TÜRKİYE ELEKTRİK KURUMU'NDA GERİ ADIM

Proje ve montaj işleri özel ortaklıklara yaptırılacak

TÜRKİYE ELEKTRİK KURUMU NDA

GERİ BİR ADIM

ketler vasıtasıyla yurt içinden yetenekli mühendis lerin temin edilmesi, bu da yeterli olmazsa buralara yurt dışından uzmanlar geti r i l i p istihdam ettirilmesi nin hedef alınmasına,

3. Tesis yapımı için ortak l ı k l a r şeklinde en az 4 şir ket kurulmasına, 4. (1),(2),(3) maddelerinin Genel Müdürlüğün hazırlata cağı bir raporun Yönetim Ku rulunca onaylanmasını mütea kip uygulama alanına konul masına, o zamana kadar da tesis konularının mümkün o l duğu kadar ihale yoluyla (gerektiğinde malzeme temini ve proje yapımı da dahil) gerçekleştirilmeye çalışıl masına."

TEK, Türkiye'de elektrik ener j i s i üretim ve iletimini tek elden yapan yetkili bir kuruluş. Her yıl milyarlık yatırımların projelendirme ve tesis çalışma larını yapıyor, yaptırıyor. Bu günkü kadrolarının bir bölümü, TEK kurulmazdan önce ETİBANK'ta ç a l ı ş t ı , proje ve tesis hizmet lerini yürüttü. TEK yasayla ku rulduktan sonra ETİBANK'tan alı nıp TEK içinde yeniden oluşturu lan enerji bölümünde de bu gö rev sürdürüldü. Zamanla iş hac mi genişleyen ve iş bölümü artan Kurum1da, proje yapım ve montaj hizmetlerinin ağırlıklı bölümü kendi kadrolarınca karşılandı. Bugün Kurum'da santral projelen dirmesi hariç, hatlar ve trafo merkezlerinin proje ve montajı için gerekli nitel birikim sağ lanmış durumda. Proje yapım ça lışmalarında da ağırlık, büyük oranda trafo merkezleri üzerin de yoğunlaşıyor.

Teknik kadroları binlerle ifade edilen, iyi örgütlü sayılabile cek bir yapıya sahip TEK için bundan sonrası, mühendislik hiz

metlerinde gelişmesini daha da artıracağı bir dönem olarak gö rülebilirdi. Akla en yakın ola nı da bu, çünkü birikimin eri tilmesi yada dağıtılması gibi bir amaç olamaz. Oysa birtakım yeni gelişmeler var ki, ister istemez tersini düşündürüyor.

Sözü geçen mühendislik hizmet lerinin yeterince çabuk yürütü lemediği gerekçesinden hareket eden TEK Yönetim Kurulu, bundan böyle proje ve tesis yapımının özel şirketler eliyle yürütül mesini uygun görmüş. Kurulacak şirketlere Kurum da ortak ola cak. Alınan kararları şöyle sıralayabiliriz:

" 1 . Proje yapımı için yurt dışından uzman mühendis ge t i r i l i p istihdam edilmesi ve bunlar kanalı ile genç mühendislerin proje yapar ken e ğ i t i l i p yetiştirilmesi ne, 2. Proje hizmetleri için Türkiye içinde Kurum'un or tak olacağı en az 3 proje şirketi kurulması ve bu şir

Öteden beri yurt dışından "uz manlar" gelir, özellikle araş tırma ve etüd evresinde daha verimli çalışma yapabilmek için, üst düzeyde bilgi ve tek niklere gereksinme duyulabilir, bu doğaldır. Ancak uzman diye nitelendirilen kişi yada danış man grupları, kredi koşuluna bağımlı kalındığından, genel likle uzmanlık niteliğinden yoksun kişilerdir. Bu kişiler çalışmalarda, yarar yerine za rar getirebilmektedirler, ör nekleri görülmüştür. Salt pro je yapımı için ise "uzman" ge rekli değildir. Bu konuda her alanda olmamakla birlikte önem li ölçüde bilgi ve beceri b i r i kimi sağlanmıştır ve başta da belirttiğimiz gibi santral ta sarımları hariç yeterli yapım hizmeti sağlanabilmektedir.

Alınan kararların birtakım ek sikliklerin giderilmesi amacını taşıdığı söylenemez. Açıkça be l i r t i l e n nokta, temel alınan gerekçe ne olursa olsun, proje ve tesis yapımının mutlaka Ku rum'un ortak olacağı şirketler eliyle yürütülmesidir. Asıl üzerinde durulması gereken de budur.

İkinci ve üçüncü maddelerde, bu girişimin gerekçesiyle çe l i ş k i l i belirgin bir yargı gö ze çarpıyor. Bu girişim "hiz metlerdeki gecikme'Men kaynak landığı halde, başta b e l i r t t i ğimiz nitelik birikimi adeta

ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ 23i

yok sayılmakta, bir anlamda Ku rum elemanlarına güvensizlik belirtilmektedir. Proje ve mon taj ünitelerinde yönlendirici elemanlara gereksinme duyulabi lir ve şimdilik bu eksiklik de söz konusu değildir. Ancak sa yıca yeterlilik bir yana, mev cut kadroların herşeyin ötesin de bir "yetenekli mühendis" kavramının ortaya atılmasında payı yoktur, kendinden menkul bir düşüncedir bu. Kadroların sayıca artırılması, iş akışının hızlandırılması vb. iç işleyi şe ilişkin sorunlar, ayrı bir değerlendirme platformunun ko nularıdır, tç işleyişe ilişkin sorunlar, bu denli örgütlü hizmetlerin Kurum dışına kaydı rılması yersiz isteğine temel olamaz.

Gerçekten de belirli bir örgüt lülük düzeyine getirilmiş hiz metlerin, ayrı ayrı şirketlere bölünmesi düşüncesi anlaşılır olmaktan uzaktır. Yatırım konu larında farklı mühendislik hiz metleri arasında, birbirleriyle ilişkisi de gözönünde tutularak eşgüdüm sağlanması gözetilir. Bir tesisin kurulması etüd, planlama, projelendirme ve mon taj gibi mühendislik hizmetle rini kapsamaktadır. Kâr amacına yönelik özel şirketler eşgüdüm lü çalışmayı sağlayamayacakla rı, sağlamak zorunda da olma dıkları için, işlerin hızlanma sı değil tersine yavaşlaması söz konusudur. Şirketler eliy le yürütülecek mühendislik hiz metlerinin Kurum1a daha pahalıya malolacağını ise belirtmeye ge rek yok.

Hizmetlerin şirketler eliyle daha ileri nitel boyutlar kaza nacağı da öne sürülen savlar arasında. Kurulacak şirketlerin gereksindiği "yetenekli" ele manlar belirtildiği gibi yurt içinden yada dışardan sağlana cak. Ancak yurt içinden "yete nekli" mühendis sağlanamaması gibi bir olasılığın peşinen ileri sürülmesiyle, teknik hiz met ithaline öncelik tanınacağı anlaşılıyor. Bunun ise proje ve montaj çalışmalarında yarar ge tirmeyeceği yukarda söylendi. Büyük bir olasılıkla yine TEK' in pek güvenilmeyen kadroları çekilmeye çalışılacak, kadro larla birlikte bilgi birikimi

de. Bütün bunlar TEK1in dışın da özel bir TEK oluşturmak an lamına geliyor.

Şirketler kurulduktan sonra TEK'deki proje ve montaj ser vislerinin ne işle uğraşacağı sorusu ortaya çıkıyor. Bu so ruya, proje ve tesis şirketle riyle TEK arasındaki görev bö lüşümünün alacağı hicimlere göre yanıt verilebilir. Örneğin proje ve tesis hizmetleri, tü münü kapsamak üzere, artan oranlarda aktarılabilir yada belirli bir bölümü şirketlere verilip TEK'deki ilgili daire lerin kalan işleri yürütmesi, özellikle oldukça zahmetli tev si at işlemlerini yüklenmesi is tenebilir. Böylece ilgili dai reler salt onay ve denetleme işlemlerini yapan yada bunların yanısıra, eski çalışmalarını da sürdüren bir işleyişe gire bilirler. Bu durumda ise, ister istemez seyrekleşecek kadrolar, eskisinden de yoğun görevlerle yüklenecek: Proje yapımı, şart name hazırlanması, artan bürok ratik işlemler, şirketlerin ha zırladığı projelerin onay ça lışmaları vb. Acaba geride ka lan işleri yürütmek üzere, TEK' de istihdam edilmek için de yerli ve yabancı "yetenekler" aranacak mıdır? Herhalde TEK, ortaklık şirketlerine çok gerek duyulduğunu düşünmesine karşın, bunları bir başına bırakmak da istemeyecektir. Kuşkusuz bu ko nular, uygulamaya dönük rapor ların hazırlanması ve uygulama ya geçilmesiyle aydınlığa kavu şacak. Proje ve tesis şirketle rinin verimliliğinin, işlerli ğinin ve TEK'le ilişkilerinde ortaya çıkacak,örneğin malzeme temini gibi sorunların ayrıntı lı irdelenmesi ayrıca ele alın mak durumunda.

Tekrar başa, ileri sürülen ge cikme gerekçesine dönelim. Ge cikme savı özellikle proje ya pımı üzerinde somutlaşıyor ve dolaylı yoldan mühendislik hiz metlerinin kalitesine kadar in dirgeniyor. Bu sav geçerli de ğil. Bugün yapılan projeler, yıllar önce anahtar teslimi yo luyla sağlanıyordu. Şimdi ise TEK kadrolarınca gerçekleştiri liyor. Azımsanmayacak, küçümsen meyecek bir birikimdir bu. TEK' in görevi, bu birikimi koruyup

geliştirecek atılımları sağla mak için çaba göstermektir. Per sonel yasasıyla ekonomik hakla rı kısıtlanan teknik elemanla rın daha iyi olanakların etki siyle zaman zaman kamu Kuruluş larından uzaklaşmaları, kadro ların genişlemesinde olumsuz bir etken olabilir. Bu noktada kamu kuruluşları, teknik eleman ların yeterli ve kalıcı ekono mik haklara kavuşma mücadelesi ni benimsemeli, geçici tedbir lere itibar etmemelidirler. So runun bir boyutu da budur. Öte yandan enerji alanındaki yatı rımlarda ortaya çıkan gecikme lerin nedenlerini, bu gecikme nin kaynağında değil uygulama noktasındaki hizmetlerde ara mak yada göstermek eğilimi de yanlıştır. Egemen güçlerin ül ke gerçeklerine ve toplumsal yarara aykırı politikalarının sonuçlarını gizlemek çabası, çok daha gerçekçi davranma ola nağına sahip kamu kuruluşları yönetimlerini işte böyle sürük leyebiliyor.

Ortaklık şirketleri düşüncesi, temelde, TEK'in işlevini ve et kinliğini azaltıcı nitelikte dir. Araştırma, etüd, planlama, malzeme temini, proje, montaj ve işletme hizmetlerinde merke zi ve eşgüdümlü işleyiş korun mak zorunda. Dış ülkelerdeki uygulamalar da bunun önemini ve gereğini açıkça gösteriyor. TEK için oldukça örgütlü ve yaygın bir konuma getirilmiş çalışma düzeninden geriye dö nüşün, sözü edilen şirketler bir yana, kendinde enerji üre tim hakkını gören özel kuruluş ların ekmeğine yağ sürmek anla mına geldiği gözden ırak tutul mamalı. TEK, elindeki olanak larla yalnız üretim, iletim ve dağıtımı değil, belli alan larda imalatı da gerçekleştire bilecek bir kuruluş. Bugün ya pımını sürdürdüğü bazı salt ci hazlarını geliştirmesi, geniş letmesi ve çeşitlendirmesi müm kün. Olumsuz ve zorlamalı ter cihler, bu olanakların yitiril mesi tehlikesini de taşımakta.

Alınan kararlar geriye doğru atılmış bir adım. Bu karardan dönüleceği umulur. Kurum için deki ünitelerin duyarlı tepki si, TEK'in bütünlüğü ve ülke çıkarları açısından gerekli gö rülmelidir.

ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ 238