HÜRRİYET‘in gündeme taşıdığı, Enerji Bakanlığı‘nın büyük tepkisine neden olan Soma A.Ş ile ilgili Sayıştay raporu tespitlerinin Türkiye Kömür İşletmeleri Kurumu (TKİ) için hazırlanan raporda da yer aldığı ortaya çıktı. Denetçilerin "bir yıl boyunca yaptığı denetimler" sonucu hazırlanan ve "hem TBMM‘ye gönderilen hem de kamuoyuna açıklanan raporlarda", Soma AŞ ve diğer firmalara yaptırılan kömür üretimi irdelendi. Tüvenan (ocaktan çıktığı haliyle alınan) karışımın satılabilir ürüne dönüşüm oranlarının genel olarak incelendiği raporda, "Türkiye Kömür İşletmeleri‘nin kendi imkanlarıyla yaptığı üretimde tüvenan kömürün daha temiz" olduğu vurgulandı.
Raporda, "Bu açıdan bakıldığında üçüncü şahıslara yaptırılan üretimlerin daha çok kayaç içerdiği anlaşılmaktadır... Bu nedenle yeni yapılacak sözleşmelere temiz kömür kazanımına yönelik maddelerin koyulması ve müeyyide oranlarının artırılması ile yürürlükteki sözleşmelerdeki ilgili maddelerin titizlikle takip edilmesi önerilir" denildi. Sayıştay‘ın TKİ ile ilgili hazırladığı raporda yer alan dikkat çekici tespitler özetle şöyle oldu:
İMBAT AŞ‘NİN BİRİM MALİYETİ 136.6 TL
TKİ, 2013 yılında 5.9 milyon ton satılabilir kömürü dışarıdan satın aldı. Bu kömürün yüzde 811 oranındaki 4.8 milyon tonu, Ege Linyitleri İşletmesi (ELİ) tarafından rödovansçı firmalardan alındı. Rödovans sözleşmeleri gereği ELİ Müessesesi, İmbat AŞ, Soma AŞ ve Uyar Madencilik‘ten tüvenan kömür satın aldı. Bu kapsamdaki firmalardan olan İMBAT AŞ‘den 61.75 TL/ton ortalama birim fiyatı ve 347.1 milyon TL bedel ile satın alınan 5 milyon 620 bin ton tuvönan kömürün tümü bu şirketin tesislerinde yıkattırıldı ve karşılığında 12 milyon 691 bin TL yıkama bedeli ödendi. 5 milyon 620 bin ton kömürün yıkamaya verilmesine karşılık, yıkama işlemleri sonucu 3 milyon 170 bin ton kömür elde edildi. Yıkama, torbalama işlemleri ve fire sonucu İMBAT AŞ‘den elde edilen torbalı ürünlerin ortalama birim maliyeti ton başına 136.63 TL‘ye yükseldi.
SOMADA FİRE ORANI YÜZDE 57.4
2013 yılında Soma AŞ‘den ortalama 58.39 TL/ton birim fiyat ve 138.5 milyon TL bedel ile satın alınan 2 milyon 372 bin ton tuvönan kömürün ise 2 milyon 97 bin tonu bu şirketin lavvar (yıkama) tesisinde yıkatıldı ve şirkete 6 milyon 523 bin TL yıkama hak edişi ödendi. 2 milyon 372 bin ton tüvenan kömürün yıkanmasından 1 milyon 9 bin ton yıkanmış kömür elde edilmiş olup, SOMA AŞ lavvarının fire oram da geçen yılki yüzde 75.4 değerinden, bu yıl yüzde 57.46‘ya düştü. Fire oranları, yıkama torbalama gibi işlemler ve bunun için firmaya yapılan ödemeler sonucunda, Soma AŞ‘nin torbalanmış ürünlerinin ortalama birim maliyeti 144.68 TL/tona yükseldi.
UYARIN ÜRÜNÜNÜN TÜMÜ SATILDI
Uyar Madencilik‘ten 74.54 TL ton birim fiyattan satın alman 305 bin ton tüvenan kömürün tümü tüvenan olarak satışa sunuldu ve KİAŞ‘tan 44.82 TL/ton birim fiyattan satın alman 103 bin ton tuvönan kömür de santrallere satıldı.
TKİ‘NİN KENDİ ÜRETİMİ TEMİZ
Genel olarak TKİ‘nin 2013 yılı içerisinde gerçekleştirmiş olduğu üretimlere bakıldığında 22.2 milyon tonluk tüvenan üretimi karşılığında elde edilen satılabilir kömür üretiminin 16.9 milyon ton olduğu görüldü. Bu değerler arasındaki fark 5.3 milyon ton kömürün değerlendirilemediğini ya da üretilen her 100 ton kömürden 25 tonunun atıldığını ifade etmekte. Tuvönan kömürün satılabilir ürüne dönüşüm oranları incelendiğinde; TKİ‘nin kendi imkanlarıyla yapmış olduğu üretimlerde tuvönan kömürün daha temiz olduğunu söylemek yanlış olmaz. Bu açıdan bakıldığında üçüncü şahıslara yaptırılan üretimlerin daha çok yan kayaç içerdiği anlaşılmaktadır.
TÜVENAN TAMAMININ KÖMÜRE DÖNÜŞTÜ
Güney Ege Linyitleri İşletmesi merkezi (GELİ), Bursa Linyitleri İşletmesi (BLİ) ve Çan Linyitleri İşletmesi (ÇLI) gibi üretimlerinin tamamının termik santrallere veren bölgelerdeki dönüşüm oranları incelendiğinde üretilen tüvenan büyük bir kısmının satılabilir kömüre dönüştüğü görüldü. Örneğin ÇLİ‘de 2013 yılı içerisinde üretilmiş olan 1 milyon 997 bin ton tuvönanın 1 milyon 965 bin tonu, GELİ merkezde 2 milyon 102 bin tonun tamamı ve BLİ‘de ise 669 bin tonun 667 bin tonu satılabilir kömüre dönüştüğü görüldü.
SÖZLEŞMEDEKİ MADDELERİ TAKİP EDİN
Kısaca TKİ uhdesindeki ocaklardan 2013 yılı içerisinde üretilmiş olan 22.2 milyon ton tüvenan kömürden 16.9 milyon tonun satılabilir ürüne dönüştürülebildiği, yaklaşık olarak 5.3 milyon ton kömürün yan kayaç (pasa) olarak atıldığı, termik santrallere verilen kömürler hariç tutulduğunda satılabilir/tüvenan oranının yüzde 40-45‘e düştüğü ve bu kömürlerin ağırlıklı olarak 3. şahıslarca üretilip zenginleştirildiği gözönünde bulundurularak; yeni yapılacak sözleşmelere temiz kömür kazanımına yönelik maddelerin koyulması ve müeyyide oranlarının artırılması ile yürürlükte olan sözleşmelerdeki ilgili maddelerin titizlikle takip edilmesi önerilir."
(Hürriyet; 09.01.2015)
