MODERN DOKUMA MAKİNALARININ A - C GRUBU İLE TAHRİKİ

Modern dokuma makinalarının A C gurubu ile tahriki

Yazan: . G. HELMİCK

Modern dokuma makinalannda elektrik le tahrik tesisatının geniş bir rolü vardır, A C gurubu ile tahrikin D C ile olan tah rike üstünlüğü aşağıdaki misallerle gösteril miştir.

Bu günün modern dokuma makinalan, sadece birkaç on senelik mazisi ile bile mu kayese edilemiyecek üstünlüklere sahiptir. Daha yüksek istihsal sürati mümkün olmuş tur, istihsal kalitesi daha tesirli şekilde kon trol edilebiliyor, muhtelif cins istihsal için tesisatın değiştirilebilme kabiliyeti de artmış tır. Bu faktörler, daha büyük emniyet ve azaltılmış bakım ile birlikte daha verimli ve az maliyetli istihsale sebeb olmuştur.

Bu terakkiye yardım eden en büyük fak tör de, yani dokuma makinalarına güç ve kontrol sağlayan elektrik tahrik tesisatıdır. Şaft ve kayış sistemi yerine münferit motor la tahrik sistemine geçiş, bu yoldaki ilk ye nilik sayılabilir. Daha sonraları, en iyi istih sal şartlarını elde edebilmek için elzem olan motor süratinin kontrol kolaylığı dolayısiy le, D C motorları ile tahrik çok çabuk yayıl dı. Hassas kontrol isteyen haller de, işi oto matik olarak idare eden modern regülatörle ri D C tahrikine ilâve etti.

A C Gurubu Tahrikinin Avantajları

Modern A C tahriki hakkında az şey bi linir. Bir çok motorun tek bir dokuma maki nasında koordinasyonu, bilhassa güç temini elverişli ise, bizi tek kontrol ve kuvvet kayna ğı mülâhazasına götürür. Frekansı geniş bir sahada değişebilen bir generatörün kullanıl ması, komple bir makinanın ayar edilebilir ve koordıne kontrolünü mümkün kılar Bütün motorların düz ve ünıform olarak beraberce hızlandırılması basit bir iştir. İlâveten, müs takil A C generatörü, A C motorlarının, 60 frekansla beslenmelerinden elde edilecek hız lardan daha yüksek hızlarla çalıştırılmalarını mümkün kılar.

A C gurubu tahrikinin daha başka avantajları da A C motorlarının D C mo torları ile karşılaştırılmasında meydana çı kar. Meselâ, sincap kafesli endüksiyon mo torları, D C motorlarından çok daha fazla kötü kullanılmaya mukavemet edecek kaba ve elverişli yapılıştadır. Bileziklerin, komüta

Çeviren:

Türkmen ATKAT

Y. Müh.

torun ve fırçaların yokluğu dolayısiyle bakım çok daha basitleşmiştir. A C motorunun ça lışma hızları sadece mekanik mülâhazalarla sınırlandırılmıştır. D C makinalanndaki fır ça yükleri ve komütasyon çok alçak sınırlar verir.

A C Gurubu Tahriki İçin Motorlar

A C gurubu tahrikinde sincap kafesli motorlar çok kullanılırsa da, makina bölüm leri arasında tam bir senkronizasyonun esas olduğu yerlerde küçük senkron motorlar sık sık kullanılır. Güç ihtiyacı az ise, meselâ 15 hp den küçük ise, normal ikazlı senkron mo torlar ekonomik değildir. Sincap kafesli mo tor yerine inşa hususiyeti ayni olan senkron relüktans motorları kullanılır. Görünüşü baş ka şekilde değiştirmeden rotora hususi bir şekil vermekle iyi bir senkronize tork elde olunur. Kesirli güç mertebelerinde, daha yük sek güç faktörü ve verim elde etmek için dai mi miknatıslı senkron motorlar kullanılır.

Endüksiyon veya senkron olsun, motor ların tipini nazarı itibare almadan diyebili riz ki, muhtelif frekanslarda hususi voltaj tatbiki mühimdir. En iyi neticeler frekans başına voltu (vpc) sabit tutmakla elde olu nur. Bu, motorda normal değerde fluksu ve bütün hızlarda da motorun tam tork kabili yetini elde etmesini temin eder. Böylece 220 volt 60 frekansta çalışan motor 330 voltta 90 frekansta, 110 voltta 30 frekansta çalışmalı. Eğer volt arzu edilen değerin altına düşerse motor istenen torku vermez. Volta] yüksekse, motor fazla akım çeker ve aşın kızar.

A C Gurupları Tahrikine Güç Temini

Bereket versin, en çok kullanılan frekans lar için sabit vcp elde etmek çok kolaydır Bir A C generatörü ve endüksiyon frekans de ğiştiricisi, çıkış frekansı ile değişen voltajı temin eder. Frekans, tabii, ilk hareket ettiri ci tarafından tahrik edilen makinenin hızı nın değişmesi ile değişir İlk hareket ettirici, ayarlanabilir herhangi bir hız tahriki olabi lir Mese'â, buhar türbini, dişli çevirici tah rik , mekanik hız ayarlayıcı yahut hassas kontrollü D C tahriki. İlk hareket ettirici nin seçilişi ekonomik mülâhazalara yahut hususi hallerin ihtiyaçlarına göre olur.

Endüsiyon frekans değiştiricisi veya A C •generatörünün seçilişi de hususi hallerin ih tiyaçlarına tabidir. Hernekadar frekans de ğiştiricisinin ilk maliyeti daha az ise de iki esaslı mahzuru vardır. Birincisi, bu tesisin çıkış frekansı hat frekansına tam olarak eşit olamaz. Meselâ, 60 frekanslık bir girişle çalı şan frekans değiştirici 55 ile 65 arasındaki çı kış frekanslarını meydana getiremez. Bu «ölü band» da olmayan tatbikler için frekans de ğiştirici uygundur. Ayrıca, grup tahrikinin al çak hızdan (60 frekanslık hızdan az) yüksek hıza (60 frekanslık hızdan yüksek) geçişi, ölü band dolayısı ile gayri mümkündür.

Frekans değiştiricisinin ikinci mahzuru da devamlı voltaj ayarının mümkün olama masıdır. Alçak frekanslarda, dolayısiyle alçak voltalarda voltaj ayarı çok mühimdir. Bu hallerde, tatbik edilen voltajın oldukça bü yük bir yüzdesini teşkil eden hat gerilim dü şümünü telafi etmek için besleme voltajını arttırmak lâzımdır. Bu kompanzasyon, mo tor termınallerindeki vpc yi garantilemek için lâzımdır.

A C Gurubu Tahrikinin Tatbikatı Dokuma makinalannın özelliklerini na zarı itibara aldığımız takdirde, bu sahada A C gurubu tahrikinin tercihi bir sürpriz teşkil etmez. Evvelâ, her sürat ve frekansta, tahrik, sabit bir torka maliktir. Bu, dokuma makinalannın silindir, iğ vs. sinin sürtünme leri (sabit tork) ile karakterize edilen yükle rini karşılar. Ayrıca, beraberce çalışması ge reken bölümleri havi yahut da ayni işi yapan çeşitli bölümlü makineler de mevcuttur.

A C gurubu tahrikinin ilk kullanıldığı yerlerden biri suni ipek viskozunun bükülme si ve muamelesi işidir Pota bükme (pot spin nıng) motoru, bilhassa bu iş için, çok yüksek hızlarda çalışacak, elyafı çıkarmak için mün ferit olarak harakete geçirilecek, durdurula cak ve çok müşkül mekanik ve korozyon prob lemlerini karşılayacak şekilde imâl edilmiş tir. Yüksek frekansta çalışan endüksiyon mo torları bütün bu arzulan mükemmel bir şekil de karşılar.

Diğer dokuma elyafları da kendi ihtiyaç larını karşılayan A C gurubu tahriki maki naları ile bükülür. Bu elyafın işlenmesi, mü kemmel olarak senkronize edilmiş ve hızları çok dar sınırlar arasında tutulabilen motor larla son derece hassas bir kontrol ister. Böy lece, hızı çok hassasiyetle re güle edilmiş umu mî bir alternatörden beslenen senkron reluk tans motorları kullanılır. Çalışma frekansı 10 dan az olduğu zaman bu alçak mertebede vol tajı kuvvetlendirmek için alternator kontrol edilir.

En umumî tatbik yeri de, operatörün as

gari nezareti altında, tezgâh bobinlerinin sa rıldığı, oton acik Abbot makara sancılandır. Her sarma istasyonu küçük bir endüksiyon motoru ile münferit olarak çalıştırılır ve bü tün istasyonlar gerekli anlarda hep beraber dönerler. Bütün motorlar iplik • tipinin icap ettirdiği yüksek bir süratte hareket eden iğ leri çalıştıran umumî bir endüksiyon frekans değiştiricisinden beslenirler. Sadece iğlerin yüksek süratle çalıştırılmalarında değil ayni zamanda gücün hareket bölgelerine naklinde de elektriki kolaylıklardan istifade edilmiş olur.

Netice Hernekadar, A C gurubu tahrikine ait bazı misaller verilmişse de gene meselenin çok azı görülmüştür. Modern dokuma sana yiinde iğ süratinin gittikçe artması bu gün kullanılan tahrik nakil sistemlerini kifayetsiz kılmaktadır. Yeni, yüksek süratli bükme ma kinalannın iğleri için de münferit A C mo torlannın kullanılması düşünülmektedir. Ü mit edilir ki, istikbalde makina inşasında ve ipliklerde hasıl, olacak terakkiler dokuma ça lışmasının diğer bölümlerinde de A C guru bu tahrikinin kullanılmasını icap ettirecek tir.

Haberler: Atomun Sulhçu Gayelerde Kullanılması konusunda Eylül ayının başında Cenevre'de bir konferans aktedilmiştir. Her milletten atom âlimleriyle teknisyenlerinin katıldığı bu konferansa memleketimizden takdim edi len tebliğlerden birkaçını aşağıda bildiriyo ruz :

P/1126 Kendi kendini idame ettiren bir toroidal füzyon tertibinin kritik sıcaklığı. Behram KURŞUNOĞLU

P/1128 Sulu eriyiklerin alfa partiküUe riyle aynşması. C. B. SENVAR ve E. J. HART

P/1129 Nükleer enerji yönünden Tür kiyenin elektrik enerjisi istihsali. Teoman BAYKAL ve Dr. Muammer ÇETİNÇELİK

P/1597 Geri beslemesiz reaktör kinetik denklemlerinin genel çözümü. Ziya AKÇASU

P/1599 U 235 in absolü termik fisyon kesiti ölçmelerinde yeni bir metod. S. SAPLAKOĞLU («Journal of Nuclear Energy» ve «Nuc leonics» mecmualarının Eylül 1958 sayıların dan alınmıştır)

•

Üyelerimizden Doç. Ahmet Akhunların Profesörlüğe terfiini öğrenmiş bulunuyoruz. Tebrik ederiz.