ELEKTRİK VE MANYETİK ALANLARIN BİYOLOJİK ETKİLERİ

MAGMiTİK ALINL/UUN BİYOLOJİK İ

249/Eylül 1977 sayımızdan devam.

50 Hz SIKLIKLI ALMAŞIK ELEKTRİK VE MAGNET1K ALANLARIN

İNSANLAR ÜZERİNDEKİ ETKİSİ

UDK: 621.37:621.3.029.426:621.3 784

ÖZET

Gözlenen insan kümesiyle birlikte yapılan deney sel araştırmanın gerçek koşulları tanıtıldıktan sonra/ elde edilen sonuçlar inceleniyor ve eleş tirel bir çözümlemeden geçiriliyor. Deneylerin yapıldığı koşullarda, incelenen alanların zarar lı etkisi olmadığı gözlenmektedir. Ancak bu bil dirideki sonuçlar diğer araştırmacıların verdiği sonuçlara uymadığından, sonuçların bir bölümü de verilmektedir. Sonuç olarak, elektrik ve magnetik alanların biyolojik etkileri üzerinde tamamlayıcı bir araştırmanın gerekli olduğu belirtiliyor.

rudolfhauf

SUMMARY

Having described the actual conditions of experi mental research performed as well as the composi tion of the human group observed, the resul ts ob tained are examined and submitted to a critical analysis. in the experimental conditions realized, it is observed that the studied fields do not exercise any harmful influence. Some results ho wever are çuoted due to other searchers which do not confirm the ones in this article. The conclu sion is that: a complementary research about the biological effects of electric and magnetic fields seems to be neoessary.

1. GÎRİŞ

İnsan, çevresindeki diğer canlılar gibi, doğal ya da yapay olarak oluşan elektrik ve magnetik alan ların etkisi altındadır. Çeşitlerine ve yeğinlik lerine göre bu alanların arzu edilen, arzu edilme yen ve hatta zararlı etkileri vardır. Canlı organiz maların sıhhatli oluşları ve gelişmeleri için çev re ile karşılıklı ilişkileri son derece önemlidir.

Elektrik çağında yaşıyoruz. Elektrik akımı en önem

li enerji kaynağımızı oluşturuyor. Artan nüfus yo ğunluğu ile birlikte gelişen endüstrileşme ve tek noloji, elektrik enerjisine ve yoğun iletim araçla rına gereksinim doğuruyor. Bu nedenle, elektrik üretim ve iletim birimlerinin çevre için nasıl ve hangi koşullarda bir tehlike kaynağı olabileceğini araştırmak gereklidir. Önce yüksek gerilim kuruluş larının enerji sağlamanın ötesinde, elektromagnetik alanlar ile insan sağlığı üzerinde ne tür etkiler yaptığını bulmayı amaçlıyoruz. Bunun için birçok incelemeden sonra deneysel araştırmalar yaptık.

nemeden önce vücut herhangi bir sağlık sorununa karşı sıkı bir incelemeden geçiriliyordu. Bu yaş grubunda, alınacak sonuçların yanlış biçimde değer lendirilmesine yol açacak yorgunluk, bitkinlik du rumu yada herhangi bir hastalık olması olasılığı azdı. Yine de bu tür bir incelemede göz önüne alı namayacak yeterli sayıda bireysel etmen vardır. Deneyler günün hep aynı saatlerinde yapılarak bu nun aksi bir uygulamadan gelebilecek farklılıklar giderilmeye çalışılmıştır.

Deneyler sırasında deney süjeleri toprağa bağ lanmış olup, alanın yada akımın verilmeye başla nıp başlanmadığını bilebilecek durumda değiller di. Eğer isterlerse oturdukları masada kitap oku yabiliyorlardı. Oda sıcaklığı 22°C, bağıl nem yaklaşık % 50 idi. Havadaki iyonların elektrik ve magnetik alanlar içerisindeki davranışı da bu arada gözlendi.

Şekil 1. Elektrik alanının uygulandığı laboratuvarın ölçme odasından görünüşü.

Deneyler ençok üç saat sürdü. Bu, göreceli olarak kısa bir etkileme süresi ise de ani ve kesin et kilerin ortaya çıkabileceği yeterli uzunlukta sa yılabilir. Daha uzun deney süreleri, (laboratuvar da elektromagnetik alanlarla testler yapılırken) uzun dönemli bir araştırma için ayrılması gereken zaman belirlenemediğinden kısaltıldı. Kouwenhoven ve yardımcılarının bir yıl boyunca onbir hat işçi si üzerinde uyguladıkları tıbbî inceleme açıktır ki uzun dönemli bir çalışmadır. Bu çalışma, Strum za'nın yüksek gerilim işletmelerine yakın oturan bir grup insan değişik koşullarda yaşayan bir baş ka grupla karşılaştırarak yaptığı incelemelerle tamamlanmıştır.

Şekil 2. 50 Hz'lik zayıf almaşık akımın etkileri üzerine araştırma.

2. YAPILAN ARAŞTIRMALAR

A. Deney K o ş u l l a r ı

Yüksek gerilim kuruluşları içerisindeki alan ko şulları laboratuvarda benzeştirilmeye çalışıldı. Çevrenin istenmeyen girişim etkileri giderildi. Başlangıçta 500 kV'luk gerilimler kullanıldıysa da özel bazı durumlarla uyumlu olması için denemeler daha yüksek alan yeğinliklerinde de sürdürüldü.

Dikkatimizi daha çok elektrik alanı üzerinde yo ğunlaştırdık. Ayrıca çalışmalarımızda yer değiş tirme akımı, magnetik alan ve elektrik ve mag netik alanlar birlikte yer aldı. Böylece alanların hem tek tek hem de topluca etkilerini incelemek olanağı bulundu. Elektrik alanının etkileri daha kapsamlı incelenirken, yerden 1,50 m yükseklikte 20 kV/m'ye dek varan çeşitli alan yeğinlikleri oluşturuldu. Göz önüne alınan diğer alan durumları şöyle idi: 200 yA'lik bir yer değiştirme akımı, 0,3 mT'lik bir magnetik alan. Bu alanların sıklı ğı hep 50 Hz idi.

Deneyler de kullanılan erkek ve kadınların ortala ma yaşı 25 olup bunların çoğu öğrenci idiler. De

Deneylerde daha önce yazında adı geçen ve alanla rın etkileriyle değişikliğe uğrayacağı beklenen parametreler seçilmiştir. Bunlar; reaksiyon zamanı, kanın bileşimi, sedimantasyon hızı, trombositler, retikülasitler, hızlılık testi elektrokardiyogram, elektroansefalogram, nabız sıklığı ve atardamar basıncıdır. Seçilen bu parametreler kullanılarak alan etkime deneyleri iki farklı grup üzerinde ve iki kez yapıldı. Bir grupta reaksiyon zamanları ve kimyasal parametreler üzerinde duruldu. Reaksiyon zamanı her beş dakikada tümüyle otomatik bir ay gıtla kaydedildi. Kan testi her deneyin başında ve sonunda yapıldı. Kimyasal incelemeler her defasın da aynı yöntem izlenerek ve aynı asistanlarca gerçekleştirildi. İkinci grupta, tıbbi fiziksel parametreler her on dakika da bir kaydedildi. Elektrokardiyogram ve ansefalogram kaydedilirken akım (yada alan) kısa bir süre kesildi.

Daha yakın zamanda, kolesterol ve trigliserid de ğerlerinde, alan etkisi sonucu oluşabilecek deği şiklikler de göz önüne alındı. Elektrik ve magnetik alanların birarada uygulandığı deneylerde bu değer ler her deneyin başında, sonunda ve deneyin biti minde 20 ve 24 saat sonra kaydedildi.

Her incelemede on süjeden alınan sonuçlar değer lendirildi. Dış görünüşe ilişkin gözlemlerin yanı sıra vücudun iç yapısı üzerinde de incelemeler yapıldı.

Elektrik alanı içinde yapılan deneyler için hava soğutmalı ve tümüyle dış etkilerden korunan bir la boratuvar kuruldu. 2,5x2,5 metre büyüklüğündeki tavan elektrodu yerden 2,9 metre yüksekliğe yer leştirilmişti ve 1 cm'lik gözenekleri olan bir

Şekil 3. Elektrik ve magnetik alanların birlikte uygulandığı deney laboratuvarı ve deney süjesinin yerleşimi.

R «akliyen lamanı (Soniy.)

Sil

İN

Şekil 4. Elektrik alanı içerisinde reaksiyon zamanı ölçmelerinin sonuçları.

metal ağ biçimindeydi. Anahtarlama ve ölçme alet leri yandaki bir odaya konulmuştu ve bir pencere yardımıyla laboratuvar bu odadan gözetlenebiliyor du.

50 Hz'de 200yA'lik bir almaşık akımı vücuttan üç saat süreyle geçirmek için özel olarak yapılan bir aygıt kullanıldı. Bu aygıt, elektrotlardaki, deri ve vücut dirençlerindeki periyodik değişim lerden etkilenmeden, sürekli bir akım sağlar. Akım iki elin bileklerine bağlı bilezik elektrot larla vücuda girer ve ayak bileklerine tutturulan elektrotlarla da dışarı çıkar.

Magnetik alan içerisinde yapılan incelemeler için, laboratuvarda, kare k e s i t l i , 1,5 metre genişliği ve 24 cm derinliği olan ve üzerinde 40 sargı t e l i

taşıyan bir tahta çerçeve kullanıldı. Deney siijesi bu odada oturuyordu. Hesaplanan alan yeğinlikleri ölçme sonuçlarıyla karşılaştırıldı.

Elektrik ve magnetik alanların b,irlikte uygulandı ğı deneyler için, laboratuvarda, yerden 3 m yük sekliğe yerleştirilmiş, 3,5 X 3,5 metre büyüklü ğünde ve 3 cm'lik gözenekleri olan bir metal ağ, tavan elektrodu olarak yerleştirildi. Magnetik alan için iki tane bobin kullanıldı. Bunlar 4,5 X 2,5 metre büyüklüğünde tahta çerçevelerden oluşuyorlardı. Her çerçevenin üzerinde 102 NYA telinden 40 sarım vardı. Bobinler iki metre aralıkla yerleştirilmiş olup yer ile 45° ve bir birleriyle de 90° açı yapıyorlardı. Ölçme alet leri ayrı bir odada yerleştirilmişlerdi. Labora tuvar bu odadan bir pencere yardımıyla gözetlen mekteydi.

B. Araştırma Sonuçları

Bütün deneyler hem iç hem de dış etkilerin en aza indirildiği ve klinik kimyasal ve tıbbi teknik hataların giderildiği koşullarda gerçekleştirildi.

Reaksiyon zamanı, en fazla süjenin ne ölçüde ha zır olduğuna, dikkatine ve konsantrasyon yetene ğine bağlı oluyordu. Gözetleyicinin hiçbir etki si söz konusu değildi, çünkü kullanılan aygıt deneyin tüm işleyişini otomatik olarak denetliyor du. Reaksiyon zamanları yalnızca üzerinde deneme nin yapıldığı süje tarafından belirleniyordu. De netim testleri bu zamanların grup üzerinde orta lama olarak ne ölçüde değiştiğini gösteriyordu. Onar kişilik gruplara bölünmüş toplâJı yüz kişi testlerde yer aldığı için elde edilen bilgiler i s t a t i s t i k i olarak doğru kabul edilebilir. Bu, reaksiyon zaman ölçmelerinin ne kadar hassas ol duğunu gösterir.

Elektrik alanı içerisinde yapılan deneylerin so nuçlerı reaksiyon zamanlarında alan yeğinliğine bağlı olmayan bir iyileşme göstermektedir. Bu, uyarıcı bir etki olarak kabul edilebilir ve pa tolojik bir öneme de sahip değildir. Diğer araş tırmalarda önemli değişiklikler gözlenmemiştir.

Kan bileşimi bakımından, bütün deneylerde e r i t rositlerde ve hemoglobinde önemli değişiklikler olmamıştır. Lökositler, nötrofiller ve retikülo sitlerde ise artış olmaktadır, ancak artma değer leri yine de fizyolojik sınırlar içerisinde kal maktadır. Bu olgu bir uyarı etkisi olarak düşünü

mt mili saniye)

wâ

tf//////,

23O

Şekil 5. 200 \ıA'lik akımın etkisi altında

reaksiyonların ortalama değişimi

(Eisemann) •

{milisaniye)

ms

250 1

' 246

230 220

,2",.

240 .'

Şekil 6. Aynı koşullar altında gerçekleştirilen bir denetim testinde reaksiyonların ortalama değişimi (Eisemann).

lebilir. Sedimantasyon hızı ve kan bileşimi (hız lılık testi, trombositler) de deneylerde bir de ğişiklik göstermemektedir.

Kolesterol ve trigliseri İler yalnızca elektrik ve magnetik alanların birlikte bulunduğu deneylerde gözlendi (deneyin başında, sonunda ve bitiminden 20 ve 24 saat sonra). Bütün değerler % 1 ile % 3 arasında bir değişim gösterdiler. Buna göre, pato lojik değişim değerleri olarak nitelenebilecek önemli değişiklikler gözlenmemektedir.

Elektrokardiyogram kayıtları da bir değişiklik göstermemektedir. Yalnızca, üç saatlik deney bo yunca, sıklıkta hafif bir düşme olmaktadır. Alan yeğinliği ne olursa olsun bütün deneylerde aynı olgu saptanmıştır. Bu durum nabız atışı eğrileri incelenirse daha iyi görülebilir. Deneyler boyun ca nabız atışında bir hızlanma kaydedilmemiştir. Nabız sıklığındaki düşüş, üç saat boyunca bir ma sa başında oturtulan her insanda görülebilecek bir rahatlama etkisiyle açıklanabilir.

Deneyde yer alan kişilerin hiçbirinde elektroanse falogram herhangi bir patolojik sapma göstermediği gibi merkezi sinir sisteminde de bir değişiklik gözlenmemiştir. Elektroansefalogramın incelenmesi ve değerlendirilmesi klinik tecrübesi gerektirir.

Atardamar basıncında, sistolik ve diyastolikte de alan etkisi görülmemiştir. Kan basıncı, hergün ölçüldüğü saatdeki fiziksel, zihinsel ve psikolo jik yorgunluğa bağlı olarak değişir. Üç saat bo yunca deney masasında oturan ve sağlık durumları daha önceki testlerle iyi olarak saptanmış olan deney süjelerinde yukarıda adı geçen değişimler görülmemiştir. Bütün bu sonuçlar açıkça göstermek tedir ki uygulanan alan yada akımın etkileri önem li değişikliklere yol açmamaktadır.

Süjelerden hiçbiri durumundan şikayetçi olmamış tır. Örneğin baş ağrılarının arttığına dair bir yakınma söz konusu değildir. Buna göre de deney süjelerinin alandan etkilendiğini söylemek olanak sızdır.

3. ARAŞTIRMA SONUÇLARININ TARTIŞILMASI

Elektrik ve magnetik alanların biyolojik etkileri birçoğu farklı sonuçlara varan önemli sayıda araş tırmaya konu olmuştur. Gerçekleştirilen deneylerin koşulları ve bunların yapımında kullanılan teknik

ler birbirlerinden öylesine farklıdır ki çoğu kez deney sonuçlarını karşılaştırmak olanaklı olmamak tadır. Üstelik deneylerin yapılış biçimine ilişkin ayrıntılar da verilmeyince bunların tekrar yapıl maları zorlaşmaktadır. Sonuçları karşılaştırmak ve yorumlamak ise deneyleri özdeş koşullarda ve aynı yöntem izlenerek yapılabilir nitelikte olmasını gerektirmektedir, Herşeyden önce deney sonuçlarını genelleştirirken dikkatli olunmalıdır. Her verilen sonuç için deney koşullarını, deney gereçlerini, sıklığı, yeğinliği, etkileme süresini ve test tek niğini belirlemek gereklidir. Ne var ki, yeterli niteliğe sahip olmayan araştırma raporları yanlış görüşlerin ve bunun sonucunda da yersiz endişele rin oluşmasına yol açmaktadır.

Sonuçlar değerlendirilirken yapılan araştırmaların biyolojik yanının önemi unutulmamalıdır. Canlılar, doğrudan belirlenemeyen ve değiştirilemeyen sayı sız iç ve dış etkilerin altındadırlar. Yaşam çe şitli alanlarda sürer ve yalnızca belirli sınırla rın dışına taşan değişimler patolojik addedilirler. Böylelikle, değerlendirmelerin teknik matematik

Reaksiyon zamanı (saniy»)

Taranmış olanlarda ortalama dejerler

Şekil 7. Magnetik alan içinde reaksiyonların durumu (Manteli).

Reaksiyon zamanı (saniye)

0,22 Q21 020

Toronmıs olanlarda ortalama değerler

Şekil 8. Aynı deney koşullarında alan yok iken reaksiyonların durumu (Mantell).

bir temelde değil fakat biyolojik veriler göz önüne alınarak yapılması gerektiği sonucu ortaya çıkmaktadır. Gözlenen reaksiyon ve semptomların yalnızca alan etkimesi sonucu oluştuğunu söyleyip başka etmenlerin varlısını aramamak hatalıdır. Bu yüzden aynı koşullarda gerçekleştirilen ve karşı laştırmalara temel olan deneylere büyük önem ve rilmektedir.

Elektrik alanı içinde, reaksiyon zamanı üzerinde gözlenen uyarıcı bir etki diğer araştırmalarda kaydedilmemiştir. Bu sonuç başka bazı yayınlarda da belirtildi. Bir yerde$iştirme akımının büyük lüğünde zayıf bir almaşık akımla yapılan uzun dö nemli incelemelerde yukarıda adı geçen uyarıcı et kiye benzer herhangibir etki görülmüyordu.

Diğer araştırmacılar da elektrik alanının etkisiy le lökosit, nötrofil ve retikülasit sayısında ar tış olduğunu gösterdiler. Bu kan öğelerinin sayı sındaki artış ayırıcı bir özelliği olmayan, bir uyarım etkisinin sonucu olarak açıklanabilir. Ka nımızca bu olgu patolojik bir reaksiyon olarak nitelendirilmemelidir. Kanın diğer karakteristik leri bu arada değişmeden olduğu gibi kalmıştır.

Amerikan araştırmalarının bazılarında, alan etki siyle, kandaki kolesterol ve trigliseridlerin de ğişmeye uğradıkları kaydedilmektedir. Bu sonucu kuvvetlendirecek verilere biz sahip değiliz. Ay rıca deney koşullarımız da farklıdır. Bizim deney süjelerimiz, kolesterol ve trigliseridi etkileye bilecek herhangi fiziksel çabanın içinde olmadı lar.

Çeşitli aratırmacılar alan etkisinin nabız sıklı ğında bir düşüşe yol açtığını gözlediler. Bizim araştırmamız açıkça gösteriyordu ki nabız sıklığı bir denetim testindekine eşit miktarda düşüyordu ve dolayısiyle bu düşüşü alanın etkisiyle açıkla mak olanaksız oluyordu.

Elektroansefalegramları değerlendirmede alfa dal galarını kaydettik. Klinik açıdan, alan etkisini ortaya çıkaracak testlerin, denetim testlerinden daha farklı sonuçlar vermediği saptandı. Eğrideki hafif değişimler patolojik olaraknitelendirilemez. Eğer gözlenen değişimler zararlı etkilere yol aça ms (milisaniye) 280

S 26,58 240

262,28' /

W

26A.65

///

S= 29.01

Ss31.U

Şekil 9. 20 kV/m'lik elektrik alan ve 0,3 mT'lik magnetik alan birlikte uygulandığında reaksiyon zamanı.

ms (milisaniye)

«U

260 • 250

240"

S =34.93

7////A

^255,81/

/2Ç891 >

S=36,72

S= 34,89

Şekil 10. Aynı deney koşullarında alan yok iken

reaksiyon zamanı.

cak kadar önemli kabul ediliyorsa, bu deŞişimle rin patolojik anotomik kökenlerini ve/veya işlev sel nedenlerini belirlemek gerekir.

Özellikle atardamar basıncının değişimi gözlenir ken deney koşulları göz önüne alınmalıdır. Deney süjesinin test boyunca ne tür baskıların altında kaldığını bilmek oldukça önemlidir. Böylelikle çeşitli araştırmacıların buldukları birbirinden çok farklı sonuçlar açıklanabilir.

Deney süjelerimiz, üzerlerinde yapılacak deneyler konusunda ikircikli bir tutum içerisinde olmadı lar. Bu, özellikle süjenin öznel durumu değerlen dirilirken göz önünde bulundurulmalıdır.

4 . SONUÇLAR

Araştırma sonuçlarını değerlendirdiğimiz de şunu söyleyebiliriz: daha önce adı geçen deney koşulla rında, incelenen parametreler göz önüne alınırsa, hafif, ayırıcı özelliği olmayan ve tümüyle fizyo lojik uyarım etkilerinin dışında, elektrik ve mag netik alanlar hiçbir zararlı etkiye yol açmamakta dır, Yalnız bu deneylerde alan etkileme süresi hep kısa tutulmuştur. Yine de elde edilen sonuçlar, Kouwenhoven ve yardımcılarının gerçekleştirdikleri uzun dönemli ve ciddi incelemelerin sonuçlarıyla büyük bir benzerlik göstermektedir. Bazı hafif uyarım etkilerinin Kouwenhoven tarafından gözlen meyişi, bunların kısa sürede ortadan kaybolması ve deneyin bitiminden uzunca bir süre sonra kaydedil miş olmasındandır. Bu, aynı zamanda içinde çalışı lan alanın, kronik ve birbiri üzerine binerek bü yüyen etkilerinin olmadığını da gösterir. Strumza' nın yüksek gerilim hatlarının hemen yakınındaki çev rede yaşayan gruplar üzerinde yaptığı karşılaştır malı inceleme de bu sonuçları doğrulamaktadır.

Sovyet araştırmacıları ise farklı sonuçlara varmış lardır. Bu araştırmalar incelendiğinde önce şu gö rülmektedir: Alan etkisine uğrayan bir deney grubu nun, çeşitli olası değişiklikleri ortaya çıkarmak için, karşılaştırılacağı alan etkisine uğramamış bir başka grup kullanılmamıştır. Ayrıca araştırma larda fizyolojik değişikliklerle de ilgilenilmemiş tir. Bu nedenle vardıkları sonuçların çok dikkatli bir biçimde değerlendirilmesi gerekir. Örneğin bir makalede, hafif alan etkisine bırakılan bir grup

Nobaotışı/dokıho 90

Nobızotıiı/dökün 90 ,

Zoman (dakika)

Şekil 11. 15 kV/m'lik elektrik alanı içerisinde nabız sıklığının değişimi.

Xm=82,52 o) =5.017 b) =0,9833 n =100

Xm =76.65 a) =4,586 b) = 0,9987 n = 90

) standart sapma b) Denetim sınırı

Av A—*

,—

Xm =72,04 a) =4,769 b) =1,039 n =90

Xm =71.22 a) =4.876 b) =1.062 n = 90

Şekil 12. 1 kV/m'lik elektrik alanı içerisinde nabız sıklığının değişimi.

Eritrositler Lökositler Nötrofiller Trombositler Re t i kül as i t i er

102,4

5.03 7 140 4 065 216 500

5,8

91,8 —

99,8

4,94 7 760 4 417 209 420

6,6 88,9 —

Alan \/arken

20 kV/m

103 ,5 5 ,32

7 400 4 654 252 110

4 ,2

86 .0 —

104,9

5,39 8 560 5 106 276 460

5,9

87,2 —~

92 ,3

4 ,b 5 463 3 027 329 980

5 ,5

— 5/12

94 ,2

4 ,b 6 99b 3 899 332 8/0

10 ,/

— 5/13

Çizelge 1. Denetim grubu üzerinde, bir öğleden sonra, üç saat süreyle elektrik alan etkimesinin sonunda kanın bileşimi (R.Hauf).

Çizelge 2. Denetim grubu üzerinde, sa bahleyin, üç saat süreyle elektrik alan (1 kV/m) etki mesinin sonun da kanın bile şimi (R.Hauf).

Hemoglobin Eritrositler Lökositler Nötrofiller Trombositler Retikülasitler Hızlılık testi

103,8 5,07

7 980 4 523 182 860

6,8 87,3

106,8 5.14

7 500 4 695 206 550

8,0 89,9

1 kV/m

106,7 5,58

7 800 4 862 264 790

4,4 84,7

105,1 5,45

8 860 5 478 283 060

6,7 83,7

Eritrositler Lökositler Nötrofiller Trombositler Re t i kül os i t i er Hızlılık testi Sedimantasyon testi

96,5 4,9 6 380 3 404 239 960 4,3 92,0 4/12

Akım Yokken

96,4 4,9

6 915 3 682 239 310

4.7 86,0 4/12

0.1 ±0 + 535 + 278 + 7 350 + 0,4

6,0 ± 0/0

98,3

5,0 6 435 3 083 238 670

6,6 95,0 5/13

Akım Varken

200 pA

100,4 5,0

6 845 3 519 241 630

7,3 92,0 8/17

ba

+ 2.1

±0 + 410 + 436 + 2 960 + 0,7

3,0 + 3/+ 4

Çizelge 3. Aynı deney koşullarında, denetim grubu üzerinde, 200 ]iA'lik (50 Hz) akımın üç saat süreyle geçişinde kan bileşiminin durumu (Eisemann).

Nooııotısı/ dokifco 90

Kırık çizgiler den«tim sınırını gösteriyor

Nabız atisi / dakika

80 ıxj—r

>»,_,_,

Xm =80,09 o) =5.245 b) =,.028 n =100

X™ =77,70 b) =1,433 n = 90

a) Standart sapma

b) Denetim sınırı

Km =74.40 a) =4,925 b) =1,073 n = 90

\ Xm =73,30 a) =5,073 b) =1,105 n = 90

W0

Şekil 13. Aynı deney koşullarında alan yok iken nabız sıklığının değişimi (G.Hauf).

\J

Zaman (dokika)

Şekil 14. 50 Hz'de 200 \ıA'lik almaşık akımın üç saat süreyle vücuttan geçişinde nabız sıklığının değişimi.

Hemoglobin Renk endeksi Eritrositler Lökositler Nötrofiller Trombositler Retikülositler Hızlılık testi Sedimantasyon testi

102,1 0,97 5,19

5 840 2 807 224 330

8,2 86 3/7

99 0,97 5,13

6 010 2 985 220 650

7,8 82 3/8

3,1 ±0

0,06 + 170 + 178

3 680 0,4 4 0/ +1

100,1 0,98 5,07

5 765 3 085 171 420

7,3 88 3/9

102,3 0,96 5,23

5 551 2 799 180 820

7,4 89 3/8

+ 2,2

0,02 + 0,16

214 286 + 9 400 + 0,1 +1 0/ 1

Çizelge 4. Aynı deney koşullarında, denetim grubu üzerinde, 0,3 mT'l:k magnutik alanın üç saat süreyle etkilemesi sonunda kanın bileşimi (Man tel 1).

16,47

Eritrositler Lökositler

5,39 6 144

Nötrofiller

3 807

Eozinofiller

1,2

MononUkleozlar Polinükleozlar

Limfositler

Trombositler Retikülositler

1,3 59,2

32,9

235 960 4,7

88,6 4/10

Conc. glob. en hemog1. 30,20

16,41 5,36 6 158 3 682,4 1,1 0,5 57,8 34,8 235 170 4,7 87,6 4/10 30,10

£

0,06

16,43

0,03

5,42

6 308

124,6 3 797,8

0,3

1,4

59,8

1,9

33,1

790 245.31?

89,1

0/0

4/9,6

30,0

\lan Varken

20 kV/rn • B

16,41 5,39 6 298 3 859,2

0,6

59,9 32,3

245 780

4,9 90,0 4J /10 29,9

0,02

0,03 10 61,4

0,3 0,5 0,1 0,8

470 0,5

0,2/0,4 0,1

Çizelge 5. Aynı deney koşullarında, denetim grubu üzerinde, elektrik ve magnetik alanların (20 kV/m ve 0,3 mT) birlikte ve üç saat süreyle etkilemesi sonunda kanın bileşimi (Rupilius).

4 93

Nobıi otuı/dokiko

Kan basıncı mm Hg

Ortotomo atıf

Denetim testi

Mognt tik alan

Zamon(dokika)

Şekil 15. Uç saat süreyle magnetik alan etkimesi sonucu nabız sıklığındaki değişme.

Naba at ıcı/ dakika

VV \\

' Alan varken Alan sıfır

SS

\i

\\ // V

Şekil 16. Uç saat süreyle elektrik ve magnetik alanların birlikte etkimesi sonucu nabız sıklığındaki değişme.

ııo • ^_

e — 90. AUn j

0 kV/m 1 kV/m

IS kV/m

Sistolik değerler

Dıyosıstolık delerler

"" —_— •

~

" "—

Atan

Zaman (dakikn)

Şekil 17. Elektrik alanı içinde kan basıncının değişimi (G. Hauf).

110 0

v— ^^^

Sist.

90 Akım yokken 2 0 0 JJ A

Diyotict.

'S —v /

^ ^~—y

180.

Şekil 18. Uç saat süreyle 200 yA'lik (50 Hz'de) bir akımın geçmesi sonucunda kan basıncının değişimi.

v^

^—:—^^

P Sift? '' "

Kolesterol Trigliserid

I

197 ,6 119 ,3

II

197 5 120, 0

203, 7 118, 7

IV

204, 119,

I) alan etkisinden önce II) alan etkisinden hemen sonra III) alan etkisinden 20 saat sonra IV) alan etkisinden 24 saat sonra

Çizelge 6. Üç saat süreyle elektrik ve magnetik alanların birlikte etkimesi sonucu serurnkolestrol ve trigliseridlerdeki değişme (Rupilius).

| 00 O!

90 Denftim testi

Magnetik alan 80

P Diyasist.

^^^

^^s^*~ — *~

Şekil 19. Aynı deney koşullarında magnetik alan etkimesi sonucu kan basıncının değişimi.

için vücut sıcaklığının deneyin başında 36,6°C, kuvvetli alan etkisinde kalan grup için 36,8°C olarak ölçüldüğü belirtilmektedir. Her iki sıcak lık değeri de normal kabul edilmektedir. Deneyin sonunda birinci grup için vücut sıcaklığı 36,9°C ve ikinci grup için de 37,l°C'dir. Buna göre her iki grup için de vücut sıcaklığında O,3°C'lik bir artış olmaktadır. Birinci gruptaki sıcaklık artı şının normal olarak nitelenmesi ama ikinci grup taki artışa alanın neden olduğu ve dolayısıyle patolojik bir etki olarak değerlendirilmesi ge rektiği sonucunun çıkartılması pek açık görünme mektedir. Ayrıca belirleyici etmen deneyin başı ve sonu arasındaki farklı durum olup her iki grup için de bu farklılık aynıdır.

Yayınlanmış araştırmaların sonuçlarmdaki fark lılığı açıklamak ve bu araştırmaları tamamlamak ve gerekiyorsa daha ileri düzeyde incelemeler yanmak bundan sonraki aşamada izlenmesi gereken yol olarak görünüyor.

Bugün için sorunların tümünün çözümü olanaklı gö rünmemektedir. Çevrenin korunması bakımından da, elektrik ve magnetik alanların biyolojik etkileri üzerine yoğun ve ileri araştırmalar yapm ı.k mutlak bir zorunluluk olarak duruyor.

p mm H9

ııo

ınn

Şist.

""~—

Alon vorken 80

Diyasist.

İSO

Şekil 20. Elektrik ve magnetik alanların birlikte etkimesinle kan basıncının değişimi.

H»r mr't düsen iyon sayısı

Artı iyonlar

90 ı

Eksi iyonlar

20 \

\ \

/

Alon =0 kV/m

0 kV/m

(.C

100 120

Zoman(dokika)

Şekil 21. Elektrik alanının etkisiyle, çevredeki havada bulunan iyonların sayısındaki değişim.

TERİMLER DİZİNİ diyastol : kalbin ve atardamarların dolaşım sıra sında genişlemesi.

eozin : tetrabromoflüoresein'den meydana gelen kırmızı boyar madde.

eozinofil : eosinophil : eozinle kolayca boyana bilen asid anilin boyalarına karşı büyük b i r kay naşma anıklığı olan k ı r ı c ı , hücre plazması granü lasyonları gösteren ve eozin gibi boyalarla kire mit kırmızısına boyanan (akyuvarlar h k . ) .

kolesterol : cholesterol : tamamen hayvansal kay naklı olan ve bileşiminde bulunduğu petrol türü nün organik, h a t t a hayvansal b i r oluşum olduğunu gösteren alkol.

l i m f o s i t : lymphocyte mononükleoz : mononucleosis : .tek çekirdekli ak yuvarların çok çekirdeklilere göre daha belirgin bulunduğu lökositoz.

polinükleoz : polynucleosis : yalnız çok çekirdek li akyuvar sayısının a r t t ı ğ ı lökositoz çeşidi.

irombosit : thrombocyte : kanda bulunan, bir kan hücresi tipi olarak düşünülen ve kanın pıhtılaş masında rol oynayan çok küçük parçacıklar.

•*

KAYNAKLAR

*•

,

<TVI

[ l ] Eisemann, B., "Untersuchungen über L a n g z e i t e i n wirkung k l e i n e r Wechselströme 50 Hz auf den Menschen". Dissertation, Freiburg, 1975.

[2] Hauf, G., "Untersuchungen über die Wirkung energietechnischer Felder auf den Menschen". Dissertation, Munich, 1974.

[3] Hauf, R., "Wirkung von 50 Hz Wechselfeldern auf den Menschen". e t z b , C i l t 26, 1974, s . 1 2 .

[4] Hauf, R., "Neuere Untersuchungen über den Einfluss elektromagnetischer Felder auf den

• Menschen". etz b, Cilt 28, 1976, s.6/7.

[5] Kouwenhoven, W., et.al., "Medical e v a l u a t i o n of man vorking in ac electric f i e l d s " . IEEE Trans. Power App. Syst. , No 4, 1967.

[6] Kouwenhoven, W., et. al., " M e d i c a l f o l l o w u p study of high voltage linemen vrorking in ac e l e c t r i c f i e l d s " . IEEE Trans. Power.App. Syst., 92, No 4, 1973.

[7] Mantell, B., "Untersuchungen über die Wirkung eines magnetischen Wechselfeldes 50 Hz auf den Menschen". Dissertation, Freiburg, 1975.

[8] Rupilius, J.P., "Untersuchungen über die Wirkung eines elektrischen und magnetischen 50 Hz wechselfeldes auf den Menschen". Disser tation, Freiburg, 1976.

[9] Strumza, M.V., "influence sur la sante humaine de la proximite des conducteurs d ' e l e c t r i c i t e â haute tension". Archives des Maladies Pro fessionnelles de Medecine du Travail et de Securite Sociale, P a r i s , 1970.

4° S