Bulgaristan‘da yüksek elektrik faturalarına karşı sokağa dökülen tepki hükümetin istifasını getirirken, Bulgaristan‘ı siyasi krize sürükledi. Halkın hem elektrik fiyatlarının makul bir seviyeye indirilmesi, hem de elektrik dağıtım tekellerinin kamulaştırılması yönündeki talepleri karşılanmadığı için eylemler de devam ediyor.
Bulgaristan‘da son yıllarda elektrik fiyatları yüzde 100‘e yakın artmıştı. Son birkaç aydaki zamlar ise bardağı taşıran son damla oldu. Bulgaristan‘da 1990‘lı yıllardan bugüne özelleştirme furyasının tablosunu, sokağa dökülen 10 binlerin resmettiğini söylemek mümkün. Özelleştirme, tekelleşme ve zamlarsa, sadece komşu Bulgaristan‘ın gündemi değil. Türkiye de enerjide; tekelleri ve zamlarıyla Bulgaristan örneği yolunda emin adımlarla ilerliyor.
KABARAN FATURA
Bulgaristan genelinde elektrik dağıtımı üç büyük tekelin (Çek firma CEZ, Energo-Pro ve Avusturyalı EVN) elinde üç bölgeye ayrılmış durumda. Fiyatlar da ‘serbest piyasa‘da belirlendiği için her türlü ‘maliyet‘ artışı (ya da böyle bir iddia) tüketiciden karşılanabiliyor.
Elektrik Mühendisleri Odası Yönetim Kurulu Üyesi Erhan Karaçay, Türkiye‘de enerji politikalarındaki dönüşüme çalıştığı sektör itibarıyla tanıklık eden bir isim. Ayrıca Türkiye‘de enerji özelleştirmeleri ve alternatif enerji politikaları üzerine yapılan birçok etkinlikte de Karaçay‘ı konuşmacı olarak görebilirsiniz.
Karaçay‘ın Türkiye‘deki özelleştirme sürecine dair verdiği ipuçları Bulgaristan örneğini hatırlatıyor. Türkiye‘de dağınık bir yapıya sahip olan elektrik dağıtım işleri 70‘li yıllarda tek bir kurum bünyesinde birleştiriliyor. Erhan Karaçay, 24 Ocak kararlarıyla başlayan liberal dönemde TEK (Türkiye Elektrik Kurumu) çatısı altında toplanan elektrik dağıtımının önce parçalara ayrıldığını sonra da özelleştirildiğini söylüyor. Özelleştirmenin sonuçlarının dünya genelinde aynı olduğunu belirten Karaçay, bunun Bulgaristan ve Türkiye‘deki özelleştirmeler için de geçerli olduğunu ifade ediyor: "Türkiye‘de tüketicinin kabaran faturası, bir fatura bile ödenmeyince kısa sürede elektriğin kesilmesi, kayıp kaçaktan fonlara ve vergilere kadar 7-8 kalemde alman paralar..." Keza Bulgaristan‘da da faturaların yüzde 60‘ını ek ödemeler oluşturuyor.
BAĞIMLILIK
Bulgaristan‘da elektrik dağıtımı tamamen özelleştirilmişken Türkiye‘de de büyük oranda özelleştirildi. 21 elektrik dağıtım bölgesinin 17‘si artık özel şirketlerin kontrolünde. Şirketlere ‘kayıp kaçak‘ kaleminden tatmin edici ‘kâr garantisine‘ kadar birçok özel teşvik sağlanmış durumda. Karaçay, bu teşviklere ve düzenlemelere dikkat çekerken elektrik şirketlerinin baskısıyla enerji mevzuatının hızla değiştirildiğini de kaydediyor.
Karaçay‘a göre, özelleştirme ve enerjide bağımsız bir politikanın olmayışı bağımlılığı kaçınılmaz kılıyor. Türkiye‘deki enerji bağımlılığı ise en az Bulgaristan‘daki kadar açık... Çünkü komşuda elektrik dağıtımı 3 yabancı tekelin (2 Çek, 1 Avusturyalı) dindeyken Türkiye‘de de yabancı şirketler, özelleştirme ihalelerine yerli iş birlikçileriyle büyük bir hevesle girmekteler. Elektrik ihtiyacının doğalgaz gibi dış kaynaklara bağımlılığı ise başlı başına devasa bir sorun olarak önümüzde duruyor. Karaçay, elektriğin doğumdan ölüme kadar her türlü insan gereksiniminin temeli olduğunu belirterek tek elde ve kamusal bir hizmet olmasının önemli olduğunu vurguluyor. Dikkat çekici bir ‘çelişkili‘ hatırlatma da Türkiye‘de Özelleştirme idaresi Başkanlığının hazırladığı bir rapordan yapılabilir. Bulgaristan‘daki elektrik özelleştirmeleri için şöyle deniliyor: "Bulgaristan elektrik üretim ve dağıtım şirketlerinin özelleştirmelerinde ülke menfaatleri gözetilerek çok önemli kriterler uygulanmıştır." Özelleştirme konusunda gözümüze mi, istifa eden Bulgaristan Başbakanına mı, yoksa Özelleştirme idaresine mi inanalım?
(Günlük Evrensel; 22.02.2013)
