TÜRKİYE'DE ELEKTRİK ENERJİSİ DURUMU

a) TARİHÇE: Memleketimizde ticarî mânada ilk elektrik tesisatı 1902 senesi Tarsus'da kurulmuştur. Bundan sonra muhtelif şehirlerde aydınlatma ihtiyaçlarım karşılamak gayesiyle santrallar tesis edilmeğe başlanmış ve elektriğin sanayie tatbiki 1930 yılında olmuştur . tik defa 15 kV. dan büyük enerji nakil hattı 1927 yılında kurulmuştur. Daha sonra 1929* da 26 kV Vısera - Trabzon, 1931' de 22 kV Kayseri - Bünyan 33 kV. luk nakil hattı ise 1940 yılında İvriz - Ereğli arasında servise girmiştir 66 kV enerji nakil hattı 19548'de Çatalagzı - Ereğli arasında, 154 kv ise 1952 yılında Ereğli - Ümraniye arasında işletmeye açılmış ve Çatalagzı Seka ve Silâhtar santralları arasında enterkonnekte çalışma başlamıştır. Birden fazla şehir ve endüstri müessesesinin ihtiyacını karşılayan bölge santrallanndan ilki olan Çatalagzı santralı 1948' de servise girmiş bulunmaktadır. b) ELEKTRİK SANTRALLARI : Tablo I santrallann adetleri, kurulu güçleri ve kurulu gücün artışlarını ihtiva etmektedir. Memleketimizde, elektrik santrallannın kurulu» gücü 1925 ile 1939 yıllan arasında % 14,2 ortalama artış ile harp yıllarında % 2,2 ile yükselmiş, harpten sonra ise verilen siparişlerin imali ve nakli için geçen iki sene içerisinde fazla bir yükselme olmamış fakat 19481958 arası % 12,9 ortalama artış kaydedilmiştir. Yıllık en büyük artışlar 1926 ve 1956 yıllarında % 45 ile olmuştur. Bölge santrallannın ilki olan Çatalagzı santralı 1948 ile 1953 yılları arası otoprodûktör santralı olarak mülâhaza edilebilecek şekilde çalışmıştır Bu yıldan sonra bölge sistemlerinde, bilhassa 1956 da büyük gelişmeler olmuş ve otoprodûktör santrallannın tâkatindeki artış çok azalmıştır. Bunun sebeplerinden birisi de

Bu yazı içersindeki tablolardan mehaz gösterilmemiş olanlar E 1 E İstatistik Servisindekl çalışmalardan alınmıştır Tabloların tefsiri yapılırken metinde ifade edilenden başka hususlar da mevcut olup bunları okuyucu da bulabilir

Şahin COŞKUN T Müh.

mezkûr müesseselerden bazılannda bulunan eski guruplann sökülmüş olmasıdır. Hariçten enerji alan isletmelerde mevcut çalışmıyan guruplar yekûnlara dahil edilmiştir.

Hidroelektrik santrallan kurulu gücünün büyük ölçüde artışı da 1956 dan sonra olmuş ve memleketimizdeki ekonomik ^olarak kullanılabilecek olan 90 milyar kWh hidrolik enerjiden istifade nisbeti yükselmiştir.

Ayrıca Çatalagzı, Tunçbilek ve Soma termik bölge santrallan ile de düşük tenorlü taşkömürü ve linyiti I1 ymetlendirmek imkânı hasıl olmuştur

1956 yılından itibaren su türbinleri kurulu takati geniş ölçüde artmış ve 1958 yılında umum takatin % 22,6 sına erişmiştir. Dizel generator guruplan nisbeti de yükselmiş fakat diğer cinsler çok azalmıştır (Tablo : II)

Santrallann adet olarak en büyük kısmı 200 kW'dan küçük takattedir. Bu bakım, tamir ve personel masrafını artırmaktadır. Yeni tesislerin büyük oluşu ve eskilerin tevsii üe ortalama takat artmaktadır.

Bölge santrallannın işletmeye amade gücünün kurulu güce nisbetinın büyük olması, bu santrallann puant zamanında alınabilir tâkata kadar yüklenebümesındendir. 2000 - 15000 kW takat arasındaki santrallarda kurulu tâkatın daha az kısmından istifade edilmektedir. Küçük guruplardaki takat düşüklüğü diğerlerine nazaran daha fazladır. Dizel generator guruplannda ise işletmeye amade takat kurulu gücün % 80 i ancak bulmaktadır. Yedek parça temini daha iyi bakım ve personel ile tesislere gerekli ilâvelerin yapılması işletmeye amade takatle kurulu güç, hatta alınabilir güç arasındaki farktan istifade etmek imkânı verecektir.

Memleketimizin yakıt ekonomisi ve hidrolik potansiyelinden istifade edilmesi gayesile kullanılmakta olan bölge santrallanndan enerji alan şehir ve kasabalardaki bilûmum santrallara (Şeker fabrikalarına ait santrallar hariç) bölge sistemi olarak tesmiye ederek Türkiye toplamına nisbetleri Tablo IV de gösterilmiştir. Burada güç tâbiri üe işletmeye amade net güç, yanı teknik ve işletmeye mü-

/O3 ÇATALAGZ/ /29 500 kW

130 T /T ^/LAZ/TARAĞA 127925 .

/20

IIO .

IOO

tSARiYAR eooookir

^

rc/MÇB/LEK U 992

KURULU Gİ/CÛ S.000km in OZ£RIND£ OLAN

0958)

.% 50. $4 so.

20. 100

K£MER • jSOMA 44 452 kW /ZM/R 40 000 / W 36.000 A^

, ANKARA 2i 624 **

^KARABÜK 2O.42O klf jK/R/KKAİ.£ /5.4/S ,

./zuır-3£/

İllini l l l l L t

ı 15

SANTRAUARIN KURULU GÜÇLERİNE GÖRE TASNITİ

(1957)

KURULU GUÇ

AD£T

kW

KL'VULU SUÇ

kiv

O-

/2A 1 '

54 1 - • • • : • • • . . •

..

"'

20 -

SO - 100

100 - 200

"i 1 • .

5/ \

33 M.'; - :

200 -

500 1000 -

1000 2000

31 I.

2000 - 3000

ll1759

K m -3 /3

5000 - 10000

i\ 10000 - 20000

20000 - 50000

2İ 2\

50000 -100000 ı O 0000 efen fazla

• . . T 86/89 234J0

167496

^[744992

1913 1923 1925 1930 1935

1940 1945 1946 1947 1948 1949

T A B L O : I. SANTRALLARIN KURULU GÜÇLERİ 10s kW.

15,7

30,3

30,6

62,7

87,6

Otoprodüktör

Ter- Hıdro-

Adet mık

lık Toplam

2.8.

38,5

TerAdet mık

7 10 17 90 157

Hidrolık Toplam

17,3 77,8 33,4 78,0 126,1

Yıllık ortalama artış

18,5 10,1 10,5

177 93,5 190 99,9 190 100,7 196 102,6 202 113,5 220 157,3

6,5 100,0 7,2 107,1 8,0 108,7 8,0 110,6 8,1 121,6 8,6 165,9

1 43,0 1 65,0

81 116,4

0,5 116,9

258 209,9

7,0 216,9

84 136,1

274 236,0 10,0 246,0

82 136,2

272 236,8 10,7 247,5

87 138,0

2,7 140,7

283 240,6 10,7 251,3

43,0

86 138,2

2,6 140,8

289 294,7 10,8 305,5

86 148,2

2,6 150,8

307 370,5 11,3 381,8

268 164,3 281 169,2 291 175,7 344 217,8 375 209,6

10,3 174,6 12,0 181,1 13,7 189,4 17,7 235,5 19,9 229,5

86 160,6

7,5 168,1

355 389,9 17,9 407,8

86 165,1 12,0 177,1

368 399,2 24,0 423,2

92 171,3 12,0 183,4

384 412,1 25,8 437,8

95 187,3 11,7 199,0

440 470,1 29,4 499,5

3 65,0

5,0 70,0

111 205,6 11,7 217,3

489 480,2 36,7 516,9

381 237,0 20,6 257,6

4 108,0

5,8 113,8

147 228,5 11,7 240,2

532 573,5 38,1 611,6

391 276,7 20,7 297,0

7 194,5 121,8 316,3

177 260,7 11,7 272,4

575 731,9 154,2 886,1

44,9

400 283,6 21,8 305,4

9 238,9 128,4 367,3

173 255,0 11,7 266,7

582 777,6 161,8 939,4

6,0

415 291,2 25,6 316,8

10 239,0 183,6 422,6

213 278,8 11,7 290,5

638 809,1 220,9 1030,0

T A B L O : II. GURUPLARIN ÇEVİRİCİ MAKİNE CİNSLERİNE GÖRE TASNİFİ

10' BG

Buhar türbini

Buhar Mak. Lokomobil Gazojen Dizel

Su türbini

270,8

346,4

12,4

447,5

8,2

611,5

10,7

800,2

11.9

877,5

883,7

7,6

Nisbetler

77,4

59,2

40,0

57,3

86,4

26,8

54,5

219,8

241,4

212,7

254,8

248,5

337,5

532,4 447,3 584,2 864,3 1286,5 1366,4 1492,7

TABLO : III. İŞLETMEYE AMADE GÜÇ (BRÜT) 101 kW.

1958 durumu

Bölge Ötoprodüktör

santrallan santrallan santralları

İşi. amade güç Kurulu Güce Nısbet

304,0 95,9

460,2 108,9

230,6 79,4

994.784 96,6

teallik bilûmum şartlar nazarı dikkate alınarak, pikin azamî olduğu zamanda santrallann erişebilecekleri en büyük net takat alınmıştır.

Bölgesi sistemleri güç bakımından genel toplamın % 75 inden fazlasını ihtiva etmekte ve puantın % 70 ini, net üretimin ise % 80 ini karşılamaktadır. Bu şekilde memleket ihtiyacını çok büyük bir kısmını temin eden bölge sistemlerinin gücü ile net pikleri arasında takriben % 120 bir fazlalık mevcuttur. Bu güç pik farkı yüzdesi münferit santrallarda % 50 60 arasındadır. Münferit santrallarda yedek takat bulunması ilerdeki yıllar artan ihtiyaçlarının karşılanması için yeni gurup teminindeki güçlükler sebebiyle % 40 - 50 gün pik far. ki yüzdesi bulunmasının işletme emniyeti bakımından da uygun olduğu düşünülebilir. Ancak Tablo V. da belirtilmiş olduğu üzere birçok şehir ve kasabalarda enerji ihtiyacı tam olarak karşılanamamaktadır. Nitekim 1958 yılında 433 belediyeli şehir ve kasabaların 238 inde 24 saat devamlı elektrik verilmemektedir. 202 adedinde ise, abonelerden muayyen saatlerde ceryan kesilmesi, abone kaydı yapılmaması voltaj düşürülmesi gibi tahditler mevcuttur. Buralarda güç pik farkı çok küçük olduğundan diğer müesseselerde, daha büyük takat fazlalığı mevcuttur.

Bölge sistemlerinde ise hava hatlarındaki arızalar haricinde daha az yedek bulundurulabileceğinden güç pik farkının daha az olması mümkün olabilir. Nitekim bazı memleketlerdeki güç pik farkı yüzdeleri Tablo VI ya çıkarılmıştır.

Japonya, İspanya, Batı Almanya'da puant ya memleketler arasındaki enterkonneksiyondan karşılanmakta veya tahdit yapılmaktadır. Fransa, Belçika, A.B.D.'de ise fazlalık gayet azdır. Portekiz'ed ise gerek taşkömürü gerek dizel hariçten geldiği için yeni kurulacak santrallann hidrolik santral olması şartı bulunduğundan bunların ise umumiyetle büyük tesisler olarak kurulması gerektiğinden pikten daha fazla takat ve imkân mevcuttur. Aynı şekilde memleketimizde de yeni kuru'lan teisslerin büyüklüğü güç pik farkı yüzdelerinin fazla olması sebeplerinden birisidir. Diğer bir sebep bölge müeseselerinden enerji alan işletmelerde mevcut gurupların yedek

TABLO : IV

BÖLGE SİSTEMLERİ VE MÜNFERİT SANTRALLARIN GÜÇ ve NET PİKLERİ 106 kW

Kaynak: Elektrik enerjisi yıllık durum bülteni 1958 No. : 2

A. Bölge sistemleri

Çalışan santrallann gücü 103 kW

Duran

10" kwh.

Yük faktörü.

212,6 7,2

153,7 ; 66,1 ' 43,1 725,7 53,9

B. Münferit Santrallar

106 kwh

302,8 209,6 111,2 53,0 744,3 40,6

Türkiye Toplamı

Güç pik farkı

Güç çik farkı % sı

106 kwh.

Guç

542,6

363,3 177,3 48,8 1470,0 46,2 40,5

42, 49,7

1956'

516,2 50,3 232,3 334,2 143,9 1162,0 56,9

266,8 167,8 99,0 59,0 529,4 35,8

833,4 400,1 433,3 108,3 1691,4 48,0

68,0 58,1 68,7

607,3 57,9 290,0 375,2 129,4 1499,5 59,0

226,2 138,5 87,7 63,3 422,9 ' 34.8

891,4 428,5 462,9 108,0 1922,4

51,2

• 74,6

67,7 78,0

1958 M

684,5 61,5 341,9 404,1 118,2 1786,7 58,6

218,4 141,1 ' 72,3 49,0 423,3 33,0

964,4 483,0 481,4

99,5 2150,0

50,8 77,4 70,8 80,3

T A B L O : V. BELDELERİN ELEKTRİK İHTİYACININ KARŞILANMA »URUMU

19 5 8

B

D Toplam

Vilâyet M. Kaza Nahiye Koy (Belediyelı)

A : 24 saat ceryanı verilen ve hiçbir taiıdit olmıyan yerler B : » » » verilen ve tahdit olan C : » » » verilmeyen ve hiçbir tahdit olmayan, D : » » » verilmeyen ve tahdit olan

TAB.LO : VI. DİĞER MEMLEKETLERDE GÜÇ - PİK FARKI YÜZDESİ

1953 - 1954 1954 - 1955 1955 - 1956 1956 - 1957 Kış aylan Kış aylan Kış aylan Kış aylan

\. Pik zamanında istihsal imkânı rezervleri yüzdesi : Batı Almanya Fransa Belçika İspanya Portekiz

B. Güç - Pik Farklan : A. B. D. Japonya

—2 +4 + 19

2 + 47

+ 20,7 — 3,7

—1 + 5,5 — 15,5 — 5,5 + 74

+ 18,6 — 3,3

+ 1,2 — 12,1 + 12,8 — 7,9 + 71

+ 19,7 — 1,0

— 2,6 • + 5,9

— 9,7 — 6,3 + 69,7

+ 22,2 — 1,1

olarak muhafaza edilmesidir Nitekim Tablo IV. de duran santrallar olarak ifade edilen ve kullanma faktörü % 5' den az olan santralların takatleri 1958 yılında 61,5 MW takati bulmuştur. Kullanma faktörü % 10' dan az olarak kabul edildiğinde duran takat 103,1 MW olmaktadır. Bu santrallarda mevcut gurupların diğer işletmelere nakledilerek kullanılmasındaki fayda sarihtir. Ancak bilhassa hususî teşebbüsten gayri işletmeler umumiyetle ellerinde mevcut gurupları emniyet ve mesuliyet düşünceleri ile satmak istememektedir. Esasen duran takatin 70 MW kadarı buhar türbinleri olup güç bakımından büyük ünitelerdir. Halen bunların nakledilmesinin uygun olduğu yerler gayet azdır. Gerek dizellerin, gerekse buhar türbinlerinin kıymetlendirilmesi elzemdir.

Bölge sistemlerinin güç - pik farkı yüzdesinin büyük oluşu bu sistemlere bağlı yerlerde takat bakımından herhangi bir tahdit olmaması icabettiğini de gösterir. Nitekim şebeke kifayetsizlikleri dolayısiyle enerji tahdidatı olan bazı yerlerde bile, gerekli tesisat yapıldığı takdirde büyük miktarda enerji almak kabildir.

Tablo V. de belirtilmiş olan tahdıtli yerler ise münferit santralların bulunduğu yerlerdir. Münferit santralların ise umumî ihtiyacın % 20 sini üretmekte ve küçük yük faktörü (1957 de % 34,8) ile çalışmaktadır. Bölge sistemlerinin ise aynı yılda yük faktörü %59 olmuştur. Başka bir tâbirle sanayiin büyük bir kısmı ihtiyacı olan elektriği bölge sistemlerinden almakta, onların haricinde ise aydınlatma istihlâki daha fazla olmaktadır.

Bölge sistemlerindeki tesislerin geniş tutulmasındakı sebeplerden birisi de 1950 sa-

nayi sayımından 175.420 BG elektrik motoruna mukabil tesbit edilen 250.088 BG sair muharrik kuvveti kullanan müesseselerin büyük bir kısmının elektrik enerjisi istimaline başlıyacağının kabul edilmesi ve tahminlerde bu esasın da nazarı dikkate alınmasındandır.

C. ELEKTRİK ENERJİSİ İSTİHSÂLİ :

Elektrik enerjisi istihsali 1930 -1940 seneleri arasında % 14, harp yıllarında % 6,0, 1945 -1950 arası % 8,1 ve müteakip 8 yılda % 14,2 ortalama artış kaydetmiştir. En yüksek yıllık artış 1937 de % 25,4 ile olmuştur. Halen istihsal takriben 5 senede iki misli olmaktadır.

1948 den önce otoprodüktor üretimi umumî istihsal içinde büyük bir kısmı teşkil ederken bu yılda nsonra gelişen belde şe bölge santrallan sebebiyle istihsal nisbeti azalmıştır.

Hidrolik istihsal 1956' dan sonra büyük artış göstermiş ve umumî yekûn içinde %28,5 e kadar yükselmiştir.

Akaryakıt ile istihsal harp yıllarındaki azalmalar ve 1957' de de bölge sistemlerine bağlanmış dizelle üretim yapan santralların durması ve husule gelen eksilme haricinde umumiyetle bir artış göstermiştir. Küçük istihlâk merkezlerinde dizel generatör guruplarının kullanılmasının ekonomik olması bu neticeyi tevlit etmiştir.

Hidrolik enerji 1956' da Sarıyar, Seyhan Hidrolik bölge santralların servise girmesi ile daha süratle artmağa başlamış Hazar, Kemer, Ceyhan 1, Botan santrallarının da işletmeye açılmasıyla artış daha da yükselmiş ve 1958' de % 28,5 nisbetıne kadar yükselmiştir. Prımer enerji kaynağı olarak bu yıldaki hidrolik enerji üretimi 394 bin ton taşkomürüne muadildir.

T A B L O : VII. BRÜT İSTİHSAL 10» kWh.

Otoprotiüktör

Termık lık Termik lık Termik lik Termik lik T o p l a m

Artış

1935 1940' 205,8 1945 239,1 1946 262,2 1947 292,9 1948 318,3 1949 350,9 1950 387,2 1951 439,8 1952 470,4 1953 443,6 1954 556,1 1955 664,9 1956 650,1 1957 534,4 1958 496,3 1948 nisbetleri % 47,1 1958 nisbetlerı % 21,5

86,3 159,7

11,1 15,3 16,3 17,9 18,9 19,5 21,5 23,3 28,5 33,2 41,9 443, 45,8 48,755,2

— — — — •— 20,6 91,8 105,8 110,9 164,7 353,5 373,7 403,9 596,1 895,2 790,6

— — — — — — — — — — — 10,1 13,5 84,5 232,4 569,3

20,0

177,2

2,8 383,0

264,9

8,5 504,0

273,4 10,8 '535,5

305,6

8,7- 598,4

307,1 11,5 046,0

264,5

9,8 707,3

266,5

8,6 759,5

292,7 21,2 843,4

326,5 30,2 961,6

336,3 34,2 1133,3

389,7 30,9 1319,6

421,8 31,3 1490,2

410,1 32,7 1656,2

315,9 30,2 1745,4

359,2 32,8 1646,1

13,9 23,8 27,1 26,6 30,4 29,3 30,1 44,5 58,7 67,5 82,9 89,2 162,9 311,3 657,3

45,4

95,5

15,6

71,5 28,5

106,3 212,9 396,9 527,8 562,7 625,0 676,4 736,6 789,6 887,9 1020,2 1200,8 1402,4 1579,8 1819,2 2.056,7 2303.4

15,2 13,9

6,0 6,4 6.6 11,1 8,2 8,9 7,6 12,4 14,9 17,7 16,8 12,6 15.2 13,1 12,0

1958 yılı içersindeki elektrik enerjisi istihsalinin % 15,9 yüksek taşkömürü % 8,6 mazot ile üretilmiş yani cem'an % 24,5 i kıymetli yakıtla yapılmış olup geriye kalan % 75,5 nin % 34,2 sı kömür ocaklarındaki artıkların % 1,9 u işletme hali mahsullerinin kıymetlendirilmesi ile % 10,8 i linyitle % 28,5i su kuvvetiyle elde olunmuştur. Bu değerler 10 yıl evvelkilerden farklıdır. Nitekim 1948 yılında yüksek kalorili taşkomür ve mazotla % 79,5 işletme talî mahsulleri ile % 2,0 linyitle % 14,2 hidrolik enerji ile % 4,5 nisbetinden üretim yapılmıştır. Yakıt ekonomisi bakımından bu değişiklik çok önemlidir

Tablo VIII enerji kaynaklarına göre brüt üretimleri, yakıt sarfiyatlarını ve üretimin kaynaklara göre nisbetlerini belirtmektedir 1948 yılına kadar yüksek kalorili taşkömürü ile istihsal umumî istihsalin 3/4 den fazladır. Bunda esasen memleket istihlâkinin en büyük kısmını teşkil eden İstanbul, Ankara şehirleriyle Eki, Seka ve Linyit istihsal merkezlerinden uzaktaki otoprodüktor müesseselerinin hisseleri büyüktür Nitekim Çatalağzı santralının servise girmesiyle taşkömürü ile üretim nisbetinde azalma olmuş bilâhare 1953'de Seka ve İstanbul'un, bu santraldan enerji almasıyla

nısbet alçak kalorili taşkömürü ile üretim lehine değişmiştir. Diğer taraftan yukarıda sayılan, büyük istihlâk merkezleri haricinde de elektrik enerjisinin kullanılışının artması ve linyit istihsalinin de yükselmesi ile bu kömür de taşkömürü yerine kullanılmaya başlamış ve 1955 de toplam üretimin % 21,4 ünün enerji kaynağı olmuştur 1956' da Tunçbilek, 1957 de Soma termik bölge santralının işletmeye açılması ile nisbet önce % 25,2, sonra % 30,8 e yükselmiştir Bu iki bölge santralı ile düşük kalorili artıklar kıymetlendirilmiş ve istihsalleri toplam üretimin 1956'da 5,5, 1957 de % 16,1 ini teşkil etmiştir. 1958 de ise enterkonnekte sistemdeki diğer santrallann daha fazla' istihsali ile % 13,3 olmuştur.

Muhtelif yakıtların muhtelif müesseseler tarafından kullanılışına gelince (Tablo : IX) : Otoprodüktor müesseselerden bilhassa şeker fabrikaları İle mensucat ve kâğıt sanayiinde buhar ihtiyacı dolayısıyla arabuharlı ve karşı basınçlı türbinler ile elektrik istihsal edildiğinden ve kullanılan yakıtın elektriğe düşen hissesi alındığından kWh başına taşkömürü ve lıny.ıt sarfiyatı düşüktür. Bölge müesseselerinin kullandığı yakıt düşük tenörlü olduğundan kWh'a isabet eden yakıt miktarı faz-

T A B L O : VIII ENERJİ KAYNAKLARINA GÖRE ÜRETİMLER VE YAKIT SARFİYATLARI

ular

.940 L941 .942 .943 L944

.945 1946 L947 .948 949

.950 .951 952 .953 .954

Üretimin kaynaklara göre dağılış nisbeti

Yük. Kalori

Alçak kalori

L i ny i t

Üretim Sarfiyat Üretim Sarfiyat Üretim Sarfiyat Üretim Sarfiyat

106l:Wh l ^ T o n 106kWh 103Ton 106&Wh 10-^Ton 10"kWh 103Ton

Diğer Su Toplam Üretim Üretim Üretim 106kV/h 10°kWh 10«kiWh

317,7 300,7

324,8 301,8

318,0 281,5

347,4 335,7

379,8 332,4

49,4

23,8

33,2

63,8

40.0

81,2

•—

48,8 112,8

20,7

51,3 116,0

18,9

13,9 396,9

7,7

20,7 415,3

7.0

22,7 408,2

7,3

23,8 457,4

14,9

26,2 496,1

Taşkömür

Y. Ka. Al. Ka. Linyit

80,1

77,9

75,9

76,5

6,0 5,1 4,4 4,6 4,9

Diğer

4,8 3,7 2,3 3,7 3,1

Su Toplam

3,4 100

5,0 100

413,0 350,8

54,1 109,0

23,2

13,7

23,8 527,8

4,6 100

439,6 378,^3

53,9 101,9

27,1 562,6

78,1

5,0

4,8 100

483,2 ,- 425,9

66,4 128,0

12,8

26,5 625,0

77,3

— . 10,8

4,3 100

498,5 426,4

94,7 169,0

39,1

13,8

30,3 676,4

73,7

14,2

430,8 315,5

91,0

67,2 119,9 204,2

47,9

17,4

29,3 736,6

58,5 12,4 16,3

2,4 - 4,0 100

435,3 296,7 105,4

72,2 137,2 209,3

59,jB

20,1

30,1 789,6

55,1 13,4 17,4

488,9 319,4 109,3

72,7 145,1 223,4

75,2

25,0

44,5 888,0

55,1 12,3 16,3

5.P 100

503,1 322,4 163,7 108,6 163,0 234,1

89,3

29,3

58,7 1020,2

49,3 16,0 16,0

420,2 277,0 352,3 239,2 208,3 274,4 106,6

33,8

45,9

67,5 1200,8

35,0 29,3 17,3

8,9

506,4 331,6 369,6 291,8 266,7 290,9 137,3

39,6

82,9 1402,5

36,1 26,4 19,0

559,6 360,3 393,9 317,3 339,0 384,4 158,3

52,5

39,8

89,2 1579,8

35,5 24,9 21,4 10,0

474,7 297,3 495,2 394,8 458,5 554,4 186,5

59,5

41,3 162,9 1819,1

26,1 27,2 25,2 10,3

8,9 100

340,3 210,9 562,2 499,1 632,6 690,0 175,8

56,0

34,4 311,3 2056,6 • 16,5 27,3 30,8

1,7 15,1

366,8 256,5 480,1 451,4 556,8 637,7 198,4

63,6

44,0 657,3 2303,4

15,9 20,8 24,2

1,9 28,6

DUaUk kalorili tsıj konuru *2O,6 ks«k Icslorll t* 5 könUrll

«15,9

Sokak aydınlatma ex Resmi Dair*

Inerjl kaynaklarına göre elektrik istihsalinin yüzdeleri 1958

Elftktrik istihlakinin mUstnhliklere gere yUzdelerl 1956

T A B L O : IX.

MÜESSESELER İTİBARİYLE ELEKTRİK ENERJİSİ ÜRETİMİ VE YAKITLAR

1958 Bınm : Üretim 106 kWh Yakıt 103 Ton

Diğer Hidro- Top-

Yük. Kalori Alçak Kalon L i n y i t

Akaryakıt yakıt Iİk lam

Üretim Yakıt Üretim Yakıt Üretim Yakıt Üretim Yakıt üretimi üretim üretim

Belde Bölge Roprodüktor

281,3 —

85,5

181,6 — — 480,1

66,9 —

— 451,4

103,5 300,4

152,8

109,3 331,3

146,0

110,4 10,1

78,0

366,8 248,5 480,1 451,4 565,8 586,6 198,5

37,3 1,2

1,0 55,2 551,5 — 569,3 1359,9

43,0 32,8 392,0

65,8 44,0 657,3 2303,4

ladır Esasen bu yazı içersinde Çatalağzı santralında kullanılan bütün taşkömürü düşük kalorili kömür olarak kabul edilmiştir. Halbuki bu santralda bazı maksatlar için yüksek kalorili taşkömürü kullanütmaktadır. Hidrolik üretimin % 87 si bölge santrallan tarafından istihsal edilmektedir.

Diğer önemli bir nokta istihlâk edilen primer enerjinin ne kadarının elektrik istihsalinde kullanılmış olduğudur. Bu durum tablo X' da aksettirilmiştir.

Akaryakıt istihlâki içinde elektrik istihsali için kulanılan miktar % 4 civarında umumiyetle sabit kalmıştır. Düşük kalorili taşkömürü artmış ve elektrik istihsali ile kıymetlenen

nisbet % 12 nin üzerine çıkmıştır. 1958 de Tunçbilek ve Soma Santralında kıymetlenen linyit miktarı istihlâk edilen linyitin % 10 unun üzerindedir.

Santrallann istihsal kapasitesinden istifade miktarının karakterize eden kullanma saatleri karşı sayfadaki eğriden de görülmektedir. Kulanma faktörü hesabında kurulu tâkatm alınması daha ziyade eski yıllara ait işletmeye amade takat veya alınabilir takatin bilinmemesindendir. Ayrıca hidrolik santrallarda istihsal kapasitesi kurulu takatin 8760 saat ile çarpılmasına eşit olmayıp hidrolik imkânlara bağlıdır. Ancak, halen serviste bulunanların kurulu güce göre hesaplanan kul-

3OOO -

2600 • 2&00 • 22002000 • '800'• 4600 • 1400 ' 1200 . 1000 • 800 • 600 400

200 ,|

/ UW kurulu güce ıssbet eden brüt istihsal

K \ 1<Uİ

İJ943

Jl9P, f/9?3 j 31

11952

1/95/

J/930

i0*f«—"^

/üst

11V

—200

MX>

/OOO

HOO^iO3.^

durulu Guç

1948 1949 1950 1951 1952 1953 1954 1955 1956

TABLO : X

ELEKTRİK İSTİHSALİNDE KULLANILAN YAKITLARIN UMUMİ YAKIT İSTİHLÂKİNE NİSBETİ

T a ş k ö mü r ü (*)

Linyit

Petrol ve Müştakları

Umumî Taşk. istihlâki 103 Ton

Y. K. Taşk.

nisbetı %

Düşük kalite Taşk. nisbeti

Umumî Linyit istihlâki 103 Ton

Nisbet %

Umumî istihlâk 103 Ton

20,4

1O0O

20,9

13,1

23,5

12,7

22,8

20,8

24,0

'3240

27,7

lanma faktörleri, ortalamadan daha yüksek olduğundan, kütüklerinde ise istihsal yük durumuna tâbi olduğundan bu mukayesenin yapılması kâfi bir fikir verebilir.

Otoprodüktör santrallanndan bir kısmı kampanya zamanı ve iş mevsiminde çalıştıkları için kulanma faktörleri düşüktür. (Meselâ şeker fabrikaları santrallan kullanma faktörü 1958 yılında % 12 olmuştur). Ayrıca çalışma saatlerinin devamlı olmaması ve yedek takatin umumiyetle fazla bulunuşu da endüstri müesseselerinin kullanma faktörünü azaltmıştır.

Belde santrallannın istihsalleri daha ziyade yük durumuna bağlı olduğu için birçok şehirlerde güç pik farkı çok az olduğu halde yük ve kullanma faktörleri düşüktür.

Bölge santrallannın ise 1953 -1954 - 1955 yıllannda % 60 dan fazla olmuş 1956' dan sonra ise yeni giren santrallar dolayısiyle düşmüştür.

1956 yılından sonra gerek otoprodüktör ve gerekse belde santrallannın kullanma faktörlerinin azalması, Bölge sistemlerinden enerji alan müesseselerde çalışmıyan santrallann bulunmasıdır.

Tablo XI de Türkiye toplam aylık brüt üretimler ve bunların bir önceki senenin aynı ayına göre artışı göstermektedir. Haziran ve Temmuz aylan istihsalin en az, Aralık ayı ise

en çok olduğu aylardır. Ekim, Kasım'da ise Şeker Fabrikalannın Kampanyaya girmesi sebebiyle yükselmektedir.

1956 - 1958 Aralık ve 1959 Temmuz aylannın Üçüncü Çarşamba ve müteakip Pazar gününe ait Türkiye toplam yük eğrisi Şekil III ve IV de belirtilmiştir.

İki sene içerisinde Aralık üçüncü Çarşamba günü puantı % 20 artmış, yani yıllık ortalama artış % 9,5 olmuştur. 1956 da gündüz puantın gece puantına oranı 0,722 olduğu halde 1958 de 0,745 i bulmuştur Sanayii gelişmiş memleketlerde bu oran daha yüksek olup memleketimizde de bu gelişmenin olduğu grafikten de görülmektedir.

D. ENERJİ NAKİL HATLARI VE TEVZİ ŞEBEKELERİ:

Bölge santrallannın kurulması ile beraber, bunlann ürettikleri enerjinin nakledilebümesi için gerekli hava hatlan da 1948 den sonra büyük bir gelişme göstermiştir. (Tablo : XIII).

Belde müesseselerinin elektrik şebekelerinde mevcut direk adetleri ve direkler arası mesafeler toplamı şebeke uzunluğu olarak Tablo XII de gösterilmiştir. 1958 mevcut direklerin % 29 unun ağaç direk olması önemle zikredilmelidir.

(*) Düşük kalorili tagkomür dahil

-—

(ÎOO

Karşı sayfadaki şekilde 1957 yıllarında istihsal edilen enerjinin müstehlike vasıl olması için geçmiş olduğu muhtelif şebekeler ve bu şebekelerin kayıpları görülmektedir. Dağıtma şebekesi, alçak gerilim şebekesi ile gerek belediyeler ve gerekse nihaî aboneler tarafından Bölge müesseselerinden muhtelif voltajlarla aimdıktan hemen sonraki tevzi şebekeleri kastedilmiştir.

Belde müesseseleri tevzi şebekeleri kayıpları şöyledir:

1948 1960 1955 1956 1957 1958

Belde müesseseleri şebekelerine verilen 10' fcWh

Kayıplar %

359,9

399,2

882,2

996,2

11,3

1133,8

1290,8

12,3

Aylar

II III IV

V VI VII VIII IX X XI XII

T A B L O : XI. TÜRKİYE'NİN TOPLAM AYLIK BÜRÜT ÜRETİMLERİ (Mil k W h ) ve artıştan % 1955 % 1956 % 1957 % 1958

128.9 117.4 131.0 125.4 124.7 124.9

126.5 125.3 133.2 143.9 148.6 149.9

14.0 147.0 15.3 135.4 11.8 146 5 11.4 139.7 11.0 138.4 12.9 141.0

9.0 137.9 19.1 149.2 19.5 159.2 23.3 177.4 16.4 173.0 16.4 174.5

16.5 171.2 11.8 151.4 16.5 170.7 16.8 163.2 14.2 158.1 11.6 157.4 13.1 155.9 13.3 169.0 12.4 179.0 8.7 192.8 12.3 194.3 11.0 193.7

12.0 191.8 10.8 167.8

10.5 188.6 6.5 173.8 15.9 183.3 7.6 169.3 15 7 180.3 10.3 186.4 10.7 198.1 12.9 217.6 8.3 210.5 11.6 216.2

10.2 211.4 13.1 189.8 9.8 207.1 7.9 187.6 8.7 199.3 7.8 182.5 8 5 195.7 8.2 201.7 11.4 220.7

Şebekeye verilen enerjinin 10 yü içinde 3,6 misline çıkmış olmasına rağmen kayıpların cüzi değişme göstermesi elektrik şebekelerinin de istihlâki karşılıyacak şekilde tevsi ve ıslah edildiğini gösterir.

Bazı yerlerde sokak aydınlatmasına, belediyeye ait yerlere sayaç konmaksızın elektrik

verilmesi ve bunlar için herhangi bir tahakkuk yapılmaması kayıp olarak hesap edilen miktarın artmasına sebep olmaktadır.

Kuzey - Batı Anadolu Enterkonnekte sistemine bağlı şehirlerin bugüne kadarki enerji ıstıhlâklan ve müstakbel enerji tahminleri eğrilerde görülmektedir. Bu eğriden aynca Tür-

E M. M. 35-36

MUHTELİF ŞElEJffiLER ARJINÜÂKÎ SNSRJİ AKiMr VE KAYIPLAR

10 kWh 1957

BÜRÜT İSTİHSAL

2.056.683

NAKİL HATLARI

270.097

DAĞITMA

^EBKKKLKRÎ

1.594.743

BtlRÜT İIÎTİHLÂK .891.521

Aİ3.557 T «2,4

401.364 Yî.KİNDE İ.ÎTIHLÂK EDİLEN ENERJİ

kiye'de elektrik enerjisi istihlâki bakımından Kuzey - Batı bollgesinon işgal ettiği önemli yer de kolaylıkla görülmektedir.

E. ELEKTRİK ENERJİSİ İSTİHLÂKİ: 10 yıllık devre içerisinde ev aboneleri 3 misli sanayi aboneleri ise 4 misli bir artış kaydetmiş bulunmaktadır. Abone artışının % 14,6 -

14,9 - 12,6 - 19,5 ile en yüksek olduğu 1950 - 53 yıllan arası nüfus başına millî gelir artışının en yüksek olduğu devredir. Nitekim bu artış sırasıyla % 13,6 - 12,2 - 5,5 - 8,8 olmuştur. 1956 ve 1957 yıllannda nüfus başına millî gelir artışı % 3,9 ve 2,11 bulmuş ve abone artışı ise % 8 civannda kalmıştır, lk devre içindeki artış sebepleri arasında elektrik santrallan ve şebekelerinin tevsii ile devam etmekte olan tahditlerin kaldınlması ve yeni şehir ve kasa-

Eğri 2

3000-

ZOOO

1000900 300700600 •>oo İOO 300-

200-

1009080-i 170 6050 • iO30-

20 •

10 .

9• S• 7• S• 5• 4• 3•

2• i-

KUZ SY - 5\ATI ANADOLLIB ÖL6ESİ ^

i ehı

-NERJI İ5TİHSAU, \ r şebeke kayıpları

t <ohl!

-1I

To ha kkıık tıs i 1i TOJbmın tit/ı/e/7

'?

-rn

r

yr s s*

'Sİ -ANBUL

--

"y

./

£ Kİ BÖLGESİ

T İZ MİT KARABÜK 'JTAHYA

.—•

s/

1.

\yr

yA /

İT mit s* .—

^-

—•*

J

' / *?

-—-

^—-

t"in

/ -* \ B• u,•sa[**•*.—

7? ~*

,—-

/_

T*

-/

1 / / i1

1 / r

/ y /I •Ol

!

1—_ J

/f

/ / y y

/y

t±KK)EHIK 1 f r KlıVKKALE TAVŞANLI BURSA

A DAPAZARI

*—•AFYON

OÛZCE-BOLU

1940 41 42. 43 44 43 46 47 48 İ9 50 51 52 535i 55 56 51 58 59 60 61 62 63 64 65 66

SENELER

E. M. M. 35-36

TABLO : XII.

ELEKTRİK ŞEBEKELERİNDE MEVCUT DİREK ADEDİ

Alçak Gerilimi Şebekesi: Demir

(BELDE)

A£aç

Şebeke uzunluğu

Km.

1955 1956 1957 1958 ( * )

133.463

136.880

146.344

176.413

12.807 12.199 14.410 18.495

65.829 68.669 72.281 78.797

212 099 217.748 233 035 273.705

7.611 8.266 8.948 9.059

1958 ( * )

64,5

Yüksek Gerilim Hava Hatları: (Enerji nakil hatları hariç)

Demir

28,8

Afaç

1955 1956 1957

4.709 5.705 6.071

1.556

6.640

2.435

8.936

2.182

9 065

T A B L O : XIII

BELDE MÜESSESELERİNDEN ENERJİ ALAN ABONELER

Abone Adedi 10' adet

ET ticaret

Resmî daire Sanayi Toplam

1946 1947 1948 1949

345,9 360,7 383,9 424,9

486,8 561,7 .632,4 728,7 801,4

917,6 991,8 1076,2 1156,5

8,8 9,7 10,4 10,2

11,4 11,1 11,6 13,5 14,0

13,1 15,3 15,4 15,3

12,5 13,6 14,7 16.5

19,3 22,0 25.5 31,4 36,8

41,0 47,3 53,0 58,4

367,2 384,1 409,0 451,6

517,4 594,8 069,5 773,6 862,3

971,7 1054,4 1144,6 1230,2

baların elektriklenmesi ile yeni abone kaydının daha çok mümkün olmasıdır. Son yıllarda ise yeni santrallann daha az'kurulması ve yedek parça temininde karşılaşılan güçlükler ile gu-

(*) Yüksek gerilim hava hatları dahil E M M 35-36

ruplardan tam takatin alınamaması ile tahditlerin artışı da yeni abone kaydını azaltmıştır. Ayrıca köylerden şehirlere olan nüfus akımı da elektriğe olan talebin artışına sebep olmuştur.

Tablo XIV de görüldüğü üzere hayat seviyesindeki artış ile alâkalı olarak ev ve büro abonesi başına düşen istihlâk 1948 -1958 yıll a n arasında takriben 1,4 deîa artmıştır. Bunun diğer sebeplerinden birisi de kWh bedelinin sabit fıatlarla düşmüş olmasıyla elektriğin ısıtma, vantilasyon v.s. gibi kullanma yerlerinin .artmış olmasıdır.

Elektrikli yerler nüfusu son 10 sene içinde takriben % 80 artmış bulunmaktadır. Aynı devre içinde umumî nüfus içindeki nısbeti ise % 22,2 den 30,3 a çıkmıştır Elektrikli yer nüfusu 1945 - 1950 devresi içinde ortalama artış % 7,1, 1950 - 1955 % 6,6, 1955 - 1958 arası ile % 5,5 olmuştur.

Bölgelerde ise elektriklenen yerler nüfusunun bölge nüfusuna göre nisbeti Tablo XV de görülmektedir.

İşletmelerin kayıt tutma sistemlerine göre henüz ev ve ticarethane abonelerinin miktarlarını ayrı ayrı belirtmek imkânı olmadığından evinde bu enerjiyi kulalnan nüfus adedi hakkında kat'î bir hükümde bulunamıyacağımız için ancak bunu mukayese ile belirtebili-

VİLAYETLERDE NÜFUS BASDU ELEKTRİK ENERJİSİ İSTİHLMÜ 1956-

rız 1958 yılında nüfus/abone adedi istanbul'da 4,5 ve 1955 nüfus sayımında şehirlerde aile başına ortaalma nüfus 5 kişi olduğuna göre elektrikli yerlerdeki nüfusu bu değere taksim etmekle elde olunacak rakamı ev adedi olarak alınarak abone adediyle mukayese ile elektrikli yerlerdeki nüfusun % 30 unun henüz elektrik kullanmadığını kabul edebiliriz. Doğu bölgesinde ise % 70 e kadar yükselmektedir.

Tablo : XVI da - elektrik enerjisi istihlâki ve muhtelif abone guruplarının umumi toplama nisbeti görülmektedir.

TABLO : XIV ELEKTRİKLENEN YERLER NÜFUSU VE EV TİCARETHANE ABONELERİ

Elektriklenen yerler yerler nüfusu

Ev ve ticarethane abonesi başına

Diğer memleketlerdeev abonesi başına yıllık istihlâk (*)

Tular

Türkiye

Yıllık

nüfusuna istihlak Abone

103 Nüfus nisbeti kWh/Abone Nüfus/

Fransa İngiltere İtalya

1950 1951 , 1952 1953 1954

3.970

21,1

4.286

4.453

22,2

4.627

4.811

23,0

5.153

5.519

5.911

25,9

6 311

6.540

6.942

28,0

7.433

29,1

7.940 .. 30,3

İ1.6

8,7

7,2

1.241

1.326

1.378

1.362

1.357

1.442

f 395

1.545

1.636

1.709

(*) Diğer memleketlerle mukayesede, m e m l e k e t i m i z değerleri İçinde m e v c u t t i c a r e t h a n e abonelerinin İstihlâki nazarı dikkate alınmalıdır.'

?. M. M. 35-36

T A B L O : XV

BÖLGELERDE ELEKTRİKLENEN YERLER NÜFUSUNUN BÖLGE NÜUSUNA NİSBETİ %

1958 1958 Nüfus/ Abone

Kuaey - Batı Batı Güney - Batı Çukurova Orta Doğu Karadeniz Doğu Güney Doğu

30,3 33,0 21,8 32,0 18,3 12.9

140 14,9

40,6 30,3 23.5 33,2 18,7 13.3 14,9 15,3

41,7 31,3 23,7 34,6 19,4 13,8 16.0 16,2

44,5

32,1

6.7

25,3

7.7

36.1

19,8

8,3

14.3

8.2

17.6 •

19.0

T A B L O : XVI.

ELEKTRİK ENERJİSİ İSTİHLAKİ VE MUHTELİF ABONE GURUPLARININ UMUMÎ TOPLAM \ NİSBETLERİ

İSTİHLÂK

10a kWh.

n ayi

Amme Otopro-

Umumi

Sokak müessese- düktör Toplam

Ticaret- Resmî aydınlat- lerinden istihsa- sanayi

İstihlâk

YU

alınan linden istihlâki Cer

10* kWh

1939 1940 1941 1942. 1943 1944

61,4 64,7 63,3 64,7 45,2 50,2 '

53,1 64,5 73,8 85,2 94,1

108,3 127,0 148,9 177,9 214,3

249,5 278,5 318,5 358,7

E M M 35 -36

10,0

12,9

ıı.ı

14,0

16,1

19,6

21,4

22,0 ' 26,0

31,2

30,1

36,1

33,6

42,7

38,4

49,6

55.3

62,8

— —. — 106,7 122,4

127,5 132.9 147,5 157,4 168,2

185.8 212,8 247,1 460,5 549,0

634.7 796,8 1005,5 1119.1

—. — — 207,1 219,5

236,6 276,8

297,7 293,8

313,8 341,9

238,4 247,5 273,1 292,8 315,6

365,9 380,3 420,6 450,2 483,8

323,0 358,5 409,4 (*) 2912 (*) 334,9

508,8 571,3 656,5 751,7 883,9

357,7 345,4 290,7 326,0

992,4 1142,1 1295,9 1445,1

18,9 17,8 . 16,5 14,0 14,8 16,5

16,3 15,2 17,4 17,9 17,9

17,9 17,7 17,0 16,7 17,0

19,9 33,9 36,2 38,6

316,8 356,3 377,5 372,5 395,7 429,9

459,0 487,0 541,2 585,7 633.9

678,8 764,0 878,5 1012,5 1191,5

1347,2 1544,8 1757,0 1961,5

Resmî daire sokak aydınlatması ve cer istihlakin cüz'î bir kısmını, sanayi istihlaki ise en büyük kısmı teşkil etmektedir.

Hayat seviyesinin yükselmesi ve iktisaden ilerleme ile sanayiin yani istihsal gayesi ile elektriğin kullanılış nisbeti azalarak diğer şekıllerdeki kullanılış yüzdesi artmaktadır. Nitekim II. Dünya Harbi yıllarında sanayiin kullanılış nisbeti % 80,5 den 83,2' ye yükselmiş, müteakip 5 yılda % 77,6 ya düşmüş ve 1958 yılında ise % 75,9 a inmiştir. 1939 - 1945 yıllan arasındaki yükselişe gece yapılan karartmalarının da tesiri vardır.

Diğer önemli bir nokta da sanayiin otoprodüktör istihsalinden yapmış olduğu istihlâk %52,3den %16,4 e düşmüş olmasıdır. Amme müesseseleri daha ucuz ve emniyetli enerji verebildiği, bu enerji müstehlike kadar götürüldüğü ve yeni kurulan sanayi enerji ihtiyacını yine âmme müesseselerinden karşıladıkları için bu azalma vuku bulmuştur. Bu sayede bilhassa küçük teşebbüslerin elektriğe konan

tahditler sebebiyle karşılaştığı güçlükler kısmen azaltılmış bulunmaktadır. Ancak şehirlerimizin bazılarında hâlâ tahditler mevcuttur. Bu durumu Tablo VI'da gösterilmişti.

Enerji istihlâki. Harp yıllarında (1939 1945) ortalama % 5,4 müteakip 5 yılda % 8,1 1950 -1955 arası % 14,6, 1955 - 1958 arasında ise % 13,7 artış kaydetmiştir. İstihsal gayesi ile kullanılmayan elektrik enerjisi artışı aynı devreler içinde mütekabilen % 3,8 - 15,0 - 17,6 - 13,0 olmuştur. Sanayi istihlâki artışı daha az olmuştur.

Çerde kullanılan elektrik 1956 senesine kadar, takriben aynı seviyede kalmış İstanbul'daki elektrikli trenin servise. girmesiyle bu seviye yükselmiştir.

Sokak aydınlatması için kullanılan elektrik şehirlerin genişlemesi ile beraber ev ve ticarethane abonelerinin kullandığı enerjinin artışından umumiyetle daha fazla artış göstermiştir.

UMUMÎ TOPLAMA NİSBETLER % Sanayi

Amme Otopro- '

Sokak müessese- düktor

Umumî

Ticaret- Resmi aydınlat- lerinden istihsa-

Yü

alman linden Toplam

Cer İstihlâk

1939 1940 1941 1942 1943 1944

1945 1946 1947 1948 1949 1950 1951 1952 1953 1954

19,3

17,3

11,4 .

11,7

11,6

14,5

14,8

16,6

17,6

18,1

28,5

27,8

2.4

27,2

26,9

26,5

28,1

45,5

3,6,

47,1

3,6*

51,6

58.3

57,1

— — — 52,3 51,0

51,9 50,8 50,5 50,0 49,8 47,6 46,9 46,5 (*) 28,7 (*) 28,1

26,6 22,4 15,3 16,6

74,6 77,0 78,8 78,8 79,3 79,5

79,7 78,1 77,7 76,9 76,3 75,0 74,8 77,7 74,2 74,2

73,7 74,0 73,8 73,7

2.3

1QO

(*) Çatalağzı 1953 yılından önce otoprodüktör santralı bu yıldan sonra Amme santralı olarak mülahaza edildiğinden bu azalma olmuştur

Ev ve ticarethane istihlâki 1945 den sonra umumiyetle % 10 un üzerinde bir artış göstermiş ve en yüksek seviyeler 1946 da %21,3 olmuştur. 1953 ve 1954 yularında % 19,5 ve 20,3 ü bulmuştur 1958 de ise artış % 12,9 dur.

Diğer memleketlerle mukayesemiz Tablo XVII de görülmektedir. 1955 yılında, istihsal gayesi olmıyan elektrik enerjisi istihlâki Avrupa ortalamasının % 6 sini bulmakta ve bazı memleketlerde daha süratli bir tempo ile gelişme kaydedilmektedir. Nitekim 1946 - 1956 yıllan arasında Türkiye'de üç misli artış oldığı halde Portekiz'de 4,4 den, Bulgaristan'da 4,1 den, Çekoslovakya'da 3,3 den fazla artış olmuştur.

Memleketimizde elektriğin istihsal gayesi ile olmayan kullanılışının diğer memleketlere göre düşük olmasının sebeplerinden birisi de nüfus başına düşen millî gelirin azlığı ve bu kazançla mukayese edildiği zaman elektriğin diğer devletlere göre pahalı olmasıdır. Bu durum Tablo XVIII de görülmektedir. Ortalama kWh bedeline vasıtalı vergiler dahil olmayıp bunlann da nazan dikkate alınmasıyla diğer memleketlere olan oran daha da azalacaktır.

Sanayide elektrik enerjisinin istihlâkini karaktenze eden değerlerden birisi birim başına kullanılan kWhdir.

Bir memlekette sanayi geliştikçe daha komplike ve daha çok enerji talep eden mall a n n imaline gidilmesi otomasyon ve işçi

T A B L O : XVII

Nüfus başına düşen ev, ticarethane, resmî daire ve sokak aydınlatmasında istihlâk edilen elektrik enerjisi

Avrupa 1956 da

Kaynak: EP/Working Paper No 148/Add 1

ortala- nüfus

masına başına

1938 1946 1951 • 1952 1953 1954 1955 1956 nisbet İstihsal

Norveç İngiltere Avusturya Batı Almanya Fransa Çekoslovakya İtalya Polonya Macaristan İspanya Bulgaristan Portekiz Yunanistan Yugoslavya Romanya Türkiye

747 1097 1526 1740 1831 2042 2053 2174

— 480 493 525 568 624 691

71 121 102 207 223 260 305 339

— 185 209 227 252 280 313

— 151 159 167 178 189 208

— 139 147 165 178

80 102 115 125 137 149 164

77,, 75

828 6860

252 1870-

123 1500

113 1580

76 1240

67 1230

Avrupa ortalaması

(Rusya hariç)

— 183 197 210 228 248 272

100 1130

Rusya A B. D.

79 — 79 87 92 105 115 128

46 900

— — — — — — 1536 1666 . 620 4090

LEKTRIK İSTİHSALİ

AkCRtKA B O

ZLH İNGİL

O .M 1000 900

kayese edilmiştir. Burada sanayiin gelişmesi ile elektrik enerjisi ihtiyacının artışı görülaoo mektedir.

MO 4ÛO

1948 yılından 1957 yılına kadar sanayi endeksi iki misline çıktığı halde sanayiin elektrik istihlâki 2,88 e yükselmiştir. Yani birim

başına elektrik istihlâki 1,44 defa daha artmıştır. Hidrolik enerji istihsali ticarî enerji

lann imaline gidilmesi, otomasyon ve işçi

randımanını artıran yeni gelişmeler elektriğin

nevileri arasında büyür tutan memleketlerde

elektrik istihsali endeksinin sanayi endeksine oranının artışı az olmuş fakat memleketimizde artış çok yükselmiştir (*). Bu yükselme

sanayiin birim başına daha çok elektrik sarfeden mallar imaline doğru gelişmesi yanında

diğer enerji kaynaklarının yerine elektriğin

ikame edilişinden ileri gelmektedir. Nitekim

Tablo : XIX ve XX ye bakalım.

Son üç yıl içersinde sanayi istihlâki içersinde muhtelif kolların enerji istihlâki nisbeti umumiyetle değişmemiştir. En büyük artış gıda ve çimento sanayii ile tasnif edilemeyen sanayide olmuştur.

içme suyu ve ziraatteki artış, daha fazla müesseseden, malûmat toplanması sebebiyle'ledir: Tasnif edilemiyen miktar, Ankara, İstanbul ve İzmir'deki mukaveleleri büyük aboneler hariç, belde müesseselerinin içme suyu için kullanılan miktar hariç diğer küçük iş yerlerine sattıkları enerjilerdir ki bunların büyük bir kısmı tamirhane ve küçük sanayi olup birim başına fazla enerji istiyen işler değildir O halde sanayide birim başına elektrik sarfiyatının artmış olması daha ziyade elektriğin diğer enerji nevileri yerine geçmesidir. Nitekim Tablo XX de bu- durum görülmektedir.

19 30 I» «O

randımanını artıran yeni gelişmeler elektriğin diğer enerji şekillen yerine kaim olması birim başına daha çok elektrik sarfedilmesine sebep olmakta ve sanayi için elektrik enerjisi daha çok önemli hal almaktadır. (Şekil: VII) Memleketimizde sanayi endeksi ile sanayide kullanılan elektrik enerjisi endeksleri mu-

, Tabloda aynca elektrik enerjisinin daha fazla kullanılmasıyla millî gelir birimi başına istihlâk edilen enerji miktarının düştüğü de görülmektedir. (1954 deki artış aynı yıl içinde millî gelirin azalması sebebiyledir). Elektrik enerjisinin kullanılış yerinin artırılmasının bu bakımdan önemi büyüktür (*•). 1950 sanayi sayımında 79.713 adet küçük ve 2618 adet büyük olmak üzere cem'an 82331 iş yeri tesbit edilmiş olup bunların 10889 adedi muharrik kuvvet kullanmakta ve cem'an 175420 HP takatte elektrik motoru, 250088 HP sair muharrik kuvvet istimal edilmektedir.

(») Gayri safî millî hasıla ve İstihlâk edilen bütün enerjinin hesaplanmıştır (•) EP/Working Paper No 148e balcınız (**) EP/Worklng Paper No. • 148 Page 6ya bakınız

ortalama maliyetine göre

E. MM. 35 - 36

TABLO: XVIII

NÜFUS BAŞINA DÜŞEN MİLLÎ GELİR VE ENERJİ STİHLÂKİ

Memleketler.

İngiltere Fransa Almanya Avusturya İtalya

Nüfus basma yıllık millî gelirle satın alınabilecek kWh 1955

63.500 53.900 33.300 35.000 26.400 5.900

Nüfus başına ev ticarethane, büro ve sokak aydınlatması kWh/ Nüfus 1955

624 189 280 305 149 14

SANAYİİN ELEKTRİK İSTİHLÂKİ İNDEKSİ (İS» İLE SANAYİİN İSTİHSAL İNDEKSİNİN ( İPİ MUKAYESESİ

1048 • 100

IS • Sanayinin oioMrlk lotlhlaM Indtksl

İP « Sanayinin iotlhsal indakti

IS

IP.İS

A/

A/ •

1 30

İP

r-

İS —

Yıl|or 1940

I9S0

1960 30 100 İSO 200 290 300 İP

1950 yılında sanayi elektrik abonesi 19300 ololduğuna göre aradaki farkın sanayi iş yeri sayılmayan (meselâ kasap, asansör gibi) elektrik kullanan yerlerden gelmesi mümkündür. Daha sonraki yıllara ait sanayi sayımına dahil işyerlerine ait rakamlar elimizde mevcut olmadığından kat'î hüküme yaramazsak bile 1958 yılına kadar elektrik işletmelerinin sanayi abone adedi takriben üç misli artmış olduğundan elektrik enerjisinden istifade nisbetinin arttığı kabul edilebilir.

Tablo XJXI' de muhtelif memleketlerde elektrik enerjisinin primer enerji içindeki nisbeti ile sanayide ileri ve elektrik istihsali için-

de hidrolik enerji nisbetinin yüksek olduğu memleketlerde elektriğin kullanılma nisbetinin yüksek olduğu görülmektedir.

Enerjinin en büyük kısmı takriben % 80'i kuzeybatıda ve batıda istihlâk edilmektedir. Aynı nısbet sanayiin istihlâkinde de mevcuttur. Otoprodüktor istihsalinden sanayiin istihlâk ettiği enerji kuzey batıda azalmış fakat diğer bölgelerde artmıştır (Tablo XXII). Çukurova'da bu değer 1956 dan sonra düşmüştür. Kuzeybatı, Batı ve Çukurova'da kurulan bölge santrallan ile sanayiin, kendi ihtiyacını kendisi karşılamak mecburiyetinde kalmaksızın gelişmesi imkânı hazırlanmıştır. Buna rağmen

TABLO : XIX SANAYİİN ELEKTRİK ENERJİSİ İSTİHLAKİ

Sanayi Cinsi

İstihlâk 10* kWh

yGıda, içki, tütün

Mensucat, giyim Selüloz kâğıt Kimyevî maddeler Kömür madenciliği Petrol müştakları Metal madenciliği Madenî eşya Çimento, cam, taş, toprak Nakil vasıtaları Nakliyat İçme suyu Tarım ve hayvancılık Diğer endüstri

95,8 211,3 64,2 26,3 187,4

7,0 98,3 23,1 109.3 35,0 37,6 50,0 13,5 37,0

116,5 244,1 71,6 25,8 200,1

7,9 103,8 20,5 137,4

35,0 39,9 52,3 , 13,9 25,5

134,7 264,0 72,9 27,4 209,1

8,0 105,1 22,5 179,2 36,8 43,0 78,2 21,7 20,6

Toplam Tasnif edilemiyen

Genel Toplam

995,8 180,2

1176,0

1094,3 237,8

1332,1

1223,2 260,5

1487,7

2.2

1.9

15,9

7.1

9,3

12,0

3.9

5,3

1.5

84,7

82,1

100,0 © 100,0

82,4 17,6

I94O

I93O

bu üç bölgedeki sanayi istihlâki artışı % 162 diğer bölgelerde ise % 105 olmuştur. Ancak İP artışın kurulan tesisler sebebiyle olup olmadıI 40 ğı hususlarında hüküm vermeden önce bölgelerdeki sermaye, personel ham madde durumI 30 larını da bilmek icabeder.

I 20

Sanayiin daha çok geliştiği ve hayat seviyesinin daha yüksek olduğu kuzeybatı, batı,

- r ıO

çukurova bölgelerinde ev ve diğer aydınlatma sarfiyatı, % 24,0 olmaktadır. Diğer bölı oo

gelerde bu nisbet % 21,6 dır. Doğu ve güneybatıda yalnızca bu kaidenin haricinde aydın-

0.9O latmanın nisbeti % 51 ve % 31 olmaktadır.

Otoprodüktorlerin istihlâki de dahil olmak

0.80 üzere toplam elektrik sarfiyatı 5 milyon kWh'

in üzerinde olan şehirler Tablo XXIII e çıka-

0,70 rılmıştır. Bunlardan yalnız Gaziantep, Malatya, Sivas şehirleri 1961 yılına kadar her-

0.60 hangi bir bölge sisteminden enerji almamak durumundadır, ve halen takat kifayetsiz-

0,30 liği sebebiyle tahdit yapılmaktadır. Diğerlerinin ise elektrik enerjisi ihtiyacı takat bakı-

Yıllan mından halledilmiştir.

T A B L O : XX

NÜFUS VE GAYRİ SAFİ MİLLÎ HASILA İLE TİCARİ KIYMETTEKİ YAKIT MİKTARININ MUKAYESESİ

Primer enerji taşkömürü eşdeğeri 103 Ton (•)

Nüfus başına primer enerji istihlâki Ton/Nüfus

Sabit «atlarla gayri safî millî hasılaya nisbet

Kg/TL

Elektrik enerjisi İstihlâkinin primer enerjiye nisbeti %

1949 1950 1951 1952 1953 1954 1955 1956

0,82

0,37

0,65

0,38

0,68

10010

0,76

10409

10867

0,44

0,72

T A B L O : XXI

ELEKTRİK ENERJİSİNİN PRİMER ENERJİ (*) İÇİNDEKİ NÎSBETİ (1929 - 1956) ELEKTRİK ENERJİSİNİN PRİMER ENERJİ (*) İÇİNDEKİ NİSBETİ (1929 - 1956)

EP/Workıng Paper No. 148/Add 1 Page 13

Ticarî kıymetteki enerji istihsali Ton

Taşkömürü/Nüfus

1929 1950

Elektrik Enerjisi şeklinde kullanılan enerji yüzdesi

1937 1949 1951 1953 1955

Elektrik enerji istihsali

Vıîrl f»npT

% 1956

Romanya

0,24 1,28

12,2 13,3

10,9 12,1 13,1

Polonya

1,06 .2,74

8,4 9,1 10,2 10,6 11,6 13,6 14,2

Çekoslovakya

1,97 3,98

9,3 11,2 14,4 15,1 12,8 18,6 18,6

Türkiye (*)

— 0,23

— 13,2 —

— 13,5 17,6 18,8

Macaristan

0,79 1,52

7,5 13,7 16,3 18,3 18,0 18,6 20,2

Rusya

— 2,45

— 15,5 —

— 21,7

İngiltere

4,11 5,03

— 11,2 — 17,5 18,8 21,0 22,3

Batı Almanya

2,94 3,60

16,4 17,1 20,1 21,0 24,0 25,1 25,7

Bulgaristan

0,13 0,60

10.2 15,6 18,4 21,0 27,3 28,4 27,9

Yugoslavya

0,18 0,58

21,5 22,9 22,9 23,7 26,8 27,8 28,6

Fransa

2,42 2,68

14,6 14,9 20,5 22,6 25,7 27,1 28,9

Yunanistan

0,14 0,36

16,9 23,9 25,5 — 29,5 32,0 32,7

Portekiz

0,23 0,42

16,1 15,3 23,5 26,1 30,4 35,6 35,1

İtalya

0,61 1,12

37,8 38,7 46,9 46,2 47,1 45,3 45,2

Norveç

3,71 5,66

70,2

72,6 72,5 73,9 74,2 72,5

(») Tezek ve odun dahil (•) Odun ve tezek dahil değil

T A B L O : XXII BELGELERDE ELEKTRİK ENERJİSİ İSTİHLÂKİ 10* kWh

ticarethane resmî daire Sokak

Kuzeybatı

94,3

248,0

34,8

Batı

• 1950

14,7

Güneybatı

Çukurova

Orta

• 1957

Doğu Karadeniz

Doğu

Güneydoğu ır

Top lam

130,1

368,1

Amme müesseseleri

155,7 769,9

14,4 120,9

1,6 5,9

9,1 87,1

2,8 6,9

1,7 5,6

0,01 0,6

0,5 1,8

185,8 1005,4

Otopro. istihsalinden

211,8 99,0

23,2 33,4

8,6 19,8

11,2 14,8

36,8 62,3

1,2 17,3

— 4,0

20,3 39,8

323,0 290,4

Cer Toplam

16,5

502,4

33,5

1185,2

56,5

212,4

37,5

130,6

45,0

84,6

35,6

' 1,7

24,2

61,8

678,8

36,3

1757,0

74,0 67,5

8,3 12,1

2,1 2,1

4,0 7,4

6,6 4,8

1,2 2,0

0,3 0,6 ,

3,5 3,5

T A B L O : XXIII

ELEKTRİK ENERJİSİ İSTİHLÂKİ 5 MİLYON kWh'İN ÜZERİNDE OLAN YERLER VE İSTİHLÂKLERİ (*) 10' kWh . 1958 durumu

Sanayi

Ev ihtiyacı Amme

ve

müesseseaydınlatma terinden

Otoprodüktör istihsalinden

Halen

1962 ye

enerji

kadar

aldığı bağlanacağı

sistemi sistemi

İstanbul

Zonguldak, Kozlu ve TKİ 6,6

İzmir

31,6

65,8

Adana

13,9

İzmit

Karabük

Kayseri

Eskişehir

Sivas

365,8 166,9 111,7

77,8 75,5 62,7 33,5

3,6 16,2

545,2

4,7

178,2

146,4

143,7

90,7

87,5

69,1

29,9

38,1

35,4

31,1

KBA KBA BA KBA Seyhan KBA KBA

KB-Sızır

E M. M 35 - 3 8

Danca

Bursa

Kırıkkale

Konya

Ergani Maden

Mersin

Malatya

Balıkesir

Adapazarı

Kandilli TKİ

Afyon

Tarsus

Çukurhısar Çimento Fb —

Tavşanlı ve TKİ

Nazilli

Murgul

Ereğli (Konya)

Gölcük

Gaziantep

İskenderun

Erzincan

Çorum

Batman

0,4

Erzurum

Samsun

Antakya

Turhal

Alpullu Şeker Fab

Trabzon

Soma ve TKİ

Kütahya

Denizli

Suluca Şeker Fab

Uşak

Diyarbakır

Burdur

29,6

18,8

14,6

7,4

6,6

0,3 •

29,9 29,2

23,3 17,7

17,4 17,1 16,8

15,6 15,6

15,0 14,8

14,5 14,4

14,3 14,0 13,2

10,7 9,3 9,2

8,9 8,8

8,7 8,5 8,1 7,9 7,6

6,8 6,7 6,3

5,9 5,8 5,8 5,6 5,6 5,4 '

KBA KBA KBA Göksu

Hazar Seyhan —

KBA KBA

Seyhan

KBA KBA BA — — KBA

Defne Girlevık — —

"— Defne — —

Seyhan Tortum

Seyhan İkızdere

BA

Kayakö}

Kovada

Hazar

1958 İstihlâkinin miktarına g-öre tasnifi ise aşağıdadır:

Mikt

Istiklâk Türkiye toplam

Yer adedi 10» kWh

nisbeti

100 x 10' kW dan çok 50 - 100 10° kWh 20 - 50 » 10 - 20 » 10-5 » 5-2 » 2-1 » 1 den az

4 3

- 28

1.013,4 247,4 191,3 211,0 137,9 44,6 36,6 80,0

1.962,2

51,6 12,6

7,0 2,3 1,9 4,0

(*) Belediye hudutları haricinde oldukları bilinen müesseseler ayrı bir yer olarak gösterilmiştir. Köyler hariçtir