideye göre acaba elektrik enerjisi depo edildiği takdirde bütün bu faaliyetlere lüzum kalmıyacakmıdır ? Yine bu yeni kaide muvace hesinde birçok müesseselerin ilerdeki senelerde talebin nasıl bir seyir takip edeceğini tayin ve tesbit etmek maksadıle yaptığı enerji tahmin lerinin hikmetini anlamak bir türlü mümkün ola mamaktadır.

önsözün diğer paragraflarında; memleketimiz deki elektrik tesislerinin geliştirilmesinde takip edilmesi gereken «müstakar bir politikanın> prensipleri belirtilmektedir. Klâsik ve umumi mahiyetteki bu prensiplerin memleketimizin hu susi durumunu şümullü olarak aksettiremediği kanaatındayız.

Diğer taraftan Doğu Anadolunun gelişmesini tamamen su kuvvetlerine bağlamak fikrinde tam bir isabet görmemekteyiz.

Kaldıkı' böyle ciddi bir mevzuun neşrinde; önsöz olarak tertip edilen yazıda, ana dilimizde kuvvetli ve isabetli karşılıkları bulunmasına rağ men «dese, develope, patern, sektör> gibi yaban cı kelimelerin kullanılması üzüntülerimizi daha da arttırmaktadır.

Haritaya gelince; bu hususta evvelâ göze çarpan birkaç önemH yanlış ve eksikliklere İşa ret edeceğiz :

1 a) Almus Hıdro elektrik Santralına bağ lı enerji nakil hatlarının voltajı 66 KV. olarak gösterilmiştir. Halbuki D. S. 1. Umum Müdür lüğünün bu husustaki yayınlarından ve son gün lerde gazetelerde intişar eden ilânlardan volta jın 161 KV olduğu görülmektedir. Esasen Ye şilırmak kademelerinde istihsal edilecek büyük çaptaki enerjinin 66 KV. la nakledllemiyeceğl aşikârdır.

Bu vesile ile şu noktaya da işaret etmek is teriz ki, E. 1 E. İdaresinin Almus Santrallarının takat ve kapasitesile ilgili görüşü de şimdiye ka dar hiçbir suretle tahakkuk etmemiştir. Çünkti takatini 5 MW. olarak plânladıkları Almus Sant ralı inşa ve tesisi deruhte eden D. S. 1. Umum Müdürlüğünce tadil edilerek takat 2*! MW yük

seltilmiştir. Almus Barajile ilgili bütün done ler neşredilmiş olmasına rağmen halâ harita ar kasındaki cetvellerde santralın senelik istihsal kapasitesi 60 milyon kWh olarak gösterilmek tedir. Hakiki rakam 84 milyon kWh tır.

2. Afyon indirici transformatör merkezin den her iki istikamette çekilen hatların voltajı 66 kV. olarak gösterilmiştir Halbuki yük mer kezlerinin arzettiğı hususiyet dolayısıle bu hat ların voltajının 33 kV. seçilmesinden daha ta bii bırşey olamıyacağı izahtan varestedir. Uşak Şehrinin Batı istikametinden beslenmesi eko nomik mülâhazaların en tabii neticesidir.

3. Babaeski Edirne hattı haritada 66 kV. olarak işaretlenmiştir. Halbuki bu hattın vol tajının asgari 154 kV. olması gerekir esasen 66 kV. un maksada cevap vermesi teknik bakım dan mümkün değildir Çünkü Yunanistan'a ener ji satmak bahis konusudur.

4. Inşaasına karar verilmiş olarak gösterilen Lüleburgaz Pınarhısar hattı henüz mutasav ver dahi değildir. Diğer taraftan Gaziantep Çi mento Fabrikasından Gaziantep Şehrinin bes lenmesini sağlayacak tesisler inşa safhasında ol masına rağmen haritada buna yer verilmemiş bulunuyor.

5. Haritada Tortum Erzurum tek devre ola rak gösterilmiştir. Halbuki bu hat çift devreli dir ve ilk safhada 4 iletkeni çekilmiştir

6. Halen işler vaziyette bulunan Terkos İs tanbul hattı tek devreli olarak gösterilmiştir Halbuki bu hat çift devrelidir, ve her iki devre de işler haldedir.

"7. Çukurhisar Çimento Fabrıkasıyle Bozü yük arasında 33 kV. luk inşa halinde bir hat gösterilmiştir. İnşa halınd* böyle bir hat mevcut değildir.

8. încirlıova Koçarlı, Sincanlı Sandıklı hat_ /arı haritada 66 kV. olarak işaretlenmiştir. Ha kiki ihtiyaçlara göre yapılacak bir rantabılıte he sabı încirlıova Koçarlı hattını 15 kV. Sincan lı Sandıklı hattını ise 33 kV. olarak empoze eder. Diğer taraftan Aydın, Yatağan Muğla ener ji nakil hattı ise 66 kV., 33 kV. olarak gösteril miştir. Acaba Sandıklı veya Koçarlı'nın yükü Muğla'dan daha fazlamıdır ki ? Bu kadar kısa mesafelerde 66 kV. ta çıkmak suretiyle tesis masraflarını yükseltecek bir hal tarzına gidil » mistir. Kaldıki Muğla'nın arkasında Antalya Köyceğiz ve Dalaman gibi iktisadî kalkınma projelerinin yer aldığı bölgeler uzanmaktadır. E. D. F. tarafından hazırlanan raporda Aydın Muğla hattı 154 kV. olarak intihap edilmiş olup kanaatımızca seçilen voltaj kademesi müstakbel gelişmelere cevap verebilmek bakımından 33 kV. ta nazaran çok daha isabetlidir.

9. 1957 senesinde aynı isimle çıkarılan ha ritada işler vaziyette kalın kırmızı çizgi ile gös terilen 154 kV. luk Balıkesir Edremit hattmın bu defaki haritada inşa halinde gösterilmesinin sebebi bir turlu anlaşılamamaktadır

10. Haritada göze çarpan hususlardan bin de müstakbel bir plânlamada dahi enterkonnekte şebekenin uçlarının daima açık bırakılmasıdır.

11. Haritada 300 MW. lık Çıçeroz Santra lıle 120 240 Mff. lık Kütahya Santralı doğru dan doğruya mevcut enterkonnekte şebekeye ır tıbatlandırılmıştır Kanaatimizce teknik bakım dan bu çaptaki enerjilerin mevcut sistemle nak li mümkün değildir. Tevsiye veya daha yüksek bir voltaj kademesine ihtiyaç olduğu aşikârdır Buna mukabil mevcut sisteme bağlanacak olan ve halen inşa safhasında bulunan Kesıkköprü Santralı ise hiç bir yere irtıbatlandırılmamış ola rak gösterilmiştir.

12. Bir taraftan Hirfanlıya diğer taraftan Sızır Santralına bağlanan Kayseri Şehri ve ha valisinde sanki enerji sıkıntısı mevcutmuş gibi «Karagöz> adında yeni bir santral derpiş edil miş.

13. Harşıt Hıdro elektrık Santralının plan lanmasında neden sadece Batıdaki yük merkez lerinin nazarı itıbare alındığı meçhulumüzdur.

Haritanın tertip ve tanzim şekli umıt kırıcıdır. Evvelâ, çok zengin hidrolik imkânlara sahip bu lunan memleketimize harita adetâ hidrolik im kânlardan mahrum bir yer intibaını vermekte dir. Ezcümle Yeşılırmak Bölgesi tamamen fakir bir saha olarak gösterilmektedir. Nitekim bu bölgede en ufak bir enerji kaynağının mevcudiyetine bile işaret edilmemiştir. Hal buki DSİ tarafından yapılan mufassal çalış maların neticesi hepimizin malûmudur. Harita neşredilmeden önce DSİ yetkililerile temas edil mek lüzumu hissedilmiş olsa idi bu duruma dü şülmezdı Hakikaten bu bölgede 10 kadar bü yük kapasiteli ekonomik hidrolik imkânın mev cut olduğu anlaşılmış ve priyoriteleri bile tesbıt edilmiştir.

Yeşilırmak Bölgesi için söylediklerimiz; Gü ney Batı Anadolu, Batı Anadolu ve Ceyhan kademeleri için de varit olduğu gözden uzak tu tulmalıdır.

Diğer taraftan haritanın arkasındaki cetvel ler plânlamaya taallûk eden bazı mevzular hak kında tereddüt uyandırmaktadır. Bu hususta mi sal olarak Silihtar Santralının tevsiini göstere biliriz.

Silihtarın tevsiine karar verilmışmıdir ? Şayet bu sualin cevabı müsbetse ortada mesele yoK demektir. Fakat böyle bir proje tasdik edilme mışse tasvip edilmiş zehabını uyandırır şekilde yayınlamak herhalde doğru olmasa gerek.

Hülâsa haritadaki yanlışlar birçok bakım

lardan okuyucuyu tereddüde sevkedici mahiyet

tedir.

%(

ı önsözüyle, ekseri yazarlarile ve meşhur hari tasile «Türkiye Elektrifikasyona adı altında çıkarılan bu özel sayı muayyen bir İdareye ait bir broşür intibaını uyandırmaktadır.

Bu itibarla Odamız camiasının bir üyesi ola rak temennimiz bu mühim yanlışların en kı sa zamanda düzeltilmesi ve bu sahada memleket çapında yapılan çalışmaları objektif şekilde ak settiren bir nüshanın neşri ve umumî efkâra ar zedilmesidir.

1953 senesindeki I ci Enerji Kongresinin II ci sinin nekadar elzem olduğunu ve hattâ gecik tiğini bu münasebetle belirtmek yerinde olur.

Odamızın yeni idare Hey'etinin bu sahada çalışmakta olduğunu memnuniyetle öğrenmiş bu lunuyoruz. Memleketimiz elektrifikasyonunun çe şitli cephelerile görevli bulunan idare ve teşek külleri içine alan böyle bir kongrenin derhal toplanması bu millî dâvaya hepimizin inandığı yeni bir veçhe vermekle kalmıyacak aynı zaman da bu kongrede elde edilecek neticeler Türkiye Elektrik Kurumu içinde fevkalâde faydalı ola caktır.

Neşriyat Encümeninin Notu :

Elektrik işleri Etüd idâresinin hazırlayıp da ğıtmakta olduğu Türkiye Elektriklendirme Plâ nı isimli haritadan muayyen bir miktarını Oda mıza, mecmuamıza İlâve edilmek üzere tahsis etmesi üzerine, Türkiye'nin elektriklendirme durumu hakkında umumî malûmatta verecek bir sayı hazırlamayı düşündük, 35. 36. sayı böyle bir fikrin ve bunun etrafında çalışmaların neti cesi olarak ortaya çıktj. Encümenimiz bu sayı nın ihtiva edeceği mevzuları tayin etti ve bu mevzular üzerinde çalışmakta olan ve bu hu suslarda bilgili olarak kabul ettiği arkadaşlara müracaat ederek birer yazı istedi.

Haritada gösterilen tesislerin bir tanıtılma sını yapan yazıyı da bir arada arşivleri karış tırarak hazırladık.

Mecmuanın yalnız bir müessesenin görüş lerini tebarüz ettirdiği fikri tamamen yanlış tır. Yazıları hazırlayanlara dikkat edilirse :

Türkiye'nin elektriklenme durumu, enerji kay nakları ve müstakbel plânlaması ile hukukî mev zuat üzerine yazılan yazılar EÎE dendir. Tür kiye'de bu mevzu ile meşgul en eski müessese olan, geniş arşivleri bulunan ve esas vazifesi bu mevzularla meşgul olmak olan böyle bir mü esseseden gayrı bir yerden bu malûmatın' alı namayacağı sizlerce de kabul olunur zannında yız.

İşletmeye ait yazılar ise Türkiye'nin en bü yük işletme müessesesi olan ve bütün 154 kV lık enterkonnekte sistemi ve buna bağlı san tral ve postalan işleten Etibank Elektrik İş letmeleri müessesesinden alındı.

Tesislerin kurulmasına ait bir yazı koy duk ve onu da Etibank'tan aldık. İnşa halinde ki barajlar için DSİ Barajlar Dairesinde bulu nan bazı arkadaşlara müracaat ettik, fakat iş lerinin çokluğundan bu arzumuzu yerine getire mediler. İller Bankasının tesislerinin bir çoğu nun yakında işletmeye açılacağını düşünerek açılış sırasında bunlardan bahsetmek üzere ge ri bıraktık. Nitekim tesis tanıtmağa iki sayı dır devam ediyoruz. •

Elektrik idlerinin yürütülmesi üzerindeki düşünceleri İdare Heyetinden iki arkadaş ha zırlamışlardır.

Bunlar Encümen arkadaşlarımızın kolaylık la temas ederek yazı temin edebilmekte olduk larıdır. Temas edemediğimiz, fakat bu husus ta yazı gönderecek olan arkadaşlarımıza sü tunlarımız daima açıktır. Bu hususta zaten her zaman umumî müracaat yapmakta, fakat ma alesef cevap alamamaktayız. Elektrifikasyon sa yısının hazırlandığı 33 34 üncü sayının 48 inci sayfasında büyük puntolarla ilân edilmişti. Bu çağrımıza cevap olarak, belki bir tesadüf eseri olarak ancak Hüseyin TEKlNEL'den bir yazı alabildik.

Haritanın mecmuada bulunuş tarzı hak kında hataya düşüldüğünü görmekteyiz. O sa yının kapak içinde de işaret edip teşekkür et tiğimiz gibi, harita E İ E tarafından bastırıl mıştır ve. bize hediye edilmiştir. Biz harita üze rinde çalışmış değiliz. Zaten harita üzerinde ElE rumzuda durmaktadır.

EİE nin bastırdığı harita tabiatiyle idare nin mahsulüdür. Başka idarelerin bu alanda ha rita veya çalışmaları varsa ve bize hediye eder lerse onları da mecmuamıza eklemekte büyük bir zevk duyacağız.

Harita üzerindeki ikazlarınıza biz cevap vermekte kendimizi selâhiyetli görmüyoruz.

Yazınız Türkiye'de elektrik işlerinin nasıl karışık bir durumda olduğunu da göstermekte dir. Bu hususa 35. 36. sayımızda da ayrıca temas edilmiştir. Bahsettiğiniz gibi elektrik plânlamaları birkaç müessese tarafından yapıl makta, diğer bütün mevzularda olduğu gibi bu rada da sürtünmeler meydana gelmektedir. Elek trik işlerimizi içinde bulunduğu bu karışık du rumdan kurtarmayı İnkilâp Hükümetinin de dü şünmekte olduğunu memnuniyetle görmekteyiz. Hükümetimizin bu durumu da bir an evvel hal letmesini beklemekteyiz.

M. M. '

İSTATİSTİK BAHİSLERİ:

TÜRKlYE'nln TOPLAM AYLIK BBÜT ÜRETİMLERİ (MU KWb) ve artışları %

£

I n rn

IV

V VI vn vm rx

X xr xn

Senelik Toplam :

128.9 117.4 131.0 125.4 124.7 124.9 126.5 125.3 133.2 143.9 148.6 149.9 1579.7

14.0 15.3 11.8 11.4 11.0 12.9 . 9.0 19.1 19.5 23.3 16.4 16.4

147.0 135.4 146.5 139.7 138.4 141.0 137.9 149.2 159.2 177.4 173.0 174.5 1819.2

16.5 11.8. 16.5 16.8 14.2 11.6 13.1 13.3 12.4

8.7 12.3 11.0

171.2 151.4 170.7 163.2 158.1 157.4 155.9 169.0 179.0 192.8 194.3 193.7 2056.7

13.0 11.8 11.5

7.4 17.4

8.5 16.6 11.2 11.6 13.8

9.9 12.5

193.5 169.2 190.3 175.3 184.9 170.8 181.8 188.0 199.8 219.5 212.3 218.0 2303.4

9.4 12.3 * 90

7.1 7.9 7.1 7.5 10.6 12.5 16.1 18.5

211.7 190.— 207.4 187.8 199.5 195.9 202.1 220.9 247.0 246.5 258.3 2550.0

13.1 16.4 10.5

YÜK DAĞLARI

1200 2 î)O

250 300

300 350

350 400

•

400 450

•450 * 103 few

239.4 221.2 229.2

5aatler

5 A 5 t, 7 % 9 ıo i l ıa ıs

Ocak

Şubat

Mark

1960 yılı Mart ayı üçüncü çarşamba gününe alt yük eğrileri

V.'

fl

^

A * * ~ « w > * ^»^ * • <

1958, 195» ve 1960 yık AİTLIK BRÜT ÜRETİMLER