Zengin doğalgaz rezervlerine sahip olan Türkmenistan‘da Devlet Başkanı Saparmurat Türkmenbaşı‘nın ölümü, Orta Asya‘daki enerji kaynaklarını kontrolü altında tutmak isteyen Rusya ve ABD arasındaki rekabetin artmasına neden olacak. En güçlü aday ise yardımcısı Berki Muhammetov.
Türkmenistan Devlet Başkanı Saparmurat Niyazov Türkmenbaşı‘nın dün sabaha karşı aniden ölmesi dünyanın 4‘üncü büyük doğalgaz rezervine sahip olan ülkenin geleceği konusunda yeni soru işaretleri yarattı. Orta Asya‘da enerji kaynaklarının dünya pazarlarına açılmaya başladığı bir döneme denk gelen bu olay sonrasında başta Rusya ve ABD olmak üzere uluslararası siyaset arenasının önde gelen aktörlerinin bölgedeki enerji denklemini yeniden şekillendirmek üzere harekete geçmeleri bekleniyor. BP‘nin tahminlerine göre dünya genelindeki 179.8 trilyon metreküplük doğalgaz rezervininin 2.9 trilyon metreküpü Türkmenistan‘da bulunuyor. 22-25 trilyon metreküplük doğalgaz rezervi bulunduğunu iddia eden Türkmenbaşı ise kuruluşların ülkesinde bağımsız araştırma yapmalarına izin vermiyordu. Türkmenbaşı ayrıca yılbaşında Rusya ile Ukrayna arasındaki doğalgaz krizinin yaşanmasında da önemli rol oynamıştı. Geçen yıl 29 Aralık‘ta önce Ukrayna ile doğalgaz anlaşması yapan Türkmenbaşı aynı gün Rus doğalgaz devi Gazprom ile de bir anlaşma imzalamış, Gazprom ile yapılan anlaşma Ukrayna ile imzalanan anlaşmanın geçerliliğini ortadan kaldırmıştı. Türkmenbaşı‘nın ani ölümü ülkeyi hazırlıksız yakalarken Türkmenistan‘ın geleceği ile ilgili tartışmalar da alevlendi.
Oğlu da siyasete ısınıyor
Hükümetten bir kaynak, Türkmenbaşı‘nın cenazesiyle ilgili işleri yürüten komisyonun başkanlığına getirilen Devlet Başkan Yardımcısı ve Sağlık Bakanı Gurbangeldi Berdimuhammetov‘un devlet başkanlığı görevini vekaleten yürüteceğini açıkladı. Kaynak ayrıca, Halk Maslahatı‘nın Türkmenbaşı‘nın yerine kimin geleceği konusunu görüşmek üzere 26 Aralık‘ta acil toplanıldığını da söyledi. Cenaze yürütecek komisyonun başta Berdimuharnmetov‘un getirilmesinin önemli bir işaret olduğu belirtiliyor. Çünkü eski Sovyet geleneklerine göre bu görevi alan kişi daha sonra ölen liderin görevine getiriliyordu.
Eurasia Group‘un Avrusya uzmanı Tanya Costello‘ya göre ise muhtemel senaryolar arasında Türkmenbaşı‘nın oğlu Murad Niyazov‘un da adı geçiyor. Daha önce siyasetten uzak durup sosyete çevrelerinin playboyu olarak tanınan oğul Niyazov‘un birkaç ay önce Dubai‘de yapılan görüşmelerde Türkmenistan‘ı temsil etmesi bu göreve hazırlığın bir işareti olarak görülebilir. Türkmen devlet televizyonu dünkü yayını sırasında, Türkmenbaşı‘nın siyasetinin içte ve dışta aynen sürdürüleceğini duyurdu. Devlet televizyonundan okunan açıklamada, "İlan edilmiş olan iç ve dış siyasetin sürdürüleceği ve anlaşmalara saygı gösterileceği belirtildi. Bu arada Türkmenbaşı‘na 2002‘de yapılan suikast girişiminin arkasında olduğu belirtilen eski Ankara Büyükelçisi Nur Munammeh Haminov‘un da adı muhtemel adaylar arasında geçiyor.
Muhalifler ülkeye dönüyor
Öte yandan muhalif Türkmen liderler de Türkmenbaşı‘nın ölümü sonrasında ülkeye dönmeye hazırlanıyor. Sürgündeki Cumhuriyet Partisi lideri Nurmuhamrned Hamanov Rus RIA Novosti haber ajansına yaptığı açıklamada 2-3 gün içinde ülkesine geri döneceğini söyledi. Son yıllarda Bağımsız Devletler Topluluğu‘na (BDT) karşı mesafeli durmayı tercih eden Türkmenistan‘ın Rusya ile yeniden yakınlaşıp yakınlaşmayacağı da merak konusu. Rusya Devlet Başkan Yardımcısı Sergey Prihodko dünkü açıklamasında yeni liderin Rusya ile ilişkileri geliştirmesini umduklarını söyledi.
Moskova merkezli Jeopolitik Sorunlar Akademisi Başkan Yardımcısı Leonid İvaşov ise Interfax haber ajansına yaptığı açıklamada Türkmenistan‘ın yeni liderinin ülkenin BDT ile ilgili politikalarını gözden geçirmesi ve askeri alanda dahil olmak üzere Rusya‘nın ana ortağı olmasına izin vermesi gerektiğini söyledi. Uluslararası enerji kuruluşu Platts‘ın enerji güvenliği uzmanı John Roberts Türkmenbaşı‘nın ölümü sonrasında bu ülkenin doğalgaz kaynaklarına yönelik rekabetin hızlanacağını ve bu durumun Rus doğalgazına bağımlı Avrupa pazarını da etkileyeceğim düşünüyor.
Kalbi aniden durdu
Türkmenistan devlet televizyonu 21 yıldır devlet başkanı olan 66 yaşındaki Türkmenbaşı‘nın ölüm nedeninin kalbinin aniden durması olduğunu belirtti. Türkmenbaşı‘nın cenaze töreni pazar günü yapılacak. Pazara kadar yas ilan edilirken güvenlik güçleri de alarma geçti. Türkmenbaşı ekim ayında, bir kalp hastalığı yüzünden günde 3 kez ilaç aldığını ve Almanya‘da bir klinikte 1997‘de kalp ameliyatı olduğunu açıklamışu. 1999 da ülkenin meclisince ömür boyu bu görevde kalması karar-laştınlmıştı. Türkmenbaşı geçen yıl ise "Kimse sonsuza dek yaşamaz. Bir halef bulmak gerekiyor" diyerek, ülkesinde 2009‘da Cumhurbaşkanlığı seçimi yapılacağını açıklamıştı. Bu açıklama dönemin Kırgızistan Cumhurbaşkanı Askar Akayev‘in, usulsüzlük yapıldığı belirtilen seçimler sonrası muhaliflerin sokak gösterileriyle istifaya zorlanmasının ardından gelmişti. (DERLEME)
Dostu Çalık 1.3 milyar dolar yatırım yaptı
METİN CAN - İstanbul
Türkmenbaşı Çalık‘ı bakan yardımcısı yapmıştı. Turgut Özal‘ın sayesinde tanıştığı Türkmenbaşı‘nın, sağ kolu olan Malatyalı işadamı Ahmet Çalık, Türkmenistan‘a yaptığı yatırımlarla Orta Asya‘nın gizli zenginlerinden biri haline gelmeyi başardı. Çalık Holding‘e bağlı Gap İnşaat, Türkmenistan‘da birçok alanda 1.3 milyar dolardan fazla yatırım yaptı. Bunlar arasında; 250 megawattlık yeni bir doğalgaz dönüşümlü elektrik santrali, 160 milyon dolar değerinde çimento fabrikası, 240 milyon dolara malolan amonyak ve gübre fabrikası, 20 milyon dolara Olimpiyat Yüzme Havuzu Kompleksi, 50 milyon dolara Türkmenbaşı Masallar Dünyası İnşaatı, 18 milyon dolara Türkmenistan Enerji Bakanlığı binası gibi inşaatlar öne çıkıyor.
Türkmenbaşı hemen her konuşmasında "Haram yemez, doğru ve çok dürüst insan" diye tanımladığı Çalık‘a, Tekstil Sanayi Bakan Yardımcılığı unvanını dahi vermişti. Türkmenbaşı‘nın ölüm haberini Referans‘a değerlendiren Çalık "Öncelikle kardeş bir ülkenin devlet başkanını kaybetmiş olmanın derin üzüntüsü içerisindeyim. Türk işdünyasının da bölgede çok ciddi yatırımları var. Bu yatırımlar devam edecektir. Bir kaos ortamı oluşacağını sanmıyorum. Türk işdünyası adına Türkmen halkına başsağlığı diliyorum" dedi.
OCAK AYINA İSMİNİ VERMİŞTİ
Saparmurat Niyazov Türkmenbaşı, 1940‘ta bir işçi ailesinin çocuğu olarak dünyaya geldi. Babasını 2‘nci Dünya Savaşı‘nda, ailesinin diğer üyelerini de 1948 yılında meydana gelen Aşkabat depreminde kaybeden Türkmenbaşı, önceleri bir yetimhanede sonra da uzak akrabalarının yanında büyüdü. Leningrad Teknik Üniversitesi‘nden enerji mühendisi unvanıyla mezun olan Türkmenbaşı, Aşkabat yakınlarındaki Bezmein enerji tesislerinde çalıştı. Komünist Parti üyesi olan Türkmenbaşı 1985‘te Türkmenistan Milletvekilleri Konseyi Başkanlığı‘na atandı. Türkmenistan‘ın Moskova‘dan bağımsızlığım ilan etmesinden önce 1985 yılından bu yana iktidarda bulunuyordu. Hiçbir muhalife müsahama göstermeyen kişiliğiyle tanınan Türkmenbaşı bazı çevrelerce diktatör olarak tanımlanıyordu. Ülke çapında binlerce portresi ve heykeli bulunan Türkmenbaşı sıradışı uygulamalanyla sık sık uluslararası medyaya da konu oldu.
Ocak ayına kendi ismini nisan ayına ise annesinin ismini vermişti. Ruhname adlı kitabının tüm okullarda okutulması emrini vermiş hatta bu kitabı üç kez hatmedeninin cennete gideceğini bile söylemişti. Sokakta sigara içmeyi, bale ve operayı, erkeklerin saç ve sakal uzatmasını yasaklayan Türkmenbaşı‘nın toplam 7 adet kitabı bulunuyor. 1999‘da Aşkabatta‘ki bir tören sırasında dönemin enerji bakanı cumhur Ersümer‘i yaklaşık 50 gazetecinin önünde "Siz ve Mesut Yılmaz Türkmen doğalgazına karşı çıkıyorsunuz" diyerek azarlamıştı.
Türkmenbaşı, yabancı liderlere, uzun mesafe kat edebilen "Ahalteke" cinsi at hediye ediyordu. Türkmenbaşı‘nın, yüksek mevkide çalışan personeli cezalandırmak için düşük mevkiye atamak gibi uygulamaları da vardı. Ulaştırmadan sorumlu Başbakan Yardımcısı Berdimurat Recepov‘u 2002‘de Türkmen Demiryolları Genel Müdürlüğü‘ne atamıştı.
Suikast ihtimali konuşuluyor
Türkmenbaşı‘nın ani ölümü, olayın arkasında bir suikast girişimi olabileceği iddialarının da ortaya atılmasına neden oldu. 2002‘de ülkesinde bir suikast girişiminden kılpayı kurtulan Türkmenbaşı‘nın yıl sonuna kadar ölebileceği ile ilgili haberler daha önce Rus basınında yer almıştı. Niyazov‘un ağır bir kalp rahatsızlığı olduğu ve bu yüzden yıl sonuna kadar ölebileceğine ilişkin iddialar Gazeta adlı Rus gazetesinde Alina Vostrikova imzasıyla yer almıştı. Enerji konusunda uzmanlaşan haber ajansı Platts ise ABD‘deki resmi yetkililere dayandırdığı haberinde Dışişleri Bakanlığı bünyesinde son haftalarda Türkmenistan‘da Niyazov‘un ölümünden sonra dengelerin nasıl değişeceğiyle ilgili çalışmaların hız kazandığını bildirdi.
TÜRKMEN GAZININ EN BÜYÜK MÜŞTERİSİ 25 YIL İÇİN RUSYA
RUSYA-UKRAYNA
Özbekistan ve Kazakistan üzerinden önce Rusya‘ya ardından da Ukrayna‘ya uzanan boru hattı 1974 yılında inşa edilmişti. Türkmenistan‘ın doğalgaz ihracatının çok büyük bir kısmı da bu kanaldan gerçekleştiriliyor. Ülkenin doğusundan ve batısından 2 kol şeklinde Özbekistan‘a ulaşan boru hatları Kazakistan‘da birleşiyor. Boru hattının bugünkü yıllık taşıma kapasitesi 44 milyar metreküp. Rusya, Türkmenistan‘dan aldığı doğalgaz miktarını önümüzdeki 5 yıl içinde 80 milyar metreküpe çıkarmak istiyor. Gelen gazın büyük kısmı ise Ukrayna ve buradan diğer Avrupa ülkelerine aktarılmakta. Geçen yıla kadar bin metreküp başına 66 dolar ödeyen Ukrayna, yılbaşında yaşanan doğalgaz krizinden sonra ise aynı miktar için 110 ila 125 dolar ödemeye başladı. Türkmenistan‘ın Ukrayna‘ya sattığı doğalgazdan bugüne kadar yılda ortalama 2 milyar dolarlık gelir elde ettiği tahmin ediliyor.
AZERBAYCAN-TÜRKİYE
Hazar Denizi‘nin altından geçerek Azerbaycan üzerinden Türkiye‘ye doğalgaz taşıması öngörülen boru hattının bir sonraki aşamada Avrupa‘ya kadar devam ettirilmesi öngörülüyordu. Avrupa Birliği (AB) üyesi ülkelerin Rus gazı için önemli bir alternatif olarak gördüğü bu projenin aynı zamanda Nabucco boru hattını da beslemesi öngörülüyor. 2001 yılında Türkmenbaşı bu proje karşılığında şahsi hesabına 300 milyon dolar aktarılmasını isteyince rafa kalkmıştı. Ayrıca Hazar Denizi‘ndeki kıta sahanlığı konusunda Iran, Rusya ve Azerbaycan arasında süren anlaşmazlık da projenin hayata geçmesinin önündeki engellerden biri oldu.
İRAN
Düşük kapasiteli bir boru hattı aracılığıyla Türkmenistan‘dan doğalgaz alıyor. Türkiye 2002 yılında İran‘dan ilk kez doğalgaz ithal etmeye başladığında yapılan tetkikler, Iran doğalgazının kaynağının da Türkmenistan‘daki rezervlere dayandığını ortaya koymuştu.
Geçen yıl Asya Kalkınma Bankası, Türkmen doğalgazını Afganistan üzerinden Pakistan ve Hindistan‘a taşıyacak proje için detaylı planları hazırlattı. Ancak proje, Devletabad bölgesindeki rezervlerin miktarını açığa çıkması istenmediği için askıya alındı.
ÇİN
Enerji ihtiyacı sürekli artan ve doğalgaz kullanımını da hızla yaygınlaştırmak niyetinde olan Çin, Türkmen gazını almak için son dönemde girişimlerini hızlandırmıştı. 2010‘dan itibaren yılda 30 milyar metreküplük ithalat için anlaşmaya varan Çinli enerji firması China National Petroleum Corp. nisan ayında ülkenin doğusundaki Amu Derya nehrinin batı yakasında doğalgaz arama çalışmaları için de gerekli izni almıştı. Ancak bölgedeki uzmanların Platts haber ajansına verdiği bilgiye göre bu konuda da rezervlerdeki miktarın tespiti konusunda yaşanan engeller, çalışmaların ilerlemesini imkansız
hale getirdi.
Necdet Pamir (Enerji Uzmanı)
Ortada Türkiye‘ye verilebilecek gaz yok
Türkmen gazının Türkiye‘ye ve Avrupa‘ya taşınması yönünde birçok proje senelerdir konuşuluyor ama bir sürü sıkıntı vardı. Son olarak Türkmenistan Rusya ile yaptığı anlaşma ile Türkmen gazının büyük kısmının satışını Rusya‘ya bağladı. Türkiye ucuz doğalgaz şansını kaybetti. 25 yıllık süreçte de Türkmen gazını doğrudan alma şansı ortadan kalkmış oldu. Bu konuda bir değişiklik beklenemez. Çünkü zaten artık Türkiye‘ye verilebilecek bir gaz yok ortada. Çünkü gazın ihracata müsait kısmı büyük oranda Rusya ve Afganistan‘la olan anlaşmalarla ciddi anlamda bağlandı. Dolayısıyla Türkiye için de bugünden yarına değişebilecek bir durum yok. Ancak şimdi bu 25 yıllık sürecin ardından neler yapabiliriz ona bakmak lazım.
Gökçen Oğan (ASAM)
Türkmenistan‘ın çizgisi değişmez
Türkmenbaşı‘nın ölümüyle ilgili olarak bence suikast ihtimali üzerinde de durulmalı. Çünkü Türkmenbaşı‘na daha önce de suikast girişimi olmuş ama kurtulmuştu. Bu suikastla ilgili olarak adı geçen ülkeler arasında Türkiye‘nin de olması, zaten çok zayıf olan Türkmenistanla ilişkilerimizi iyice gergin bir noktaya taşımıştı. Fakat Türkmenbaşı‘nın tehdit algılaması sadece Türkiye‘ye karşı değil, Rusya ve Çin gibi ülkelere karşı da aynıydı. Türkmenbaşı‘nın amacı ülkenin ekonomik çıkarlarını maksimize etmekti. Bu nedenle Türkiye ile abi kardeş rolü ya da ortak Türk milleti bilinci gibi noktalar onun için hiçbir zaman önemli olmadı. Türkiye ile zaten çok zayıf seviyede olan ilişkiler, yine aynı şekilde devam edecektir. Muhalifler arasında bir örgütlenme olabilir.
Bahçeşehir Üniv. Hasan Koni
Uzun vadede karışıklık olmaz
Türkmenbaşı‘nın ölümü, yerine bir varis göstermemiş olması nedeniyle kısa vadede bir kaos yaratabilir. Ancak uzun vadede bir karışıklık olmaz. Rusya‘nın menfaatleri doğrultusunda Türkmenistan liberalleşmeye ve dışa açılmaya başlayacak. Zaten Rusya ile İran arasında sıkışmış bir ülkeydi. Türkiye ne yazık ki bu coğrafyadaki etkinliğini yıllar önce kaybetti. Türki Cumhuriyetler‘de artık Türkiye‘nin sözü ne yazık ki geçmiyor. Örneğin Türkmenistan Türkiye‘ye direkt doğalgaz satmayı istemişti. Ama buna Rusya izin vermedi. Şimdi Rusya‘nın kontrolü artacak ve Türkiye‘nin etkisi daha da azalacak.
(Referans 22.12.2006)
