BAŞTA ENERJİ BAKANI OLMAK ÜZERE HÜKÜMET ÜYELERİ, ÖNCEKİ HÜKÜMETLER DÖNEMİNDE YAPILAN ÖZELLEŞTİRMELERİ SÜREKLİ OLARAK AĞIR BİR DİLLE ELEŞTİRİYORLAR. YAPILAN ALIM-SATIM GARANTİLİ DOĞALGAZ ANLAŞMALARININ HAZİ0NE’YE YÜK GETİRDİĞİ, BUNA PARALEL OLARAK ELEKTRİK FİYATLARININ FAHİŞ DÜZEYDE PAHALI OLDUĞU, BU SÖZLEŞMELERDEN KURTULMAK İSTENDİĞİNDE TAHKİM BAŞTA OLMAK ÜZERE HUKUKİ YÜKÜMLÜLÜKLER NEDENİYLE KAMUYA ÇOK YÜKSEK MALİYETLER GELECEĞİ İFADE EDİLİYOR. ANCAK ENERJİ BAKANLIĞI TARAFINDAN SON DÖNEMDE HAZIRLANARAK MECLİS’TEN GEÇİRİLEN YA DA TASLAK HALİNDEKİ YASA TASARILARI İNCELENDİĞİNDE, HÜKÜMETİN BU ELEŞTİRİLERİNDE SAMİMİ OLMADIĞI GÖRÜLMEKTEDİR. NİTEKİM, PEK ÇOK YÖNDEN KAMU ZARARI İÇEREN YİD VE Yİ SÖZLEŞMELERİNE SAHİP ŞİRKETLERE, ÇEŞİTLİ DÜZENLEMELERLE YENİ YENİ HAKLAR TANINMAKTA, SORUNDAN KURTULMAK İÇİN ATILACAK ADIMLAR YERİNE, BU ŞİRKETLERİN KONUMLARI PEKİŞTİRİLMEKTEDİR.
ELEKTRİK PİYASASI YASASI’NDA BAZI DEĞİŞİKLİKLER İÇEREN VE İÇERİSİNDE YİD SÖZLEŞMESİ İMZALAYAN ŞİRKETLERE KİMİ AYRICALIKLAR TANIYAN YASA, 24 MAYIS 2006 TARİHİNDE YÜRÜRLÜĞE GİRMİŞTİ. HIZLI BİR ŞEKİLDE GÜNDEME GETİRİLİP YASALAŞTIRILAN YASAYLA ŞİRKETLERE YÖNELİK YENİ HAKLAR VE BENZER AYRICALIKLAR GETİRİLMEK İSTENMEKTEDİR. 1997 YILINDA YÜRÜRLÜĞE GİREN 4283 SAYILI YAP-İŞLET YASASI SONRASINDA, BU MODELLE BEŞ ADET SANTRAL KURULMASI İÇİN SÖZLEŞMELER YAPILMIŞTI. ŞİRKETLERLE İMZALANAN SÖZLEŞMELERDE, ŞİRKETLERE ALIM GARANTİSİ VERİLMİŞ, ZORUNLU OLARAK ALINACAK BU ELEKTRİĞİN FİYATI İSE SON DERECE FAHİŞ DÜZEYLERDE BELİRLENMİŞTİ.
ÖZEL HUKUK SÖZLEŞMESİ OLARAK DÜZENLENEN BU SÖZLEŞMELERİN İPTALİ İSTEMİYLE KİGEM TARAFINDAN AÇILAN DAVALARDA, DANIŞTAY 13. DAİRESİ’NCE, “SÖZLEŞMELERİN KAMU HİZMETİ İMTİYAZ SÖZLEŞMESİ NİTELİĞİNDE OLDUĞU VE DANIŞTAY İNCELEMESİNDEN GEÇTİKTEN SONRA İMZALANMASI GEREKTİĞİ” BELİRTİLEREK, YÜRÜTMENİN DURDURULMASINA KARAR VERİLMİŞTİ.
DAHA ÖNCEKİ HÜKÜMETLER DÖNEMİNDE DE KARŞILAŞILDIĞI GİBİ AKP HÜKÜMETİ YARGI KARARINI UYGULAMAMAYI TERCİH ETMİŞ, BUNUN İÇİN GEÇERSİZ OLACAĞI BAŞINDAN İTİBAREN BİLİNMESİNE KARŞIN BAKANLAR KURULU’NCA BİR PRENSİP KARARI ALINARAK, Yİ’LERİN SİSTEMDE KALMAYA DEVAM ETMESİ SAĞLANMIŞTIR.
DANIŞTAY 13. DAİRESİ, YAP-İŞLET SÖZLEŞMESİYLE YAPILAN SANTRALLERDEN GEÇEN YIL İZMİR VE ADAPAZARI, BU YIL DA ANKARA DOĞALGAZ ÇEVRİM SANTRALLERİ İÇİN YÜRÜTMEYİ DURDURMA KARARI VERMİŞTİ. BAKANLAR KURULU İSE 22 AĞUSTOS 2005 TARİHİNDE ALDIĞI PRENSİP KARARIYLA BU SÖZLEŞMELERE İLİŞKİN YARGININ VERDİĞİ YÜRÜTMENİN DURDURULMASI KARARININ UYGULANMAMASINI ÖNGÖRMÜŞTÜ.
BAKANLAR KURULU’NUN BU PRENSİP KARARI DA YARGI ÖNÜNE GÖTÜRÜLDÜ VE DANIŞTAY TARAFINDAN YÜRÜTÜLMESİ DURDURULDU. DAHA ÖNCEKİ YARGI KARARLARININ UYGULANMAMASINA YÖNELİK PRENSİP KARARLARINDA OLDUĞU GİBİ BU PRENSİP KARARININ DA GEÇERSİZ OLACAĞI BİLİNMESİNE KARŞIN, Yİ SÖZLEŞMELİ SANTRALLERİN DEVREDE KALMASI İÇİN ZAMAN KAZANILMIŞTIR.
HUKUKSUZLUK YASAL HALE GETİRİLİYOR
ENERJİ BAKANLIĞI TARAFINDAN HAZIRLANAN SON YASA TASARISI TASLAĞI İSE AKP MİLLETVEKİLLERİNİN TEKLİFİ OLARAK TBMM GÜNDEMİNE GETİRİLMİŞ VE MECLİS'in tatile girmesinden önceki son saatlerde yasalaştırılmıştır. Bu yasa, Danıştay kararını tamamen devre dışı bırakacak bir düzenlemeyi içermektedir. Yasanın yürürlüğe girmesiyle, kamuya ağır yükler getiren Yİ santrallerinin aynı şekilde üretime devam etmeleri sağlanacaktır.
Öncelikle yasa ile Yİ sözleşmeleri, geriye dönük bir düzenleme yapılarak “özel hukuk hükümlerine tabi” kılınmak istenmektedir. O dönemdeki mevcut yasal düzenlemeler buna izin vermediği gibi mevcut hukuki çerçeve içinde bakıldığında da elektrik üretim hizmetinin bir kamu hizmeti olduğu, bu nedenle imtiyaz sözleşmesi dışına çıkarılarak, özel hukuk hükümlerine tabi kılınmasının mümkün olmadığı açıktır. Anayasa Mahkemesi ve Danıştay’ın bugüne kadar verdiği pek çok karar da bu yöndedir. Yİ sözleşmelerine ilişkin verilen son yürütmeyi durdurma kararında, “4283 sayılı Kanun ile düzenlenen ve Yap-İşlet modeliyle getirilen üretim şirketlerince mülkiyetleri kendilerine ait olmak üzere termik santral kurulması, işletilmesi ve enerji satışı hizmetinin bir kamu hizmeti olduğu yadsınamaz” denilmektedir.
Yapılmak istenen düzenleme, kamu hizmetlerine yönelik olarak yaratılan “idari sözleşme-özel hukuk sözleşmesi” tartışmasından öte kamu zararına işleyen yapının içinden çıkılmaz bir hale dönüştürülmesine neden olacaktır. Sorunun temelinde kamu zararına ve tüketicilere pahalı elektrik olarak yansıyan bu sözleşmelerden kurtulma niyetinin olup olmadığı yer almaktadır. İktidardakilerin her fırsatta yakındıkları bu geçmiş dönem sözleşmelerden en azından Yİ’ler için yargı kararıyla kamu açısından büyük bir fırsat doğmuş görünmektedir.
Ancak bunu kamu lehine bir fırsata dönüştürmek yerine kamu zararına olan mevcut durumu yasal çerçeveye oturtma arayışı sürdürülmektedir. Bunun gerekçesi de Yİ’lerin ürettiği elektriğin toplam Türkiye’nin elektrik üretiminin yüzde 20’sinden fazlasını karşıladığı, Türkiye’nin ve özellikle İzmir gibi bazı bölgelerin elektriksiz kalacağı biçiminde ileri sürülmektedir. Oysa yargının verdiği karar dikkate alınarak şirketlerle kamunun eli güçlü bir şekilde masaya oturma şansı bulunduğu gibi, üretimin kamu eliyle sürdürülmesi de olanaklıdır. Yatırımların tamamen özel sektörün inisiyatifine bırakıldığı bu dönemde ortaya çıkan arz güvenliği kaygıları da dikkate alındığında, tercih edilmesi gereken yöntem de kendisini ortaya koymaktadır.
Yapılmak istenen düzenleme, hükümetin bugüne kadar enerji alanına ilişkin olarak öne sürdüğü “Elektrik Piyasası Kanunu’nda öngörülen şeffaf ve rekabetçi piyasa yapısına ulaşılabilmesine ilişkin geçiş dönemi çalışmalarına devam edilirken, uygulamada karşılaşılan aksaklıkların giderilmesine de çalışılmakta” olduğu amacıyla da çelişki oluşturmaktadır.
Çünkü yapılan düzenleme söz konusu aksaklıkları gidermek bir yana, bu aksaklıkların kalıcılaştırılmasını öngörmektedir.
Yasada yapılan düzenlemeye göre Türkiye Elektrik Ticaret ve Taahhüt A.Ş’ye yasanın yürürlüğe girmesinden itibaren 3 ay içinde başvuran Yap-İşlet Sözleşmeli santrali bulunan şirketlerle, önceden imzalanmış sözleşmenin yerine geçmek üzere “aynı hüküm ve şartları ihtiva eden özel hukuk hükümlerine tabi sözleşme” imzalanacaktır. Yasada, kamu zararı içiren sözleşme hüküm ve şartlarının hiçbir şekilde değiştirilmeyeceğine ilişkin şu düzenleme yer almaktadır:
“….bu kanun hükümlerine göre daha önce imzalanmış sözleşmeler ile ilgili olarak, verilmiş olan Hazine garantileri, mütalaa, protokol, açıklama tutanağı, bildiri, muvafakat, taahhütnameler ve Boru Hatları ile Petrol Taşıma A.Ş ile ilgili üretim şirketleri arasında imzalanan doğalgaz satış sözleşmeleri herhangi bir işleme gerek kalmaksızın içerdiği hüküm ve şartlarla yenilenmiş sayılır." Böylece Yİ modeliyle yapılmış santraller için şirketlere konumlarını koruma güvencesi sağlanmaktadır.
Bugüne kadar AKP Hükümeti, enerji alanında ne geçmiş dönemin yarattığı kamu zararına olan yapıyı değiştirmeye yönelik bir adım atmış, ne de bütünlüklü bir politika ortaya koyabilmiştir. Doğalgaz anlaşmalarında Rusya’yla yeniden masaya oturmuş, görüşmeler Türkiye’nin geçmiş dönemden de daha pahalı doğalgaz almasıyla sonuçlanmıştır. Hükümet, yerli kaynaklara yönelineceğini vaad etmiş; oysa gelinen noktada elektrik üretiminde dışa bağımlılık (doğalgaz başta olmak üzere) artmıştır. YİD sözleşmeleriyle santral kuran şirketlerle masaya oturulmuş; sonuçta bu sözleşme sahiplerine ihalesiz, arsa bedeline, mülkiyeti kamuya ait tesislerin devredilmesi için yasa çıkarılmıştır. Yİ sözleşmelerinin yürütmesini Danıştay durdurmuş; AKP Hükümeti Danıştay kararını uygulamamak için prensip kararı çıkarmıştır. Prensip kararının da yürütmesi durdurulmuş; bu kez de yargı kararını tamamen yok sayan bir düzenleme yasalaştırılmıştır. Enerjide kamunun yatırımlardan çekilmesi süreci AKP Hükümeti ile perçinlenmiş, bu alanda “kamu hizmeti” kavramını bile yok sayan liberal ülkeleri de aşan serbest piyasa savları geçerli kılınmıştır.
Sonuç, ülke için arz güvenliği tehditi yaratılmıştır. Bu tehdit karşısında yerli kaynak söylemlerini de unutan AKP, çözümü lobilerin pazarladığı nükleer santraller olarak halka dayatmakta bulmuştur. EPDK’nın hiçbir yetkisi olmadığı halde verdiği lisanslar yargı kararıyla iptal edilmiş; yine AKP bu kararları yok sayacak düzenlemeler yapmak arayışına girmiştir.
Siyasal iktidarın ve Enerji Bakanlığı’nın, temel kamu hizmeti olan elektrik üretim, iletim ve dağıtım hizmetlerini kamu yararına uygun bir plan ve program dahilinde, kesintisiz, ucuz ve kaliteli bir şekilde sunmak için her türlü kamusal tedbiri alması gerekmektedir.
Gündeme getirilen yasa tasarıları derhal geri çekilerek, gerçekleşen kamu zararları sonlandırılmalı, arz güvenliğini garanti altına alacak düzenlemeler yapılmalıdır.