ODA TARİHİNDEN

DA TARİHİNDEN

BİLİŞİM TEKNİKBİLİMİ ve TÜRKİY E'DE BİLGİSAY AR KULLANIMI

Necdet BULUT

V

Odamızın İstanbul Şubesinin 24 Nisan 1976 tarihinde düzenlediği "Türkiye'de Bilgisayar

JKullanımı ve Mühendistik Hizmetlerinde Bilgisayarlar" konulu panelden bir bölümü sizlere sunuyoruz. Dönemin İstanbul Şubesi Yönetim Kurulu Üyesi Sn. Gönül Taylan'ın yönettiği Panele, Y.Prof. Dr. Güney Gönenç, Y.Prof. Dr. Necdet Bulut ve Doç Dr. Yahya Karslıgil katılmışlar.

BİLİŞİM TEKNİKBİLİMİ

NEDİR?

Çevremizde her an binlerce veri

(data) yaratılmaktadır. Günlük

yaşantımızda farkına bile varmadan

buna durmadan tanık oluruz. Örne

ğin, çocuğumuz doğar, nüfusa yaz

dırırız; sigortalı bir işe girdiğimizde

bir form doldurulur bizim için; vergi

dairelerinde makbuz kesilir; alış ve

rişlerde fatura düzenlenir, vb. Bütün

bunlar kağıt kalem ya da başka

araçlar kullanılarak verinin yaratıl

masıdır. Bazı veriler de kimi kez or

tada dolaşır.durur ve ancak onu top

layacak biri gelince veri biçimini alır.

Bunun en güzel örneklerinden biri,

kamuoyu araştırması yapan bir

araştırmacının anketlerine aldığı

yanıtlardır, özetle, çevremizde kimi

veriler otomatik olarak sürekli üretil

mekte, kimileri de bir amaca yönelik

olarak araştırılmaktadır. Kişinin bil

me isteğinin ilk adımı, böylece, veri

nin toplanması olmaktadır. Belirli ve

rilere dayanmadan bilmek de ola

naklıdır, ama bu yalnızca

başkalarının verilerinin değerlendir

melerine katılmak yada onu yadsı

mak gibi öznel (sübjektif) bir anlam

taşır.

\

Toplanan her veri bilgi midir? Kuşku suz hayır. Toplanan verilerin ayıkla narak içindeki bilgilerin saptanması, yani verilerin bilgilere dönüştürülme si oldukça büyük bir önem taşır. Ve rilerin bilgilere dönüştürülmesi iki ana amaçla yapılabilir: Birincisi, kimi yasal zorunlulukların yerine getiril mesi yada alışılmış işlemlerin yapıl ması ki, bunun örneği muhasebe kayıtlarının bilişim teknikbilimi yardı mıyla tutulması, bordroların .yapıl ması, meteorolojik verilerin saklan mak amacı ile kaydedilmesi, vb.'dir.

İkincisi, değişen, verilerden bir sonuç çıkarmaya yönelik çalışma lardır; örneğin, karar vermeye ya rayacak bilgiyi hazırlama, meteoro lojik kestirmeleri yapma vb. gibi... İşte, bilginin kaynağında yaratılma sından başlayarak, toplanması işlen mesi, saklanması ve kullanılması için geliştirilen tüm tekniklerin bir araya gelmesi "Bilişim Teknikbilmi'ni ortaya çıkarmıştır.

Bilişimin amacını "insanın doğaya karşj mücadelesinde doğru karar verebiJmesini sağlamak için doğru bilgiyi zamanında ve çabuk elde edebilmek" olarak belirleyebiliriz. Doğru bilgi elbette doğru karar yer mek için gereklidir ama her zaman yeterli olmayabilir. Bilgisayarlar bi lişimin hizmetinde olan araçlardır. Bilgisayarlar kısa geçmişleri içinde akıl almaz bir gelişme gösterdi. Bu gelişme bilişim teknikbiliminin önem kazanmasının maddi temöNni oluş turdu. Bilişimdeki gelişmeler de da ha güçlü araçlara gereksinme doğu rarak bilgisayarlardaki gelişmeyi hızlandırdı.

TÜRKİY E'de DURUM Türkiye'de bilişim sorunları, baştan beri "bilgisayar edinme" olarak gö rüldü. Türkiye'deki bilgisayarlar ve kullanımları üzerine çalışmalar sınırlı olmakla birlikte kısaca şunları söyleyebiliriz. Ülkemizde 1971'de 61 bilgisayar vardı, bu sayı bugün 111 ' o l u ş t u r (Ordu'nun elindeki bil gisayarlar bu sayının dışındadır). Bilgisayarlar için ödenen kira 1967'de 1,5 milyon dolar, 1971"de^6 milyon dolar olmuştur. Bu miktar ların yüzde 6O'ı döviz olarak yurt dışına aktarılmaktadır. Bilgisayar ların yüzde 70'i hizmet kesiminde,

1 6 9 374 ELEKTRİK

MÜHENDİSLİĞİ

yüzde 25'i imalat kesimindedir (as lında bunların da çoğu hizmet amaçlı olarak kullanılmaktadır). Bilgisayar ların yüzde 9O'ı Ankara, İstanbul ve Adana'dadır. Yüzde 69'u IBM fir masından, yüzde 92'si IBM ve Uni vac firmasından edinilmiştir. Tüm bilgisayarların yüzde 70'i kira yoluy la, kalanı satınalma yoluyla edinil miştir.

Görüldüğü gibi 1971 75 yılları ara sında ülkedeki bilgisayar sayısında yüzde 100'e yakın bir artış olmuş tur. Bu artış pazarlayıcı firmaların görmek istediği çapta bir artış değil dir. Bunun nedeni, Devlet Planlama Teşkilatının (ODTÜ'nün de etkisiyle) 3. Plan döneminden başlayarak bil gisayar edinmeler üzerine bir dene tim koymuş olmasıdır. Bugün DPT onaylamadan Maliye Bakanlığı bilgi sayar edinimi için transfer yap mıyor. Ancak bu denetim yalnızca kamu kuruluşları içindir, özel kuru luşlar istedikleri gibi bilgisayar edi nebilirler. Bilgisayarların rasgele yöntemler yerine akılcı yöntemlerle edinilmesini savunan bizlerin açısın dan, DPT denetiminin olumlu etkile • ri olmuştur. 1971 75 arasındaki bil gisayar artışının kesimlere dağılışını incelersek; besin, ilaç, lastik en düstrileri gibi daha çok tüketim en düstrisine yönelik kesimlerin ağırlıklı olduğunu görürüz. Bu da ülkemizde ki çarpık kapitsrfistleşmenin doğal bir sonucudur.

Birleşmiş Milletler Ekonomik ve Top lumsal İşler Dairesi'nce yayınlanan ve A. Köksal'ın çevirisiyle Türkiye Bilişim Derneğince bastırılan "Kal kınmada BilgisayarTeknikbilimi" adlı raporda, bilgisayar kullanımı açısın dan dört aşama tanımlamaktadır.

1. İlkel Düzey: Bu düzeyde tek bilgi kaynağı bilgi sayar satıcı firmalarıdır. Tüm alan bilgisayar firmalarının denetimi altın dadır.

2. Temel Kullanım Aşaması: Bu aşamada bilişim konusunda genel bir anlayış başlıyor. Eğitim çalışmalarına başlanıyor. Kamu ke siminde temel işlemlerde bilişim sis

temleri kullanılmaya başlanıyor. 3. Işletimsel Düzey: Yaygın bir bilişim ve bilgisayar an layışı var. Yaygın eğitim var. Çok sayıda bilgisayar var. Yazılım konu sunda tasarım ve üretim sağlan makta. Donanım yapma çabaları var. Ulusal toplantılar düzenleniyor.

4. İleri Düzey: Kamu ve yönetim işlerinin çoğu bil gisayarlarla yürütülüyor. İyice yer leşmiş meslek çalışmaları var. Mes lekler tanımlanmış. Insangücü ye tiştirme çabaları yaygın. Yazılım donanım konularında tasarım ve ya pım var. Uluslararası çalışmalara katılma ve katkı var.

Türkiye, bence, ilkel düzeyden temel kullanım düzeyine geçme sü recini yaşıyor. Bunun kanıtlarını şöyle sıralamak olanaklı:

•1. Kamu kuruluşlarında bu alanda bir anlayış başladı. Bilişim konuları na sistemci bir açıdan bakmanın ya rarları anlaşılmaya başlandı. Örne ğin, bugün Sayıştay, TEK, Bayındırlık Bakanlığı, MKE gibi kuru luşlarda bilişim sistemleri geliştiri liyor. Bu çalışmalar üniversitelerimiz tarafından yapılıyor.

2. Eğitim yaygınlaşıyor. ODTÜ'de, Hacettepe'de, BÜ'de programlar, İTÜ, Ege Üniversitesinde, AÜ Fen Fakültesinde, SBF'de, başka üni versitelerimizde dersler başlatıldı. Eğitim yabancı firmaların tekelinden çıkarıldı. 1970'den önce satıcı firma lar şu izlenimi yaratırlardı (satış için gerekliydi bu) "Efendim, bilgisayarı getirip kuralım, düğmesine bastınız mı bütün sorunlarınız çözülür...".

Yabancı firmalar bu anlayışı her yere yerleştirmeye çalışmışlardır. Bir kuruluşta ilgili kişileri ikna ede medikleri zaman, gidip yukarda emir verici kişileri ikna ederlerdi; göste rişli gösterimler (demonstrasyon) düzenlerler, mallarını tepeden inme satın aldırırlardı. Bu durum, eğitimin yaygınlaşmasıyla, yavaş yavaş gi deriliyor. Türkiye Bilişim Derneği'nin eğitim çalışmalarını da anmak gere kir.

'Yinede anlayış ve eğitim yeterli derecede yaygın değil. Standartlar yok...,,

3. Henüz ilkel düzeyde olmakla bir likte ulusal toplantılar yapılmakta. Bu eylülde TBD bir sempozyum dü zenliyor. İTÜ'de, ODTÜ'de seminer ler düzenleniyor.

4. DPTnin 3. Plan döneminde baş lattığı denetim işleri artık tümüyle DPT içinde, üniversitelerarası bir komitece yürütülüyor. Bir Türkiye Bilişim Kurumu kurulması için çaba lar var.

Yine de anlayış ve eğitim yeterli de recede yaygın değil. Standartlar yok. Bilişim ve bilgisayar terimleri nin Türkçelerinin bulunması için ça balar varsa da henüz yeterli sayıla maz. Bilişim konusunda denetim ve özellikle eşgüdüm (koordinasyon) yok. Bilgisayar kullanımında pay laşım anlayışı yok. Bir örnek ve reyim: Karayolları ile Devlet Su İşleri bilgi işlem merkezlerinin birbirine uzaklığı 20 metredir. Ve herJki mer kezde de birer büyük bilgisayar vardır. Paylaşım şöyle dursun, bu merkezlerin birbirlerinden haberleri bile yoktur. Oysa Avrupa'nın birçok ülkeleri ile birçok kuruluşun yararla nabileceği büyük bilgisayar merkez leri vardır. Bunlar zaman paylaşımlı olarak günde 24 saat çalışırlar. Tür kiye'de bu yolda bir eğilim bile yok. Herkes kendi denetimi altında bir bil gisayarı olsun istiyor. Bu, bugünkü düzen içinde, özel teşebbüs için doğal karşılanabilir, ama kamu kuru luşları zaman paylaşımında öncülük edebilirler. Bu konuda üniversiteleri mize büyük görev düşm •' *rr". .

170 374 ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ

ÜY ELERİMİZE DUY URU

Dergimizde önümüzdeki aylarda "Dağıtım Sistemleri"konulu özel bir /kayının yayımlanması planlandı. Dağıtım Sistemlerine ilişkin pırtla ma, tasarım, tesis ve işletme gibi ko nuların ele alınacağı bu sayıya üye lerimizin katkılarını bekliyoruz. Yazıların en geç 2 ay içinde odamız adresine gönderilmesini rica ede riz.

KONULARIN BAŞLIKLARI

.1) Dağıtım sisteminin standardi zasyonu. Türkiye'deki durum, diğer ülkeler deki uygulamalardan örnekler.

2) Dağıtım sistemlerinin planlama ve tasarım kriterleri. Şebeke tasarımında kısa, orta, uzun vade talep tahminlerinin avantajları, çevre etkileri, sistem geriliminin saptanması, dağıtım şebekeleri konfigürasyonunu et kileyen faktörler, mevcut şebe kenin getirdiği kısıtlamalar, kamu güvenliği ve topraklama, yalıtım

koordinasyonu, maliyet, diğer konular. 3) Dağıtım şebekelerinde güvenirlik (relaibility). Tasarıma bağlı öğeler (radyal, döngü(loop), primer seçici (se lective) ve sekonder seçici şebe keler, malzemeye bağlı öğeler, koruma ve kumandaya bağlı öğe ler, İşletme ve bakım unsuru (insan unsuru), diğer konular.

4) YG/OG Trafo merkezleri. Yükün ve yerleşim biriminin özel t tiklerine göre alternatif TM'ler. (Şehir, köy, kasaba, endüstriyel, tesis vb), diğer konular.

5) OG Yeraltı ve hava hattı şebekele ri. Konfigürasyon,Radyal, duplike, döngü (loop) vb, hat ve TM tiple ri,malzeme, diğer konular.

6) Dağıtım şebekeleri koruma/ kumanda/otomatik cihazlar. Arıza türleri, kalıcı, geçi ci,kesiciler, ayırıcılar, röle'ler, ekipmanlar ve yenilikler,Koruma trendinde yeni nesil koruma ci hazları,diğer konular.

7) Hava hattı/yeraltı kablosu çözümle melerinin karşılaştırılması. Gelişmiş ülkelerden örnekler.

8) Enerji kesintilerine karşı yedek güç (standby emergency) sistemleri ve otomatik transfer şalteri uygulama ları.

9) Cadde ve sokak aydınlatması uygu lamaları. Arttırılması gereken sydınlatma düzeyleri., Beton, demir ve fiber direkler.,Yeni tür harici aydınlat ma armatürleri, (civa buharlı, sodyumlu ve halojen armatürle ri).,Diğer konular.

10) AG Kırsal ve kentsel şebekeler Genel yapı, koruma ve servis bağlantıları,AG yeraltı kablo ve bağlantıları,OG/AG TM feri AG panoları,yoğun nüfuslu kentsel bölge sistemleri,konutlarda AG sistemleri.diğer konular

11) Mevcut şebekelerde servis kalitesi ni arttırma yöntemleri. Şebekelerin yenilenmssi.arz ka pasitesinin arttırılmadı, mevcut şebekenin geliştirilmesi,yeni dağıtım gerilimi.

12) Dağıtım sistemlerinde kullanılan malzeme.

FEDERAL ELEKTRİK

TERMİK MANY ETİK OTOMATİK KOMPAKT ŞALTERLERİ

MOLDED CASE CIRCUIT BREAKER

Anma Akımı (A)

Termik Ayar Sahası (A)

3 0 0 ••'

400 630

200 300 315 400 500 630

I Türk mühendis ve teknisyenlerinin ürünüdür. — Milli bit üründür —

I Bir yıl garantilidir. I İstenildiğinde kontak dahil bütün parçalan yedek olarak verilir, servis ve bakımı yapılır. I "Özengili şalter + NH sigorta"ya ödeyeceğiniz parayla bu mükemmel otomatik şalterlere sahip olabilirsiniz. I LÜTFEN DETAYLI BİLGİ İÇİN BROŞÜR İSTEYİNİZ.

ADA ELEKTROTEKNİK EKİPMAN SANAYİ VE TIC.