2006 enerji sektörü için zor bir yıl olduğu kadar birçok açıdan da hareketli geçti. Türkiye‘nin 1970‘li yıllardan beri gerçekleştirmeye çalıştığı nükleer santral, elektrik dağıtım özelleştirmeleri ve Samsun-Ceyhan Ham Petrol Boru Hattı için ilk adım 2006 yılında atıldı. Bunun yanı sıra özel sektör kesiminde özellikle otoprodüktörler büyük sorunlarla karşılaştılar. Türkiye‘nin doğalgaz ithal ettiği İran ile sürekli gaz akışının kesintiye uğraması gibi sorunlar ise henüz çözülemedi. 2006 yılında enerji sektöründeki en hareketli tartışmalardan biri de elektrik fiyatlarına zam yapılıp yapılmayacağıyla ilgili oldu.
Arz güvenliği için yatırım gerekli
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı‘nın çalışmasına göre 2010-2011 döneminde elektrik arz açığı riski olsa da sektör oyuncuları bu riskin 2007-2008 döneminde ortaya çıkacağını öngörüyor. Elektrik piyasasının serbestleştirilmesinden sonra birçok piyasa oyuncusu Enerji Piyasası Düzenleme Kurulu‘ndan (EPDK) lisans alarak elektrik üretimi için ilk adımı attı ancak bu yatırımların büyük bir çoğunluğu hâlâ gerçekleştirilemedi. EPDK‘nın yaptığı araştırmaya göre 2003-2006 döneminde EPDK‘dan lisans alan 167 projeden sadece 20 tanesi tamamlanma aşamasına geldi. Özel sektör ise projeleri tamamlayamamasının nedenini, bürokrasi ve finansman konusunda bankacılık sisteminin enerji sektörüne güvensizliği olarak gösteriyor. Yakın dönemde ortaya çıkabilecek bir arz krizi için bir eylem planı ise henüz oluşturulmuş değil. Ancak termik ve hidrolik elektrik santralları 6 yıl gibi uzun sürelerde kurulduğu için daha kısa sürede kurulan doğalgaz santrallarının önü daha açık gözüküyor. Bu durumda da pahalı ve ithal kaynaktan elektrik üretimi nedeniyle maliyet artışı gerçekleşebilecek.
Nükleer enerjide ilk adım atıldı
Türkiye‘nin henüz sahip olmadığı nükleer enerji santralı için Enerji Bakanlığı ilk adımı 2006 yılı içinde attı. Ancak nükleer santral inşaatı en erken 2008 yılında başlayacak. Bir nükleer santralın ortalama maliyeti 5 milyar dolar civarında bulunuyor. Bu maliyetin karşılanabilmesi için santralı inşa edecek yabancı ve yerli yatırımcıların kredibilitelerinin bulunması gerekecek. Nükleer santral inşaatı 5 yıl sürdüğü için en erken 2013 yılında elektrik üretimi başlayabilecek.
Gelecek yılın ilk icraatı ise elektrik dağıtım özelleştirmeleri olacak. Özelleştirme İdaresi Başkanlığı (ÖİB), yaklaşık 2 yıldır yapmaya çalıştığı dağıtım özelleştirmesinde nihai teklifleri 19 Ocak tarihinde alacak. ÖİB ilk etapta Ankara, Kırıkkale, Zonguldak, Bartın, Karabük, Çankırı ve Kastamonu‘yu kapsayan Başkent Elektrik, Sakarya, Bolu, Düzce ve Kocaeli‘ni kapsayan Sakarya Elektrik AŞ dağıtım şirketleri ile İstanbul‘un Anadolu yakasının dağıtım hakkını özel sektöre havale edecek.
Elektrik zammı hâlâ tartışmalı
Elektriğe 4.5 yıldır zam yapmayan bakanlık, TEDAŞ‘ın artan maliyetlerine rağmen elektrik fiyatlarına hâlâ zam yapmadı. Zam ihtiyacı her geçen gün artarken, bakanlıkta zam konusunda bir çalışma başlatıldığı öğrenildi. Elektrik zam ihtiyacı yüzde 10‘lara kadar varırken ilk etapta yapılacak bir zammın oranının ortalama yüzde 5 olabileceği ifade edildi. Konutlara yapılacak yüzde 5‘lik zammın getirisi ise ortalama 800 milyon YTL olacak. Hazine tarafının ise yapılmayan zammın faturasını ödemeye yanaşmadığı kaydedildi.
Enerji sektörünün önündeki sorunlardan birisini de doğalgaz arzındaki sıkıntı oluşturuyor. Türkiye doğalgaz ihtiyacının büyük bir kısmını Rusya‘dan karşılarken her geçen gün artan ve illere yayılan doğalgaz tüketimi nedeniyle arz krizinin ortaya çıkabileceği öngörülüyor. İran‘dan elektrik ithalatında yaşanan sorunlar ise yıllardır aşılamadı. BOTAŞ, ilk etapta Cezayir‘den ek sıvılaştırılmış doğalgaz (LNG) alımına yöneldi. Ancak kış koşullarının ağırlaşmasıyla birlikte İran‘dan gelen gaz akışının da yavaşlaması durumunda LNG tek başına arz sorununa çözüm oluşturamayacak. BOTAŞ; Çolakoğlu grubuna ait dünyanın en büyük LNG terminallerinden biri olan Egegaz‘ı kiralama yoluna gitti ve Tuz Gölü Yeraltı Doğalgaz Depolama Tesisi‘nin yapımına da hız verildi. Doğalgaz deposu arz güvenliği açısından oldukça önemli olduğu için, ilk etapta depolama faaliyetine öncelik verilecek. Azerbaycan‘dan gelmesi gereken gazın da gecikecek olması nedeniyle doğalgaz arz güvenliği için acil bir önlem paketi hazırlanması gerekecek.
2007 yılında öncelikli politikalar neler olacak
- Yenilenebilir enerji kaynakları potansiyeli belirlenecek.
- Enerji verimliliği kanun çalışmaları tamamlanacak.
- Nükleer santral için altyapı oluşturulacak.
- Elektrik dağıtım özelleştirmeleri yapılacak.
- Kamunun elektrik üretim şirketi EÜAŞ özelleştirme kapsamına alınacak.
- Sınır ötesi enerji nakli için iletim hatları tamamlanacak.
- Türkiye‘nin Avrupa Elektrik İletimi Enterkonnekte Birliği‘ne (UCTE) tam üye olması sağlanarak AB ile elektrik ticaretine başlanacak.
- Doğalgaz depolama tesisi projeleri hızlanacak.
- Petrol alanında arz güvenliği için stok ajansı kurulacak.
- Ortadoğu ve Hazar bölgesi ülkelerinin AB ülkeleri ile boru hatları ile bağlanması amacıyla projeler geliştirilecek.
- Ceyhan uluslararası bir enerji merkezi haline getirilecek.
British Petrol (BP) Türkiye Başkanı Tahir Uysal
Doğu Karadeniz‘de petrol arama çalışmalarını tamamladık
Doğu Karadeniz‘de Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı (TPAO) ve Chevron ile ortak olarak yaptığımız petrol arama çalışmalarını bu yılın ilk aylarında tamamladık. Alınan veriler üzerinde detaylı analizler yapıldı. BP olarak bölgedeki petrol arama ruhsatımızı geçtiğimiz aylarda TPAO‘ya devrettik. Bölgede bundan sonra yapılacak olan çalışmaları TPAO yürütecek. Şu aşamada bölgedeki ruhsatımızı TPAO‘ya devretmiş bulunuyoruz. TPAO isterse aynı bölgede başka ortaklar ile arama çalışması yapabilecek. BP olarak orada yeni bir petrol arama faaliyetimiz bulunmuyor. Bununla birlikte, gerek Türkiye, gerekse de bölgedeki önemli enerji projelerini değerlendirmeye devam edeceğiz. Şu anda ise Hazar bölgesindeki petrol arama ve çıkartma çalışmalarımız devam ediyor.
Akenerji Genel Müdürü Önder Karaduman
Yatırım iklimi iyileştirilmeli
2006 yılı doğalgaz fiyatlarındaki artışlar nedeniyle elektrik üreticileri için kötü geçti. Bazı santrallarımızı kapatmak zorunda kaldık. 1 Temmuz 2006 tarihinde şebekede kısmı bir çökme de meydana geldi. 2007 yılıyla ilgili olarak 3 ayrı beklentimiz var. Bunlardan ilki yatırım ikliminin iyileştirilmesi. Bunun yapılabilmesi için de sektöre hiç müdahale edilmemesi gerekiyor. Bunun yanı sıra, Türkiye Elektrik Ticaret AŞ (TETAŞ), kendi tarifelerine zam yaptı. TETAŞ‘tan elektrik satın alan Türkiye Elektrik Dağıtım AŞ (TEDAŞ) ise bunu maliyetlerine yansıtamadı. TEDAŞ, pahalıya elektrik alıp ucuza satan şirket haline geldi. Bu nedenle bizim ürettiğimiz elektriği de alan TEDAŞ, bize ödemelerini geciktirmeye başladı. 30-40 milyon doları bulabilecek elektrik satan özel sektör şirketlerinin bu paralarının ödenmemesi yeni yılda da devam ederse şirketler zora girecek. Bunun yanı sıra elektrik yatırımlarıyla ilgili olarak ciddi teşvikler verilmesi gerekiyor. Ayrıca elektrik dağıtım özelleştirmelerinin de hızlandırılması lazım. TEDAŞ‘ın artan maliyetleri ve zam yapamaması nedeniyle özelleştirme ortamı değişti ve belirsiz bir hal aldı.
Bosphorus Gaz Corporation Genel Koordinatörü Tuğrul Erkin
Yeni boru hatları yapılmalı
2006 yılında Botaş‘ın ithalat kontratlarının özel sektöre devrine başlanmasına karar verilmesini memnuniyetle karşılıyorum ancak kontrat devirlerini kullanılmaz hale getirecek birtakım yasa teşebbüslerinde bulunulmamasını diliyorum. Son 15-20 gün içindeki gelişmeler Türkiye‘nin önemini artırdı ve Türkiye‘nin bu önemini gerektiği gibi değerlendirebilecek bir özel sektör yapısının oluşması şart. Avrupa‘ya geçen boru hatlarının birtakım sebeplerle güvenilirliğini kaybetmesi Türkiye‘yi öne itmiştir. Türkiye katı bürokrasi içinde karar veremez, bir türlü imkân yaratamazsa bu fırsatı kaçırır gider. Türkiye‘nin çevresindeki enerjiyi değerlendirebilmesi gerekli ve bu kapsamda yeni boru hatları yapılabilir.
BP Türkiye Arama ve Üretim Faaliyetleri Direktörü Can Hulusi Suphi
Ceyhan‘a ilgi çok büyük
Bakü-Tiflis-Ceyhan (BTC) Ham Petrol Boru Hattı‘ndan 4 Haziran 2006 tarihinde gerçekleştirilen ilk sevkıyattan bugüne kadar, 77 adet tankere 55.44 milyon varil ham petrol yüklenerek terminalden sevkıyat gerçekleştirildi. Aralık sonu itibariyle stoklarda bulunan 2.17 milyon varil petrolün dışındaki tüm sevkıyat dünya pazarlarına yapıldı. Terminalden sevk edilen petrol, Amerika‘dan Hindistan‘a kadar dünyanın çeşitli ülkelerine gitmekte. Sevk edilen petrolün yüzde 50‘si İtalyan limanlarına gönderildi. Türkiye‘nin 6 ayda edindiği geçiş ücreti ise 26 Aralık 2006 tarihi itibariyle 19 milyon dolar oldu. 2007 yılında taşınacak miktar için belirlenmiş bir plan bizlere henüz iletilmiş değil. Ancak 2008 yılında tam kapasite olan yılda 50 milyon tona ulaşılması beklenildiğinden, 2007 yılında bu trende uygun bir ihraç profili izleyeceğimiz düşünülebilir. BTC'nin Ceyhan Deniz Terminali önemli bir ihraç limanı. Bu limanın birçok limanda olmayan bir özelliği var, o da aynı zamanda bir ithal limanı olması. Bölgeye yatırım teşebbüslerinde artış görülmekte. Özellikle iç ve dış pazara yönelik olmak üzere rafineri ve petrokimya kompleksi yatırımları için yerli ve yabancı ortaklıklar büyük ilgi göstermektedirler.
Botaş‘ın mevcut doğalgaz anlaşmaları
Ülkeler Miktar İmza tarihi Süresi
(milyar
metreküp/yıl) (yıl)
Rusya
(Batı hattı) 6 1986 25
Rusya
(Trusgaz) 8 1988 23
Rusya
(Mavi Akım) 16 1997 25
Cezayir (LNG) 4 1988 20
Nijerya (LNG) 1.2 1995 22
İran 10 1996 25
Türkmenistan(*) 16 1999 30
Azerbaycan (*) 6.6 2001 15
(*) Türkmenistan ile anlaşma imzalanmasına rağmen, gaz ithalatı için henüz bir adım atılmadı. Azerbaycan‘dan ithalatın ise bu yıl sonunda başlaması hedefleniyor.
Kaynak: Botaş
Elektrik tüketiminin kullanıcı
gruplarına göre tahmini dağılımı (milyar kWh)
Abone grubu 2005 2006 2007
Konutlar 30 32 34
Ticarethaneler 18.2 21.3 23.2
Resmi daire 4.6 4.8 5
Genel aydınlatma 4.5 4.7 4.9
Sanayi 63.7 67.6 72.8
Diğer 9.7 10.1 11.4
Net toplam 130.7 140.6 151.3
Brüt toplam 160.7 171.5 183.5
Kaynak: 2007 yılı programı
(*) Türkmenistan ile anlaşma imzalanmasına rağmen, gaz ithalatı için henüz bir adım atılmadı. Azerbaycan‘dan ithalatın başlatılması için ise görüşmeler devam ediyor.
YARIN: MAKİNE SEKTÖRÜ YENİDEN ŞEKİLLENECEK
