MAKİNA TASARIMINDA ÜÇ FAZLI ASENKRON MOTORLARIN SEÇİMİ

1. GİRİŞ

H. Bülent ERTAN

ODTÜ Elektrik ve Elektronik Mühendisliği Bölümü, Ankara

akina tasarımcıları pek çok uygulamada elektrik motoru seçimi problemiyle karşı karşıya kalırlar. Türkiye'de bu konudaki kısıtlı kaynaklar ve mo tor imalatçılarının kataloglarının ye tersizliği çoğu kez en uygun motorun seçilmesi yerine, işi yapacak moto run seçilmesi ile sonuçlanan bir çö züme gidilmesine yol açmaktadır. Uygulayıcıların standartlarda öngö rülen çeşitli tip elektrik motorlarının terminal karakteristiklerini tanımaları, çeşitli özelliklerini bilmeleri, tasarla dıkları makinalarda performansın iyi leşmesine, bakım ihtiyacının azal masına, ömrün uzamasına ve enerji açısından daha tutumlu ve ekonomik makinadar yapılabilmesine yol aça caktır.

Bu yazıda endüstriyel uygulamalar da en yaygın olarak kullanılan, üç fazlı, çalışma hızları sabit, sincap ka fesli asenkron motorların seçimi üze rinde durulacaktır. Bu motorların de ğişken hız gerektiren uygulamalarda kullanımı, bilezikli asenkron motor lar, tek fazlı asenkron motorların se çimi gibi uygulayacıların ilgisini çeke bilecek diğer konuları ele almaya bu yazının kısıtlı çerçevesi imkan ver memektedir. Y ine burada ele alamı yacağımız doğru akım motorları, re lüktans motorları, senkron motorlar ve özellikle gücü bir beygirden aşağı olan çeşitli tip motorlar başka bir ya zı çerçevesinde tanıtılmaya çalışıla caktır.

Bu makalede Türk standartlarında 3 fazlı »senkron motorların çeşitli özelliklerine göre sınıflandırılması özet olarak anlatılmıştır. Motor seçiminde belirlenmesi gereken değişkenler ortaya konmuş, seçimde standartlardaki sınıflandırmadan nasıl yararlanılacağı belirtilmiştir. Kesintili ve değişken yüklerde motor seçimi için bir yöntem gösterilmiştir. Motor gücü belirlenmesinde gerilim değişmesinin ve gerilim dengesizliklerinin dikkate alınmasının önemi anlatılarak, seçimin bu koşullarda nasıl yapılacağı tarif edilmiştir. Motor veriminin İşletme maliyeti üzerinde etkisi ortaya konmuş, gereğinden büyük motor kullanmanın getirdiği ekonomik yük dikkate sunulmuştur.

(*) Su Yazı 1. Ulusal Makina Tasarım ve imalat Kongresi nde (Eylül 1984) bktri olarak sunulmuştur.

2. ASENKRON MOTORLARIN BAZİ ÖZELLİKLERİ

Asenkron motorlar şebeke frekansı (f) ve motorun kutup sayısına (p) ba ğımlı olan ve Eşit.Vdeki gibi hesap lanabilen bir senkron hız ( n s) civa rında çalışırlar.

ns . 1 1 2 1 devir/dakiika (1)

Asenkron motorların çalışma hızı da ima senkron hızın altındadır. Çalış ma hızı (n) senkron hız ve Eşit.2 de tarif edilen kayma (s) cinsinden EşH.3 deki gibi yazılabilir.

kjyma s ÜİİÜ

(2)

n.

n (1 s).n,

(3)

Normal, sincap kafesli 3 fazlı bir

uygulama alanları kompresör veya

elektrik motorunun moment hız eğri

konveyor gibi yüksek kalkış momenti

si Şekil 1'de 'A' ile gösterilen karak

isteyen uygulamalardır.

teristik gibidir. Hemen farkedileceği gibi motorun devir sayısı maksimum momente ulaşılıncaya kadar önemli ölçüde değişmez. Bu nedenle asenkron motorlar sabit hızlı motor lar olarak anılırlar. Normal bir motor da kalkış momenti anma momentinin 1 , 5 2 misline ulaşır. Devir arttıkça moment kalkış momentinin altına da düşebilir. Daha sonra bir maksimum dan (devrilme momenti) geçerek hı zın momentle çok az değiştiği çalış ma bölgesine ulaşılır. Motordan iste nilen moment devrilme momentini aşarsa motor hızla devir kaybederek durur. Normal bir motorun akım devir/dakika karakteristiği Şekil 1'de

Motor karakteristiği Şekil 1'de 'D' ile

gösterilen biçimde de tasarımlanabi

lir, bu tip motorların verimi düşük

tam yükte kaymaları yüksektir (%7

11). Bu karakteristiğe sahip motorlar

kesintili çalışan, çabuk hızlanmanın

gerektiği uygulamalarda ve delgi

presi gibi darbeli yükler için uygun

Türkiye'de üretilen dur. Bu koşullarda motor genellikle bir volanla desteklenir. Motorun, yük

motorlar genellikle İP momenti arttıkça önemli ölçüde devir

44 tipidir. Kısaca çapı

kaybeden tipten olması volanın da devir kaybederek kinetik enerjisinin

1 mm den büyük

bir kısmını darbeye aktarması bakı

cisimlere karşı ve su

mından önemlidir. d) Rotoru sargılı motorlar (B tipi)

kesik çizgiyle gösterildiği gibidir. Kal

sıçramasına karşı 3.2. Koruma Biçimine Göre

kış anında akım, anma akımının 5 8 misline ulaşabilir. Farkedileceği gibi

korunmuşlardır." Sınıflandırma

motor akımı motorun devirden düş

Türk standartlarında motorlar (do

mesiyle hızla yükselir. Şekil 1'den hemen anlaşılacağı gibi, akımı dola yısıyla kayıpları hızla yükselen moto

run yapısı akım devir karakteristiğini de etkiler. Türk standartlarında [1] sincap kafesli asenkron motorlar 3 gruba ayrılmıştır.

kunmaya, dış etkenlere, suya karşı) korunma tiplerine göre aşağıdaki gi bi sınıflandırılmaktadır:

i) Korumasız motor

Moment Akım

a) Normal sincap ii) Dokunmaya karşı korunmuş motor

onmo momentinin anmo oVımnn

kafesli motorlar (N iii) Toza karşı korunmuş motor

% ' s i otorok %'sl olarak

300 IBP

250 ^

150 «i

.. A

/r\

\

M

^ \\

\l >>^

A

akım moment

tipi). Bu motorların kalkış momenti nominal momentin 1,5 2 misli, kalkış akımı nominal akı mın 5 8 mislidir (Şekil 1, karakte ristik A).

b) Yol verme akı mı sınırlandırılmış özel sincap kafesli

iv) Suya karşı korunmuş motor

Korunmanın tipi etiket üzerinde İP harflerini takibeden iki rakam ve bun ları izleyen U veya S harfleriyle belir tilir. Harfleri takibeden birinci rakam (0 5 arası) koruma derecesini, ikinci rakam (0 8 arası) suya karşı korun ma derecesini belirtir. Rakamları iz leyen harf 'S' ile korumanın motor dururken, 'U' harfi ise motor çalışır ken sağlandığı anlaşılır.

2 5 100 C 20

40 60

1 senkron ha

t\/ 80 IÖO

kayma senkron hain % 'si olarak

Şekil 1. ASENKRON MOTORLARIN Moment ha Karakteristiği.

motorlar (Ki tipi). Bu motorlarda kal kış momenti nor mal motorlardan biraz daha düşük tür. Kalkış akımı nominal akımın 4

Türkiye'de üretilen motorlar genellik le İP 44 tipidir. Kısaca çapı 1 mm den büyük cisimlere karşı ve su sıç ramasına karşı korunmuşlardır. Bu bakımdan tozlu ortamlarda, un fabri kaları veya marangoz atölyelerinde

5 mislidir (Şekil 1 yeterli korunma sağlayamayabilirler.

Karakteristik B).

Motorun içine giren tozlar zamanla

run anma devir sayısının altında uzun süreli çalıştırılması mümkün değildir.

c) Yol verme momenti yükseltilmiş özel sincap kafesli motorlar (K2 tipi).

Bu tip motorlarda kalkış momenti

0,25 0,75 mm civarında olan hava aralığını tıkayarak motorun dönmesi ni engeller, devir kaybına ve yanma sına neden olabilirler. Bu ve buna

3. ASENKRON MOTORLARIN

nominal momentin 2 3 misli olabilir. benzer nedenlerle motorun koruma

SINIFLANDIRILMASI

Kalkış akımları N ve Ki gruplarında tipi uygulamada motor ömrünü belir

3 . 1 . Moment Karakteristiğine göre kinden daha düşüktür.

leyici önemli bir etken olmaktadır.

Sınıflandırma

Sincap kafesli motorların moment devir karakteristiği rotorlarının yapı sına göre değişiklikler gösterir. Ftoto

Bu gruptaki motorlar normal motorla ra yakın kaymalarda (%3 4) çalışa cak biçimde yapılabilir (Şekil 1'de C karakteristiği). Bu tip motorların tipik

3.3. Çalışma Özelliklerine Göre Sınıflandırma

Asenkron elektrik motorları kullanıcı

28 385 ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ

nın uygulamaya uygun bir seçim ya pabilmesini sağlamak üzere çalışma biçimine göre de sınıflanmıştır. Mo torun hangi sınıftan olduğu etiket üzerinde 'S' harfi ve onu takibeden bir rakamla gösterilir. Bu sınıflandır ma şöyledir:

i) Sınırsız sürede sürekli çalışa bilen motor (S1).

ii) Kısa süreli çalışabilen motor (S2).

iii) Dönemli kesintili çalışabilen motor (S3). Şekil ?de görüldü ğü gibi motor birbirini takibe den dönemlerde aynı süre için çalışır. Motorun bir dönemde hangi süre için çalışacağı ça lışma süresinin perioda oranı olarak belirtilir. Dönemin süre si belirtilmemişse motorun 10 dakikalık çalışma dönemi için denendiği varsayılabilir.

iv) Yol vermeli dönemli kesintili çalışabilen motor (S4). Bu tip motorlarda yol verme çalışma döneminin Önemli bir kısmını oluşturur.

v) Elektriksel frenlemeli dönemli kesintili çalışabilen motor (S5) (Şekil 2ye bakınız). Bu tip mo torlar dönem içerisinde DA uy gulanarak, manyetik alan dö nüş yönü değiştirilerek veya benzeri bir yöntemle frenlenir ler.

vi) Sürekli dönemli çalışabilen motor (S6). Bu gruba giren motorların anma gücü üzerle rindeki yük kalktığında da dön meye devam edecekleri düşü nülerek belirlenir.

vii) Elektriksel frenlemeli sürekli dönemli çalışabilen motor (S7). Bu tip motorlar S6 tipin den farklı olarak bir dönem içinde elektriksel olarak frenle nirler (Şekil 2ye bakınız.)

viii) Dönemli hız / yük değişmeli sürekli çalışabilen motor (S8) Bu çalışma biçiminde motorda kutup sayısı değişebilen bir veya birden çok sarım bulun maktadır.

3.4. Y alıtım Cinsin* Göre Sınıflandırma

Bir elektrik motorunun hizmet verme süresi çalışma sıcaklığıyla yakından ilintilidir. Bunun nedeni motorda kul lanılan yalıtım malzemesinin ömrü

Y ük , Dönem .

Perlod

.N . S 3 sınıfı

lomon

Y ük

Dönem . D . ^. Y o l verme

S 4 sınıfı

omjon

\L 1/

enleme

]S 5 sııııfı

Y Ok

fL 1/ v s 7 sınıfı

ŞMI2.

ÇAUŞMA ÖZELLİKLERİNE göre sınıflandırmada motor yOkObt veya birden çok sanm bulunmaktadır.

nün sıcaklık ve zamanın bir fonksi yonu olmasındandır. Yalıtımın bozul ması malzemenin oksidasyonu ve sertleşmesi sonucu mekanik daya nıklığını ve dielektrik özelliklerini kaybetmesiyle ortaya çıkar.

Yalıtım malzemelerinde bozulma ço ğu kez zamana bağlı ekponansiyel bir değişim gösterir. Organik izolas yon malzemelerinin kullanıldığı uy gulamalarda kabaca malzeme ömrü nün çalışma sıcaklığında her 8 10°C artışla yarıya indiği söylenebilir. Doğ ru olarak tasarlanmış ve seçilmiş En düstriyel bir motorun ömrünün 10 30 yıl arasında olması beklenir.

Çizelge 1'de elektrik motorlarının ya lıtım malzemesine göre sınıflandırıl ması, çalışabilecekleri en yüksek sı caklık ve termometreyle ölçümde izin verilen sıcaklık yükselmesi de ğerleri gösterilmiştir. Normal motor ların en yüksek çalışma ortam sıcak lığı 40°C olarak belirlenmiştir. Bu or tam sıcaklığının üstüne çıkan uygu lamalarda motorun normal yükünün altında yüklenmesi gereklidir.

4. MOTOR SEÇİMİ

Bir uygulama için motor seçilirken öncelikle aşağıdaki noktalar belirlen melidir:

Güç kaynağının gerilimi, frekansı Faz sayısı Motorun koruma tipi Sıcaklık yükselmesi Motorun devir sayısı Motor moment karakteristiği Motor anma gücü

Uygulamanın yapılacağı yerin niteliği motorun koruma tipini ve motorun yalıtım sınıfını belirler. Sürülecek yü kün niteliği ise motorun devrinin, mo ment karakeristiğinin ve anma gücü nün belirlenmesini sağlar.

Motor yükü sürekli ve sabit, kesintili veya değişken olabilir. Sürekli sabit yükte çalışma için motor üreticileri nin kataloglarından, yararlanılarak uygun bir motor seçilebilir. Kesintili ve değişken yüklerde, yük karakte ristiği Türk standartlarında tarif edi len biçimlerden birine uyuyorsa, mo tor üreticilerinden bu çalışma biçimi ne hangi tip standart motorun uygun olduğu konusunda bilgi sağlanabilir.

İlk yatırım maliyetini düşük bir düzey de tutabilmek için imkan nisbetinde standart, sürekli çalışma için seri olarak üretilmiş bir motor kullanmaya

Y alıtım sınıfı

A E B F H

İzin verilen en yüksek sıcaklık °C

Termometreyle ölçüm de en yüksek sıcaklık artışı °C

Çg 1. ÛÇ FAZU boyu 1 m'dan az olan motortarm sargılan için yalıtım sınıfına gön izin ranfsn sıcaklıklar.

Şekil 3. MOTORDAN

İSTENEN gOcOn zamanla değişimi.

GOÇ kw 30 15 7.5

IO

24 27 30

% gerilim dengesizliği

Ş*kM4. GEftiUMDENOESlZUKLEfMDEgOçMrimi katsayısının bulunması

30 385 ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ

özen gösterilmelidir. Böyle bir moto run kullanılabilmesi için aşağıdaki koşulların sağlanıp sağlanmadığı araştırılmalıdır.

1. Yük momentinin anlık tepe değeri motor devrilme momentinin % 75'ini aşmamalıdır.

2. Motor kayıplarının uzun dönemde efektif (root mean square) değeri motorun normal çalışmadaki ka yıplarını aşmamalıdır.

3. Meydana gelebilecek aşırı yükle melerde motor sıcaklığı motor ya lıtımının emniyetli çalışma sıcaklı ğını aşmasına neden olmamalıdır.

Bazı özellikler taşıyan yüklerin bu koşullara uygunluğunun sınanması için kolay bir yöntem bir sonraki bö lümde anlatılmıştır. Motor seçiminde yardımcı olabilecek, yükün cinsine göre hangi tip motor kullanılmasının uygun olabileceği konusunda yol gösterici bir tablo ise Ek 1'de sunul muştur.

4.1. Kesintili veya Değişken Y ükler İçin Motor Seçiminde Bir Y öntem

Yükün belli dönemlerde kendini tek rarladığı uygulamalarda i) Motorun çok sık kalkış yapması gerekmiyorsa (örneğin 10 daki kaca 2'den fazla)

ii) Motor şaftına bağlı yükün atele ti, rotorun ataletinin birkaç mis linden fazla değilse iii) Elektriksel frenleme gerekmi yorsa aşağıda anlatılan yöntemle motor gücü belirlenebilir. Bu hesaplama bi çiminde, terminal gerilimi sabit öldü ğünden çekirdek kayıplarının sabit kaldığı, diğer motor kayıplarının ise akımla doğru orantılı oldukları varsa yılmıştır. Motor çalıştığında soğutma sisteminin etkinliğinin % 100 olduğu düşünülmüştür. Motor durduğunda ısı enerjisinin atılması ancak radyas yon ve doğal konveksiyonla olaca ğından önemli ölçüde azalacaktır. Bu olgu motorun durduğu sürenin 1/ 4'ünün etken soğutma süresi olduğu varsayılarak dikkate alınmıştır.

Dikkat edilecek bir diğer nokta ise motorda istenilen momentin en yük sek değerinin nominal momentin 1,5 1,6 mislini aşmamasıdır. Stan dartlara uygun motorlar bu moment değerinde 15 sn süreyle çalıştırıla rak sınanırlar. Dolayısıyla üretici ta

rafından garanti edilen değeri budur ve aşılmamalıdır.

Bu güç hesaplama yöntemi en genel haliyle Eşit 4'deki gibi ifade edilebilir.

efekHgüç A/i

(4)

Eşit 4'de P(t) zamana bağımlı olarak motordan istenen güç T bir çalışma döneminin süresidir. Eşitlik uygula nırken güç ifadesini tüm süreç içinde bir bütün olarak yazmak yerine, be lirli aralıklarda, basit fonksiyonlarla göstermek de mümkündür. Bu yön temi basit bir örnekle açıklayabiliriz. Şekil 3'de bir dönemi gösterilen yükü gözönüne alalım.

Etkilenen Motor Karakteristiği

Orantılı

Gerilim Değişmesi

Olduğu

Değişken % 90 Anma Gerilimi % 110 Anma Gerilimi

Kalkış momenti Çalışma momenti Kayma Kalkış akımı Manyat* gürültü Tam yükte verim

% 19 25 artma

% 10 12 düşme

çok az azalma

(1 S)

% 0.5 1 artma

% 20 artma % 20 artma % 1 7 1 9 azalma % 10 12 artma çok az artma % 1 4 azalma

Çizelge 2. GERİUM DÜŞMESİNDE ve yükselmesinde önemli parametrelerde meydana gelebilecek değişiklikler.

Etkinsoğutmasüresi 10 + 1 4 + 3 + 1 . 3 27,75 dakika

efektif güç A / — y 3 0 2 . 1 0 + 1 5 a . 1 4 + 7 . 5 2. 3 ) V 443,9 2 1 , 0 6 k W

Moment açısından olaya bakıldığın da ise Eşit 5*den, 1,36 değeri bulu nur. En yüksek moment ~ En yüksek güç „ 3 0 , •) g6 anma momenti anma gücü 22

Böylece 22 kw1ık motorun bu uygu lama için yeterli olduğu görülmekte dir.

Şekil 5. MOTOR GÜCÜ He verimin değişimi

5. MOTOR SEÇİMİNDE GERİUM

DEĞİŞMELERİNİN

VE

DENGESİZLİĞİNİN ETKİLERİ

Üç fazlı elektrik motorları etiket geri lim ve frekansında çalıştırılmak üze re tasarlanmışlardır. Ancak, ± % 10 gerilim değişmesinde, çalıştırılabilir ler. Bu durumda motor performan sında bazı uygulamalar için önemli olabilecek değişiklikler meydana ge lir. Çizelge 2'de % 10 gerilim düşme sinde ve yükselmesinde önemli pa rametrelerde meydana gelebilecek değişiklikler gösterilmiştir. Tablodan özellikle gerilim düşmesinin perfor mans açısından zararlı etkiler yara tabileceği izlenebilir. Gerilimde % 10'luk bir düşme kalkış momentinin % 20 düşmesine yol açmaktadır.

wott olarak tosorıuf coo

800 600 400

200 400 600 800

Motor performansını gerilim değiş mesinden daha çok etkileyebilecek bir etken de çeşitli nedenlerle mey dana gelebilecek gerilim dengesizlik leridir. Bu durumda ters bileşen geri limleri ortaya çıkar. Ters yönde bir döner alan yaratan bu bileşke motor da yüksek akımların akmasına nor mal dönüş yönüne ters momentlerin meydana gelmesine yol açar.

KX»

7.5 15.0 22.5 30.0

kw yük

ŞeUl $. 30 kW yerine 22 kW motor kulanmaUa aynı yükte sağlanabilecek tasarruf.

Y üzde olarak gerilim dengesizliği Eşit 6'daki gibi tarif edilmiştir [2].

%

Gerilim

dengesi

zli!

<

Ortalama

gerilime" n Ortalama

maksim gerilim

un

sapma

(6)

Dengesiz gerilimler kendi dengesiz liklerinin 5 6 misli büyüklükte akımla rın akmasına neden olabilirler. Bu nedenle dengesiz gerilimde çalışma da motor kayıpları önemli ölçüde ar tar. Ayrıca sargı sıcaklıkları da her bir fazda farklı olabilir. Gerilimde % 5 dengesizlik genellikle kabul edilebilir seviyenin üst sınırıdır.

Gerilim dengesizliğinin var olduğu hallerde motor anma gücünün altın da çalıştırılmalıdır. Güç indirimi kat sayısı (kj) Şekil 4 yardımıyla buluna bilir. Gücü: P olan bir motor için geri lim dengesizlik katsayısı ki ise indiril miş çalışma gücü Eşit 7*den bulunur.

P j k j . P (7)

6. MOTOR VERİMİNİN ÖNEMİ

Günümüzde yüksek enerji maliyeti motor veriminin önemini büyük ölçü de arttırmıştır. Kolaylıkla gözden ka çabilen bu noktanın önemini örnekle yelim. Şekil 5'de belli bir motor gü cünde çeşitli firmaların ürettiği mo torların içinde kaldığı sınır görülmek tedir. 15 kW gücünde sürekli çalışan bir motor ele alalım. Bu motorun ve rimi şekildeki üst sınırda olduğu tak dirde kayıpları 1575 Watt, alt sınırda olduğu takdirde 2400 Watt olacaktır. Böylece bu uygulamada verimi dü şük bir motor kullanmakla yılda 145000 TL kaybımız olacağı hemen anlaşılır. Bu motorun fiatının 2.494.800 (1 kwh 350 TL) civarın da olduğu da gözönüne alındığında,

daha verimli bir motor için ödenecek fiat farkının kendisini kısa zamanda ödeyeceği hemen anlaşılır. Enerji sistemimize bağlı olarak çalışan yüz binlerce motor gözönüne alındığında sağlanacak tasarrufun Türkiye açı sından da önemi anlaşılır. Bu neden lerle elektrik motorlarının etiketlerin de verim değerinin de belirtilmesi ge rek kullanıcı açısından, gerekse ge nel olarak enerji tasarrufu açısından önem taşımaktadır.

7. GEREĞİNDEN BÜY ÜK MOTOR SEÇİMİ VE SONUÇLARI

Uygulamada çoğu kez gereğinden büyük bir motor seçilerek eldeki problemin çözümüne gidilir. Bunun sonucu olarak motor, daha düşük bir verimde, daha düşük bir güç faktö ründe çalışan bir yük oluşturur, ilk yatırım maliyeti yükselir. Bölüm 3'de verilen örnekte 22 kVV'lık motor yeri ne 30 kWlık motorun seçildiğini dü şünelim. 1991 fiatlarıyla 1500 devirli 22 kW motor yaklaşık 3.300.000 TL dir. Buna karşın 30 kWlık motor 4.400.000 TL ye mal olmaktadır. Gö rüldüğü gibi fiat farkı % 37yi bulmak tadır. Motor için gerekecek koruma sistemi (termik manyetik şalter vb) ve reaktif güç kompanzasyonu siste mi de dikkate alındığında ilk yatırım daha da yükselecektir.

İşletme maliyeti açısından durum in celendiğinde 30 kW yerine 22 kW motor kullanmakla sağlanabilecek ortalama tasarruf [3] Watt olarak Şe

kil 6 da gösterilmiştir. Bütün yıl bo yunca çalışan bir motor için 22 kVV'lık moturun kullanımıyla 30 kVV'lık motora göre 2.400.000 TLye varan bir tasarruf sağlanabilmekte dir.

8. SONUÇ

Makina tasarımında uygulamaya uy gun motor seçilmesi gerek makina nın ömrü ve performansı gerekse ilk yatırım ve işletme maliyeti açısından büyük önem taşımaktadır. Motor gü cünün belirlenmesinde yükün nitelik leri kadar gerilim değişmesi ve geri lim dengesizlikleri de dikkate alınma lıdır. Motor verimi de üzerinde dik katle durulması gereken ve işletme maliyetini etkileyen önemli bir unsur dur. Gereğinden büyük bir motor se çerek uygulama problemini çözmek de sakıncalı bir yaklaşımdır. Burada gösterildiği gibi ilk yatırım ve işletme maliyetinin önemli ölçüde artmasına yol açabilmektedir.

9. KAY NAKÇA

1. Ûç fazlı endüksiyon motorları, Türk Standartları Enstitüsü TS 3067

2. National Electric Manufacturers

Assodaton

(NEMA)

USA

Standarts.

3.Andreas, C. John, Energy »ffeclent »lectrlc Motora, Marcel Dekkorlnc. 1982, New York.

EK 1. ÜÇ FAZU ASENKRON MOTOR SEÇİMİ İÇİN Y ARDI M a ÇİZELGE

Cihazın cinsi

Moment istemi

Başlatmada Çalışmada Maksimun

Y ük karakteristiği

Su pompalan, Kompresörler Konveyörter, Merkezkaç pompalar, Fanlar, Matkaptır Taşlama, Tama tezgahlan Kompresörler, Konveyörler

anma momentinin %100 150'Sİ

anma momentinin %200 250 si

Değişken yük, Sürekli çalışma. Sabit hız, kısa süreli aşrı yüklemeler, iyi hız regOlasyonu

Motor tipi

•S

Stokerter, Kırıcılar, Kompresörler, Pistonlu Pompalar, Toplu değirmenler

Delgi presleri. Vinçler, Petrol kuyuları. Makas, Akbant Pres, Santrifüj Pompalar

anma momentinin %200 aoffo snms momontinm %3 0 f f 0 kadar

en çok anma momenti anma momentinin % 2 0 0 3 0 0 0 tepe yüklerde hızda düşme istenir

Büyük atalet veya sürtünme momenti veya ben zer mekanik koşular nedeniyle yüksek başlat ma momenti, hızlandıkça azalan moment iste mi, aşın yüklenme önemsiz, iyi hız regülasyonu.

KM normal başlama akımı normal kayma

Kesinti yük, sık kaBuş, duruş gerekebilir, genellikle tapa yükler için bir volan kutandır, hız regOlasyonu tepe göç istemini düşürmek için kötü tutulmuştur, büyük atalet olan yüMerinhızlandnlması gerekebilir.

K. düşük kakış akımı büyük boşl&tffltt mofirantı; kayma* 5 13 ara»

Ûfleyiciter, Takım tezgahtarı, Karıştırma makinalan, Pompalar

Bazların %200 300 diğerleri düşük

anma momentmm %200 ü

Kırıcılar, Konveyörler, Pompalar, Bas Kalkışta devrilme kı makinalan, Vinçler, Vabtor, Santri fiKMnonti tui pompalar, Toplu değirmenler gerekebilir.

anma momentinin %200 30CTû

H ı I gegtştnMMtı gereKaoıkr; Daşıaıma momenti Meyicüerde düşük konveyörterde yüksektir, kesici makinalar değişik hızda sabit güç, sürtünme momentinin karşılanması gereken yerlerde sabit moment

Kakışta düşük akım yüksek moment arzu edilir; yaHaşık2:1 oranında ha değişimi gerekebilir. Hztanma sırasında hız kontrolü.

Binden çok hızlı motorlar, Sa M güç, sabit moment veya değişen moment tipleri

BieziMiasenkron motor