TEKNİK YAYINLAR

Odamız yayınlarını tanıtmak amacıyla düzenlediğimiz bu dizide, sizlere tanıtacağımız ilk kitap; TARİH BOYUN CA ELEKTRİK" 1978 yılında dergi olarak yayınlandıktan sonra, Odamız tarafından kitap haline getirildi.

Konusunda Türkçe yayınlanmış tek kitap olan "TARİH BOYUNCA ELEKTRİK" 19. yüzyıla kadar, meraklıları için sevimli ve esrarengiz bir oyuncak olan Elektriğin dev bir bilim ve teknoloji dalına dönüşmesini anlatan öyküleri ile, bizlere Elektriğin, Üniversite eğitimimiz boyunca asla göremediğimiz Toplumsal, Ekonomik ve Siyasal boyutlarını da gösteriyor.

Sekiz bölümden oluşan kitabımızdan yayımladığımız "LANETLİ ALMAŞIK AKIM" başlıklı yazı, elektriğin sosyal ve ekonomik boyutuna en çarpıcı örneklerden biri.

Dünya bakır fiyatlarının artması ile, Doğru Akım ve Almaşık Akım taraftarları arasında, ekonomik çıkarlar nedeni De başlayan ve bilim adamlarına meydanlarda at öldürtecek kadar şiddetli geçen bu savaşın öyküsünü sunuyoruz.

"LANETLİ" ALMAŞIK AKIM

Yazan : Terry S. Reynolds Theodore İJernsttein

Çeviren : Kudret Yurtseven

ABD'de 1885 1895 dönemi, elektrik enerjisi endüstrisinde büyük gelişmelere tanık oldu. Elektrik enerjisi üreten, taşıyan ve tüketen yeni aygıtlar bulundu. Bu gelişme deki en renkli ve ilginç olaylardan biri, doğru akım (DA) ile almaşık akım (AA) kavunuculan arasında geçen hararetli tartışmadır. Kısa ol masına karşın, bu tartışma enerji ve aydınlatma endüstrisinin gelişme sinde çok önemli olmuştur. Alma şık akımın kazandığı kesin zafer, Thomas Edison'un elektrik endüst risi üzerindeki etkinliğinin sonunu belirlerken, bu alanda VVestinghouse Electric Company'yi de büyük bir güç olarak ortaya çıkarmıştır.

Savaşımın başta gelen kahra manları DA yanlısı Thomas A. Edi son ve Edison Electric Light Com pany (1888'den sonra Edison Gene ral Electric Company), AA'yi des tekleyen George VVestinghouse Jr. ve VVestinghouse Electric Company' dir.

Edison, DA sistemiyle, bu alan da ilk isimdi. 1880 başlarında akkor lambalı (incandescent) aydınlatma sistemini bir bütün olarak geliştirdi ve 1882 Eylülünde, N«w York'da, ilk başarılı elektrik santralını işlet meye açtı. Santral endüstrisi hızla

ve kararlı bir şekilde büyüdü. 1886 ortalarında yaklaşık olarak toplam 150 000 lambayı besleyecek güçte 58 tane santral vardı. 1887 sonların da ise 325 000 lambayı besleyebile cek güçte servise alınmış veya ku rulmakta olan 121 Edison santralı vardı. Edison sistemi, ya Edison'un ilk merkezi besleme sistemi ile ileti len 120 Vluk DA "ya, ya da sonra dan geliştirdiği üç telli devreye ile tilen 240 Vluk DA sistemine daya nıyordu. Tüketim devreleri 110 V ile çalışıyordu. Başka firmalardan gelen ilk rakip atılımlar, DA sistem lerinin çoğunlukla verimsiz taklitle rini kullandıkları için hiçbir zaman Edison firmasının bu alandaki ege menliğini sarsacak önemde değildi.

AA daha önceleri elektrik yayı (arc) aydınlatmasında kullanılıyor du; genel enerji dağıtımında kulla nılmasını verimli transformatörlerin olmaması engelliyordu. VVesting house, elektrik enerjisi alanına, Edi son'a rakip öteki firmalara oranla biraz daha iyi bir DA sistemi ile gir di. Westinghouse 1885'te, AA'nın Avrupa'da kullanılışını Lücien Gau lard ve John D. Gibbs'in İngiltere1 deki transformatör sergisi dolayı sıyla öğrendi. Gaulard ve Gibbs pa tentli transformatör sistemi, primer sargılan yüksek gerilim devresinin uçlarına seri olarak bağlanmış olan birden fazla bire bir sanm oranlı transformatörler kullanıyordu. Her sekonder sargı, düşük gerilim (50 V) yükleri besliyordu. Bu tür bir trans

formatör bağlantısı ile değişken se konder yükler için gerilim ayarla ması yapmak zor bir işti. VVesting house, 1885 yazında, Gaulard Gibbs patentinin Amerika'daki haklarının bir bölümünü satın aldı ve Great Barrington'da deneysel bir enerji santralı için aygıtlar yapılmasını ka rarlaştırdı. AA üzerindeki deneyler VVilliam Stanley'in yönetiminde hız la ilerledi. 1886 yılında Stanley ta rafından geliştirilen transformatör lerde her birimin primer sargılan yüksek gerilim devresine seri değil de, paralel bağlanmıştı. Stanley, ay nı zamanda, bu transformatörleri çok sayıda üretilebilecek biçimde tasarlamıştı. Bu şekilde, VVesting hcuse Company, verimli bir iletim için almaşık gerilimi yüksek değer lere dönüştürme ve sonra dağıtım için alçak gerilimlere düşürme ola nağım elde etti. Stanley 1886 Mart' mda Great Barrington'daki deneme santralım tamamladı. Deneyler ba şarılı olunca, VVestinghouse ilk AA sistemini 1886 sonunda piyasaya sürdü. VVestinghouse'un yeni santralı olağanüstü bir hızla büyüdü. 1887 Eylül'ünde kullanılmakta veya ya pılmakta olan VVestinghouse santral lannın gücü yaklaşık olarak 135.000 lambayı besleyebilmekteydi. AA sistemi, Edison firmasına önceleri rakip olan DA sistemlerinden farklı olarak, açık ve kesin bir tehdit oluş turuyordu. Edison DA sistemi 240 voltluk devreler kullanırken, Wes tinghouse sistemi genellikle 1000

Volt'da güç iletiyordu. Enerji ileti minde AA geriliminin yüksek olma sı, iletim devrelerinde daha ince ilet kenler kullanılabilmesi demekti. Bu ise, bir enerji santralının kurulması için gerekli sermayenin büyük bir bölümünün bakır masraflarından oluşması nedeniyle, çok önemliydi.

Edison ve ortaklan AA sistem lerine karşı sürekli bir savaş yürüttü ler. Aslında Edison, 1886 yılında Karoly Zipemowsky, Otis T. Blathy ve Max Deri tarafından geliştirilen ZBD Macar transformatörünün hak larını satın aldığından, AA alanında ki gelişmelerin ön saflarında yer ala bilirdi. Bu transformatör Stanley'in yaptığı ile yarışabilecek güçteydi. Ancak, Edison AA ile hiç ilgilenmi yordu ve ortağı olduğu firmaları patent üzerindeki haklarını bıraka rak çabalarını DA üzerinde yoğun laştırmaları gerekliliğine inandırdı.

tki sistemin birbirlerine kıyasla üstünlükleri ve zayıflıkları üzerine tartışma 1886'dan 1896'ya kadar sürerken, 1888 yılı mücadeledeki en kritik dönemdi. Bu yılın başlarında Edison firması AA sistemi üzerine ilk ciddi saldırıya geçti. Bu konuda ki teknik yayınların sayısı 1888'de doruğa ulaştı. Tartışmanın yeni bir yöne girmesi de bu yaz içinde ol muştur.

Daha önce sözü edildiği gibi, Edison'cu güçlerden Westinghouse sistemine doğrudan ilk saldın, 1888 başlarında gelmişti: Edison Electric Light Company, Şubat ayında adı "Bir Uyan" olan ve AA'ya kaldıran kırmızı kaplı bir kitapçık yayımla dı. Kitapçığa, sistemlerin ekonomi lerinin karşılaştırmalı tartışmaları yanında, yüksek gerilimin yarattığı tehlikelerin bir özeti ve AA sistemi tarafından öldürüldüğü öne sürülen kişilerin bir listesi de eklenmişti.

Edison Company'nin 1887 yı lında raporunda ve AA sisteminin kusurlarını özetleyen bir bölüm var dı. Association of Edison Illumi nating Companies adlı kuruluşun Şubat ayındaki Şikago toplantısın

da AA "ya bir kez daha çatıldı. Edi son Company'nin New Orleans'daki fabrikasının denetçisi W.A. Mott ram, Westinghouse sistemini eleşti rerek, Edison santralı sahip ve yöne ticilerine "Edison sisteminin bu ye ni gelişmelerden korkacak hiçbir şeyi olmadığı" yolunda güven verdi. Bu tür toplantılara genellikle katılan, ancak konuşma yapmayan Edison, bu tavrını değiştirerek, kısa bir ko nuşmayla iki sistemi karşılaştırdı ve "AA sisteminin kaçınılmaz zayıflık ları" üzerinde durdu.

Acaba Edison yanlıları niçin 1886 başlarında, Westinghouse sis temi piyasadaki birinci yılını henüz doldurmuşken, bu kadar saldırgan bir tavır almışlardı? Buna neden ola rak, Westinghouse Company'nin santrallannı çok başarılı pazarlama sı düşünülebilir. Peki ama, Westing house'ın almaşık akım sistemi piya sadaki birinci yılında neden böyle ezici bir basan kazanmıştı? Bunun yanıtı, AA'nın piyasaya sürülme za manındaki rastlantıdır. Bir Fransız ticari firmalar birliği 1887 başlann da dünyadaki bakır üretiminin bü yük bir bölümünü ele geçirdi. 1886 içinde ve 1887 başlarında 1 pound'u (455 gr) 9 10 sent dolaylannda ka rarlı olan bakır fiyatı, hızla yüksel meye başladı. 1887 Temmuz ve Aralık arasında fiyat 17 sent'e çıktı ve sonradan 20 sent oldu. Bakır gi derleri yüksek olan DA sistemi bu hızlı fiyat artışları sonucu kötü bir duruma düştü. Westinghouse siste minin başlangıçtaki büyük başarısı nın ardındaki en önemli etkenler den biri büyük bir olasılıkla budur.

1887 sonu ve 1888 başlarında, tica ri firmalar birliğinin bakır piyasası üzerindeki egemenliğinin kısa bir süre içinde kınlamayacağına ilişkin raporlar, DA'nin destekleyicileri ara sında korkudan başka bir şey yara tamazdı. Bu yüzden, Edison Com pany'nin almaşık sistem üzerine başlattığı saldırıların zamanlaması nı, bakır piyasasındaki durumun be lirlediği anlaşılmaktadır.

1888 baharında Edisoncu'lann AA sistemine yaptıktan saldırılar, elektrik ile ilgili çevrelerde, iki ile tim sisteminin karşılıklı nitelikleri konusunda oldukça büyük bir ilgi uyandırdı, örneğin, The Chicago Electric Club'un çok ilgi gören bir dizi toplantısında, AA sistemi ile DA sistemi destekçileri, aralarında boy ölçüştüler. Bu karşılaşmadan ortaya çıkan bildiriler ilk olarak Western Electrician'da yayınlandı. Sonradan bunlar ya özet olarak, ya da diğer iki büyük Amerikan elek trik dergisi olan Electrical World ve Electrical Engineer'da yayımlandı.

Bu tartışmalarda AA'nin karşı sındakiler, AA'nın DA'yâ rakip ola mayacağım kanıtlamaya çalıştılar. Üç hatlı DA sistemi ile tek evre AA sistemini aşağıdaki konulara iliş kin olarak karşılaştıran çalışmalar yapıldı: 1) maliyet ve ekonomi, 2) güvenilirlik, 3) gelir getirebilecek kaynaklann çeşitliliği ve değerleri, 4) can güvenliği, 5) varolan mülkiyete etkileri.

DA yanulan, öngörülen bakır iletken ve transformatör maliyetle rini kullanarak, DA sisteminin 4000 ft (1,2 km) den kısa uzaklıklar için daha ucuz olduğunu savundular. Aynı zamanda AA donanımının yük sek gerilim nedeniyle daha hızh yıp ranacağı düşünülüyordu. DA genera törlerinin paralel çalıştırılabilmesi ve bu tekniğin henüz alternatörler için bulunmamış olması, DA "yi sis tem güvenilirliğinde öne çıkardı. O dönemde AA motoru ve verimli doğrultmaçların olmaması nedeniy le AA salt aydınlatma ve ısıtma için kullanılabiliyordu, bu yüzden DA' nin daha çok gelir sağlayacağı düşü nülüyordu, üstelik, DA'nın elektrik kaplama ve batarya şarj etme gibi başka uygulamaları da vardı. DA'yi üstün yapan bir başka konu ise, AA sisteminde güç tüketimini ölçecek bir aygıt olmayışı idi. AA'nın yakın çevredeki telefon ve telgraf kablola

nnı endüktif kuplaj sonucu karıştı racağından da korkuluyordu. Son olarak, 1000 V AA "bir atı öldüre bilir ' iken, DA'nın güvenirliliği "tar tışmasız kesin" idi.

AA savunucuları, kullanılan enerji biçimlerinin çoğunda belirli bir tehlike olduğu üzerinde durdu lar. DA santrallan için bakır yatırı mının çok büyük olması beslenecek bölgenin şuurlarını çok daraltıyordu; bakırın maliyeti bir mil (1,5 km.)lik bir yarıçapı aşmayı neredeyse ola nakazlaştınyordu. üstelik, DA sis teminin bu bölgede bile ticari geçer liliğinin olabilmesi için, tüketim yo ğunluğunun yüksek olması gereki yordu. Bu, yüksek arazi ve bina ma liyeti, yakıt ve su kaynaklarının sağ lanması ve depolanması gibi başka sorunlar yaratıyordu. Son olarak, dağıtım bölgesinin şuurlarının dar olması, kurulan küçük üretim birim lerinin maliyetinin de yüksek olması demekti. Almaşık sistem için tüm bu kusurlar, yüksek gerilim iletimi ve düşük bakır maliyeti özelliklerin den dolayı, önemsizleşiyordu. AA yoğun yerleşme merkezlerini oldu ğu kadar, kent çevrelerini ve kırsal bölgeleri de besleyebiliyordu.

Oldukça dengeli olan bu tartış ma, 1888 yazında Edison ortakla rıyla birlikte çalışan Harold P. Brown adında "çekirdekten yetiş me" bir elektrik mühendisi tarafın dan sona erdirildi. Brown, 5 Hazi ran'da New York Evening Post'da, New York Board of Electrical Cont rol'a (New York Elektrik Denetim Kurumu) yönelik yayımladığı bir açık mektupla, tartışmayı salt top lum güvencesi konusu üzerinde yo ğnlaştırdı. Brovrn bu mektupta AA' yi öldürücü ve tehlikeli olarak mah kum ederken, düşük gerilimli DA'yı, "Edison Company'nin akkor lamba ları için kullandığı biçimiyle, can güvenliği söz konusu olduğunda son derecede güvenilir" olarak gösteri yordu. Mektup, "AA, 'lanetli' söz cüğünden daha hafif bir sıfatla ta nımlanamaz" biçiminde son bulu

yordu. Brown ayrıca, Board of Elec trical Control'un, toplumun çıkarla rı için, 300 Voltun üzerinde alma şık gerilimi New York'ta yasakla masını öneriyordu.

Brown, Thomas Edison la daha önceden tanıştığını veya Edison'un herhangi bir ortaklığıyla ilişki için de olduğunu sürekli olarak yadsı yordu. Tavrını, Edison ortaklığının çıkan için değil, toplum çıkarı için aldığını ileri sürüyordu; ancak bun dan sonra AA ile DA'nın tehlikele rinin karşılaştırılması üzerine yaptı ğı çalışmalar, ya doğrudan ya da dolaylı olarak Edison ve Edison Electric Light Company tarafından desteklendi, örneğin, 1888 Tem muzunda Edison, laboratuvanndaki olanakların Brown tarafından kulla nılmasını sağladı. Aynı zamanda Brown, bazen Edison'dan, Edison Electric Light Company'nin yaz man ve saymanı F.S. Hastings kana lıyla ödünç aygıtlar alıyordu. Bun dan da ötede Edison'un başteknis yeni A.E. Kennely, Brown'a deney lerinde ve halka açık gösterilerinde yardıma oluyordu. Bu nedenlerle, Brovvn'ın tartışmayı iki sistemin özelliklerinin genel olarak değerlen dirilmesinden salt güvenlik konusu na kaydırmasında Edison ve Edison Light Company'nin desteği olduğu açıktır.

Edison'un ortak olduğu firma lar acaba neden o sıralarda salt gü venlik konusu üzerine eğilmişlerdir? Bunun yanıtı 1888 başlarında elek trik enerjisi alanında görülen geliş melerde bulunabilir. Her ne kadar Edison'cular bakır fiyatlarının art ması sonucu, Westinghouse sistemi ni yeterli ciddiyette bir tehdit göre rek 1888 başlarında saldırıya geçti lerse de, bunu izleyen aylarda iki sistemin özelliklerinin karşılıklı in celenmesine hazır olmaları, sistem lerinin bir bütün olarak üstünlüğü konusunda kendilerine güvendikle rini göstermektedir. Bu güveni duy malarının tutarlı nedenleri vardı. Al maşık sistemin piyasada tutunma

sını ve daha da gelişmesini sınırlaya bilecek iki eksikliği vardı: Enerji tü ketimini ölçecek bir aygıt ve pratik bir motor.

Enerji tüketimini ölçecek bir aygıtın olmayışı AA firmaları için ciddi bir zayıflıktı. Edison firmala rının, doğrudan okumasa bile, işi görecek bir amper saat ölçerleri var dı. Bu ölçü aygıtı plakaları her ay toplanıp bölgesel santralda tartıla rak, tüketilen enerjinin ölçüldüğü elektro kimyasal bir aygıttı. Doğal olarak bu yöntem AA için geçerli değildi. Bu nedenle ilk Westing house firmaları her lambadan stan dart ücret alan bir anlaşma sistemi kullanmak zorunda kalmışlardı. An cak, AA tüketicileri gereksinimleri olmadığı halde lambaları açık bıra kabiliyorlardı. Bu da, aynı sayıda lamba için, Westinghouse santral lannın üretim kapasitesinin ölçme aygıtı Edisor santraüannın kapasite sinden % 40 % 80 daha fazla olma sını gerektiriyordu. 1888 başlarında Westinghouse'ın başmühendisi O.B. Shallenberger bir AA ark lambası üzerinde deney yaparken, almaşık gerilime bağlı bir manyetik indük leç üzerine kaza sonucu bir yay dü şürdü. Shallenberger yayın yavaşça döndüğünü görünce, enerji tüketimi ni ölçmede kullanılabilecek bir AA amper saat ölçere temel olacak bir ilkeyi bulduğunu anladı. Bir ay için de çalışabilir bur model kurdu. Pi yasa için üretimin 1888 Ağustos'ta başlamasına karşın, bu ölçme aygı tının varlığının dışarıya sızdırıldığı, Mart 1888'de National Electric Light Association'ın (Ulusal Elekt rikle Aydınlatma Derneği) toplantı sında New York'tan O. A. Moses'in tartışma şurasında söylediği şu söz lerden anlaşılmaktadır.

"Burada sizlere, son zamanlar da Westinghouse fabrikasında gör düğüm, almaşık akımın kayıt edil mesi için yapılmış hayran olunacak bir ölçü aygıt» üzerinde durmak fır satını buluyorum. Bu mükemmel aygıt kendi kendini ispatlayacaktır.

ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ • 327/328/329

Bu konuda biraz dikkatli konuşma lıyım, çünkü aygıt bana gösterildiği zaman Avrupa'daki patentleri ve buna benzer sorunlardan dolayı özelliklerinin yayımlanması istenmi yordu. Ancak bu aygıtın başarılı ve doğru çalışacağı konusunda gü ven verebilirim."

Shallengers'in buluşu VVesting house sistemine salt çalışabilir ve doğru okuyan bir amper saat ölçer değil, aynı zamanda Edison'un kim yasal ölçme aygıtından daha üstün ve doğrudan okuyan bir aygıt ka zandırmıştı.

tik AA sistemindeki bir başka eksiklik de çalışabilir bir motorun olmayışı idi. Bu büyük bir problem di. Bu, elektrik alanında mekanik gücün elektrikle iletilmesinin önem kazandığı bir devrede AA'nın yal nızca aydınlatma ve ısıtma için kul lanılabileceği demekti. DA savunu cuları 1888 baharında bu nokta üze rinde uzun süre durdular. Çok evreli bir AA motoru 1892 yılına kadar pazarlanamadığı halde, bu tür bir motorun tasarımının dayandığı ilke lerin patenti 1 Mayıs 1888'de Nikola Tesla tarafından alındı ve ayrıntıları 16 Mayıs'ta Amerikan Elektrik Mü hendisleri Birliğine sunulan bildiri sinde verildi. Tesla'nın bildirisinin önemi geniş çevrelerce benimsendi. Bu bildiri büyük elektrik dergileri nin birçoğunda yeniden basıldı ve çok sayıda gözlemciyi yakın gele cekte çalışabilir bir AA motorunun olasılığına inandırdı, örneğin, bir mühendisin yorumu şöyleydi:

"Tesla tarafından tanımı veri len almaşık akım motorunun geliş mesi, almaşık sistemin uygulama zincirinde şimdiye kadar eksik ka lan bir halkanın kesin bir biçimde tamamlanması olacaktır."

Westinghouse Tesla'nın patent lerini satın almak için hemen pazar lığa girişti. 1888 Temmuz'da salt patentleri satın almakla kalmayıp, Tesla'nın kendi firmasında çalışma sını da sağladı.

Böylece 1888 Haziran'mda AA ve DA sistemlerinin durumunda,

ŞEKİL 1. Harold P. Brovvn'un 1888'de deneylerinde AA ve DA'nın köpekler üzerindeki etkilerini İncelemekte kullandığı devrelerden biri.

AA lehinde köklü bir değişme oldu. Westinghouse'un bir amper saat öl çer geliştirmesi ve Tesla'nın buluş lanndaki potansiyelin onaylanması haberleri, DA'nın son teknik üstün lüğünü de tehlikeye düşürmüş oldu. Biz bu gelişmelere, 1888 yazında bütün etkenleri dışlayarak tartışma yı salt güvenlik konusunda yoğun laştıran Brown ve onun Edison'cû ortaklarının neden olduğuna inanı yoruz.

Aslında Brown çabalarında ol dukça başarılı olmuştu. 1888 orta larından sonraki AA DA çatışması konusundaki yayınlar, öncelikle gü venlik konusuyla ilgileniyorlardı.

Bunu izleyen aylarda Brown, AA'nın öldürücü tehlikelerini sergilemekteki çabalarıyla epeyce şöhret kazan mıştı, örneğin, 30 Haziran 1888'de, Columbia Madencilik Okulunda ilgi gören bir toplantıda, Şekil l ' d e gös terilen aygıtla AA ve DA'nın köpek ler üzerine olan etkilerini inceleyen bir deney yaptı. Brown deneyle bir likte 5 Haziran'daki mektubunu eleştirenlere yanıt vermeye çalışan ve Edison laboratuvarlannda yaptı ğı bir aylık deneyleri özetleyen bir bildiri sundu. Brown'a göre köpek leri öldürmek için 1000 volt'luk bir DA gerilimi gerekirken, aynı şeyi 200 voltun altındaki AA gerilimi

ŞEKİ L 2. 5 Aralık 1883'de Orange'de (New Jersey) Edison Laboratuvarında yapılan, AA kullanarak hayvan öldürme deneylerinden biri.

yapabiliyordu. Biri Şekil 2'de gös terilen diğer deneyleri de Bnmn o yü içinde yayımladı. Brown'un Westinghouse'a ve AA'ya karşı olan hiddetini gösteren bir başka örnek de, 18 Aralık 1888'de birçok gaze tede yayımlanan George Westing house'a meydan okumasıydı:

"Sayın Westinghouse'u, ehliyet li elektrik uzmanlarının önünde, ben vücudumdan doğru akım geçirirken kendi vücudundan almaşık akım ge çirmeye çağırıyorum. Almaşık akı mın dalgalanması saniyede 300'den aşağı olmamalıdır (150 Hz)... 100 voltla başlayacağız, her dokunma beş dakika sürecek ve gerilimi ben den başlayacak 50 volt basamaklar la artıracağız, taki içimizden biri yeteri kadar bağırıp topluluğun önünde yanılgısını kabul etsin. An cak Sayın Westinghouse'ı beş saniye uygulanan 150 V almaşık akımın öldürücü olduğunun deneylerimde kanıtlandığı ve düşük gerilim Jab lochkoff (bir tür ark ışığı) almaşık akımın birçok insanı öldürdüğü ko nularında uyarının."

Westinghouse bu meydan oku maya kulak aşmamayı yeğ tuttu.

Edison 1889'da, North Ameri can Review'de AA'nın insan haya tına getirdiği tehlikeler üzerine ya yımladığı bir bildirisindeki saldırı sıyla, tartışmaya doğrudan katıldı. Edison kişisel isteğinin "AA'nın inı|i»nımının bütünüyle yasaklanma sı" olduğunu, bu gerçekleşmezse al maşık gerilimin en fazla 300 V ile flnırlwnT"wnn' istediğini belirtti. Bu doğal olarak AA'nın en büyük üs tünlüğü olan yüksek gerilimde ileti mi olanaksızlaştınyordu. Edison öne sürülen bu itiraza kulak asmaya rak AA ortaklarının toplumun sır tından yüksek kazançlar için santrallan yüklerin bulunduğu yerlerden uzaklarda kurup, tüm teh likelerine karşın, yüksek gerilimde iletim yaptıklarım ileri sürdü.

AA'nın yarattığı tehlikeleri be lirterek, DA sisteminde çok yüksek arazi ve iletken harcamalarımı katla nılmasının gerektiğini savundu. Ay

nı zamanda yüklere yakın yerlerde çok sayıda santral kurulmasını öner di. Düşüncelerini şöyle özetledi:

"Yüksek gerilimli almaşık akım ların kullanımım ne bilimsel ne de ticari açıdan haklı gösterecek bir neden yoktur. Gösterilen nedenler, salt bina, arazi ve bakır harcamala rım düşürmek için bahane olarak kullanılmaktadırlar."

1880lerde New York Eyaleti ölüm cezalarının infaz yöntemlerim, yeniden gözden geçiriyordu. Daha önceden asarak infaz yöntemi uygu lanmaktaydı. Birçok asarak yapılan idamı yüzlerine gözlerine bulaştıran yetkililer, yeni bir idam yöntemi ge liştirilmesine karar verdiler. Çeşitli yöntemleri incelemek üzere görev lendirilmiş bir kurulun raporu, bu iş için elektrik kullanılmasını savu nuyordu. Brown ve Edison'un or taklan bu olayı DA'nın lehine geli şen bir kampanyaya çevirmeyi ba şardılar. Brown'un deneylerine ve Edison'un AA'nın DA'dan çok daha öldürücü olduğu yolundaki delille rine manan New York Eyaleti, ölüm cezalarında AA "yi kullanmaya karar verdi. Westinghouse'ın bütün önle me çabalarına rağmen Brown'ın sağ ladığı bir Westinghouse altematö rüyle, 6 Ağustos 1890'da New York' un Auburn tutukevinde, AA ilk ola rak elektrikle idamda kullanıldı.

Bu elektrikle idam olayı belki de DA güçlerinin tartışmayı bütü nüyle güvenlik konusunda yoğun laştırmalarının doruk noktası oldu. ölüm cezalan için AA kullanılma ya devam ederken, DA yanklan, transformatörlerin ve motorların ge lişmesiyle birlikte uzak yörelere enerji iletiminin gerçek bir gereksi nim olması sonucu, AA sisteminin giderek yaygınlaşmasını önleyeme diler. Bu yüzden, Brovra ve Edison yanklan kamuoyunun dikkatini gü venlik konusu üzerine çekebildikleri halde, başarılan önemsiz ve geçici oldu. örneğin, Electrical World'un baş yazan AA'nın DA'dan daha faz la tahrip gücü olduğunu belirtti. An cak, "AA sisteminin şu anda çok

ilerlemiş olması sonucu, gelişmesi nin artık bu noktada durmayacağı" m da sözlerine ekledi. Haklıydı.

tki sistem arasında savaş 1890 yazından sonra hemen hemen bütü nüyle AA lehine döndü. Nihayet Westinghouse Firması, patentini 1888 yılında satın aldığı Tesla mo torunu, çok güç aşamalardan sonra 1892 yılında pazarlamayı başardı. Aynı anda Niagara Şelaleleri'nde o zamana kadarki en büyük hidrolik santralı kurmayı tasarlayanlar, 20 mil (32,2 km) uzaklıktaki Buffalo'ya enerji iletiminde AA kullanmaya karar verdiler. Ekim 1893 "de alter natörler ve transformatörler için Westinghouse'la anlaşma yapıldı. Westinghouse için bir başka zafer de, 1893 Şikago Dünya Fuan'nın ışıklandırılmasının AA ile yapılması için varılan anlaşmaydı, bu anlaşma büyük ölçüde propaganda konusu oldu. 1895'de Niagara Şelalesinden AA ile başarılı bir şekilde enerji alın dığında, tartışma kesinlikle bitmişti.

Bütün bu gelişmelere karşın Edison AA'ya karşı olan tavnnı sür dürdü. Bu yüzden 1895 yılıyla bir likte Edison'un elektrik enerji ala nındaki etkinliği tümüyle yok oldu. Edison'un kurduğu ve yönetimine yardımcı olduğu Edison General Electric Company, AA enerji dalın daki zayıflığım bir parça kapamak amacıyla, Westinghouse'dan s o n a AA dalındaki en güçlü firma olan Thomson Houston firmasıyla 1892' de birleşti. Bu birleşmeden ortaya çıkan General Electric Company, Edison'un saptadığı politikaya karşı gelerek, büyük ölçekte AA aygıtı üretimine başladı. General Electric' in ortaya çıkmasıyla Edison'un ener ji endüstrisine olan son bağı da kop tu. Brovm'a gelince; tarihte zaman zaman meçhulden bir anda çıkıp geçici bir şöhret devri yaşayanlar dan biri olarak, geldiği yere döndü.

KAYNAK: 1. Reynolds T.S., Bernstein T., The damnaUe alteraating Patent, Proc of thc IEEE, Eylül 1976, s. 1339.