MÜHENDİSLİK DÜNYASI

tek işlem yükselteçli pencere karşılaştırıcı

Giriş iminin belirlenen genlik sınırları içinde olup olmadığına bağlı olarak farklı iki çıkış dü zeyi veren devreye pencere karşılaştırıcısı denir. Böyle bir devre, giriş iminin biri alt, öbürü üst sınırına duyarlı iki karşılaştırıcı ve karşılaştı rıcı çıkışlarına bağlanan uygun bir mantık geçi tinden oluşturulabilir.

Şekilde verilen devre genlik sınırlarının çok kesin o larak istenmediği, örneğin, belirlenen sınırlar dan İ Z İ farkın kabul edilebileceği uygulamalar da kullanılabilir. Bir karşılaştırıcının en azın dan bir işlem yükselteci ve bir de referans ele manı gerektirdiği düşünülürse, iki karşılaştırıcı, bir de mantık geçitinden oluşan pencere karşılaş tırıcısının şekilde verilen devreden çok karışık olacağı açıktır. Şekildeki devrede bir işlem yük selteci, yükselteç girişinde diyot geçitleri, re ferans elemanı olarak da bir zener diyot kulla nılmaktadır.

Giriş imi diyot geçitlerinden geçerek işlem yük seltecinin uygun girişlerine yöneltilir. Giriş imi Ust sınır üzerinde iken Di ve D2 diyotları i letimdedir, işlem yükseltecinin evirmeyen girişi ne çıkışı pozitif yapacak bir gerilim uygulanmak

tadır. Giriş iminin bir üst sınırı Di, D2 ve ze

ner diyotları üzerinde düşen gerilime eşit olur

(V + 2Vd). Giriş gerilimi (V + 2 Vd)den daha

negatif olunca D3 ve D4 diyotları iletime geçer,

işlem yükseltecinin eviren girişine negatif bir

gerilim uygulanır. İşlem yükselteci çıkışı yine

pozitiftir. Giriş gerilimi (V + 2 Vd) ile V +2 Vd

arasında iken diyotların hiçbiri iletmez, işlem

yükselteci çıkışı evirmeyen girişle 15 V kaynak

arasında bulunan 3,3 M direnç yardımıyla negati

fe sürülür.

tşlem yükseltecinin girişlerine uygun ön gerilim ler verilerek pencere sınırları istenilen değer lere ayarlanabilir.

• 15 V 6,8 k

Pencere Karşılaştırıcısı ve Giriş Çıkış Karakte ristiği (Electronics, 5 Eylül 1974)

555 ZAMANLAY ICISI VE BAZI UY GULAMALARI

555 Zamanlayıcısı, zaman gecikmeleri sağlayabilen ve salınımlar üretebilen yüksek kararlılıkta tek taşlı bir denetleç devresidir. Zamanlayıcının ö bek şeması Şekil l'de verilmiştir. Geciktirici o larak çalışmada gecikme zamanı dışardan bağlanan bir direnç ve bir sığaç ile, osilatör biçiminde çalışmada ise salınım frekansı iki direnç ve bir sığaçla denetlenir. Zamanlayıcı darbe üretme, darbe genişliği ve darbe konumu modülasyo nu, eksik darbeyi sezinleme ve hassas zamanla ma gibi işlemler için kullanılabilen genel amaçlı bir devredir.

ASTABÎL MULTÎVÎBRATÖR

Şekil 2'deki bağlantı biçimiyle 555 Zamanlayıcı sı, astabil multivibratör olarak çalışır. C sığa cı R ve Rş yoluyla dolar ve RB yoluyla boşalır.

A B R v e R n ı n ayarlanmasıyla çıkış frekansı v e dalga şekli istenilen değere ve biçime getirile bilir. Devredeki sığaç, kaynak geriliminin 1/3'ü ile 2/3'ü arasında dolar ve boşalır. Bu nedenle frekans, kaynak geriliminden bağımsızdır.

Şekil 2b'de çıkıştaki ve sığaç üzerindeki geri limlerin dalga biçimleri verilmiştir. Sığacın dolma süresi (çıkışın yüksek olduğu süre), ti = 0,693 (RA + *B) C

eşitligiyle, sığacın boşalma süresi ise,

t = 0,693 RflC 2

eşitliğiyle verilir. Toplam peryot tj ve t2 nin

toplamına eşittir. Buradan frekans,

»

?VCC

5 don.11«™

9 gari I İmi

"t >»|

« sıfırlama

eşik

k»rsıl«tırtc

tllp flop

i şekil 1. Tektaş 555 Zamanlayıcısının öbek şeması

f = 1 / (tj + t 2 ) = 1.44 / (RA + 2RB)C olarak bulunur. Çıkışın düşük olma süresinin per yoda oranı (duty c y c l e ) ,

D = RB / (RA + 2RB) olur. Bu devre ile kare dalga (D = 0,5) elde et mek olanaksızdır. R = 0 iken D = 0,5 olur, fa kat R nın 0 olması Şekil l'den de görülebileceği A gibi 7 ucuna kaynağın bağlanması demektir. 7 ucu na kaynağın bağlanması, bu uca bağlı boşaltma tranzistorunun bozulmasına neden olur.

MONOSTABtL MULTÎVÎBRATÖR

Zamanlayıcının monostabil multivibratör olarak çalışması için gerekli devre ve dalga şekilleri Şekil 3a ve 3b'de gösterilmiştir. Başlangıçta sı ğaç boşalmış durumdadır. Girişe düşen bir gerilim uygulanmasıyla 2 ye bağlı karşılaştırıcı (B) yo

luyla flip flop (FF) sığaç üzerindeki kısa devre yi kaldıracak konuma getirilir (Şekil 1). Sığaç RA üzerinden T = R C zaman sabitiyle üstel olarak dolmaya başlar. Sığaç üzerindeki gerilim kaynak gerilimin 2/3'üne ulaşınca 6 ya bağlı karşılaştı rıcı (A) FF'u sığacı boşaltacak konuma getirir. Sığacın boşalmasıyla devre yeniden tetiklenmeye hazırdır.

Darbe genişliği, sığaç üzerindeki gerilimin 0 dan 2Vçç I 3 değerine gelmesi için gerekli süreye e şittir. Bu da, t = 1,1 R C A eşitliğinden bulunabilir.

Girişe uygulanan tetikleme gerilimi darbe şeklin de olmayabilir. Giriş geriliminin VÇQ I 3 ün al tına inmesi devreyi tetiklemek için yeterlidir. Devre tetiklendikten sonra girişe uygulanan VQQ I 3

5 15' V

j: " > •

••

Li

1L

.i

Şekil 2. Astabil Pıultivibratör Olarak Çalışma a. bağlantı biçimi b. dalga biçimleri

Şekil 3. Monostabil hultivibratör Olarak Çalışma a. bağlantı biçimi b. dalga biçimleri

altındaki düzeyler darbe süresi sonuna kadar et kisiz ka],ır.

Sığacın dolması sırasında, sıfırlama (4) ve te tikleme (2) uçlarına aynı anda uygulanan negatif darbe sığacı boşaltır ve çıkışı sıfır yapar. Sı fırlama ucunun pozitif olmasıyla zamanlama tekrar başlar. Sıfırlama işlemine gerek yoksa hatalı te tiklemeleri önlemek için sıfırlama ucu (4) kayna ğa bağlanmalıdır.

FREKANS BÖLÜCÜ

Monostabil multivibratör olarak çalışmada darbe süresi içinde uygulanan tetikleme iminin etkisiz olması özelliğinden yararlanarak, zamanlayıcı, frekans bölücü olarak da kullanılabilir. Frekans bölücü olarak kullanılırken giriş frekansının bi linmesi ve monostabil multivibratörün darbe ge nişliğinin bölünecek değere göre ayarlanması ge rekir.

DARBE GENİŞLİĞİ MODÜLATÖRÜ

Zamanlayıcı yine monostabil multivibratör biçi minde bağlanır. Girişe sürekli olarak tetikleme imi uygulanır. Denetleme gerilimi ucuna (5) uygu lanan modülasyon imi A karşılaştırıcısının eşik gerilimini denetler. Eşik gerilimine göre darbe genişliği değişeceğinden çıkıştan darbe genişliği modüle edilmiş bir im alınır. Şekil 4 a ve b sı rasıyla modülatör devresini ve giriş çıkış dalga biçimlerini göstermektedir.

DARBE KONUMU MODÜLATÖRÜ

Zamanlayıcı as tabii multivibratör olarak çalıştı rılır. Denetleme gerilimi ucuna (5) modülasyon imi uygulanır. Modülasyon imine bağlı olarak sı ğacın dolma ve boşalma düzeyleri değişir, çıkış tan darbe konumu modüle edilmiş im alınır.

Modülatör devresi ve dalga şekilleri Şekil 5 a ve b'de verilmiştir.

tetlki eme

gi rişi

modülasyon girişi

Vcc ( 5 15VI

L

:

_ _ 0.01 MF

•ıI1

modülasyon

girişi

Şekil 4. Darbe Genişliği Modülatörü Olarak Çalışma a. bağlantı biçimi b. dalga biçimleri

Şekil 5. Darbe Konumu Modülatörü Olarak Çalışma a. bağlantı biçimi b. dalga biçimleri

endüstri şebekelerinin aşırı yük ve seçici kısadevre koruması

Büyük fabrikaların elektrik dağıtım sistemleri kısa devre ve aşırı yüke karşı seçici ve hızlı çalışan aygıtlarla korunmalıdır. Uygun koruyucu aygıtların kullanılması güvenilirliği artırır ve fabrikanın ekonomik işletilmesini sağlar. Koruyu cu aygıtlarda aranacak en önemli nitelikleri şöy le sıralayabiliriz:

Seçicilik : Sistemin yalnızca arızalı bölümü devre dışına çıkmalıdır.

Hisli çalışma: Sistemde doğabilecek hasarı en aza indirmek için arızalar elden gel diğince çabuk temizlenmelidir.

<rtçı nitelik: Herhangi bir nedenle koruyucu bi rim sistemin arızalı bölümünü kay naktan ayiramamışsa, hemen sonraki devre kesicisi gerekli açtırma ko mutunu almalıdır.

Güvenilirlik : Koruyucu aygıtlar sistemin normal çalışma koşullarından etkilenmeme lidir.

Ayrıca fabrikalarda bu konuda eğitilmiş persone lin azlığından, koruyucu sistem en, az bakım ve işletmeyi gerektirmelidir.

Yazının amacı, endüstri şebekelerinde yukarda saydığımız nitelikleri içeren koruyucu aygıtların nasıl seçileceğini göstermektir. 2. KISA DEVRELERE KARŞI KORUMA

Koruyucu aygıtlar kısa devre anında sistemin arı zalı bölümünü diğer sağlam bölümlerden hızla a yırmalıdır. Kısa devre ve arkın uzun sürmesi, me

tal parçaların birbirine kaynamasına, yalıtkanlı ğın bozulmasına ya da yanmasına ve giderek sis temdeki öteki sağlam aygıtların da zarar görmesi ne yol açabilir. Bir aygıtın doğrudan zarar gör mesinden başka, onarım için üretime ara verilmesi daha büyük zaman ve üretim kaybını doğurur.

Kısa devrenin hızla temizlenmesi gereğinin başka bir nedeni de, arızayı besleyen tüm devrelerde ge rilim düşümünün olmasıdır. Kısa deVre sistemde kaldığı sürece, motorlar gerekli çıkış gücünü ve rebilmek için sistemden daha büyük akımlar çeke cek (gerilim düşüklüğü nedeniyle) ve hızları dü şecektir. Arıza temizlendikten sonra gerilim yük selecek, sisteme bağlı motorlar hızlanacak ve yi ne daha büyük akımlar çekeceklerdir. Bu anda eğer arıza belirli sürenin üzerinde kalırsa, sistemin bazı bölümleri aşırı biçimde yüklenecek ve aşırı akım korumasıyla devre dışına çıkarılacaklardır.

Sistemi ya da bölümlerini kısa devrelere karşı korumak için sigorta, primer (birincil) aşırıakım, sekonder (ikincil) aşırıakım ve diferansiyel rö leler kullanılabilir.

2.1. Sigortalar

Gerilimleri 500 V'a kadar olan endüstri şebekele rinde sigortaların koruyucu aygıt olarak kulla nılması çok yaygındır. Çünkü ilk yatırımları ol dukça düşüktür.

Sigortalar koruyucu ve ayırıcı işlemlerini gerçek leştirir. Kısa devre akımları her zaman aynı bü yüklükte olmadığından sigortanın çalışma süresi

Elektrik Mühendisliği'214

Şekil 1. Yüksek Kesme Güçlü Sigorta

akım büyük değerlere ulaşmadan sigortaların arı zalı bölümü kaynaktan hızla ayırması, sigortanın kesme kapasitesi yönünden yararlıdır ve kesme i şini kolaylaştırır. Sigortalar her Uç faza da konmalıdır.

2.2. Primer Aşırıakım Rölesi

Sistemdeki çok önemli aygıt ve birimler için (ör neğin transformatör girişlerinde ) ayrı devre ke sicileri kullanılır. Kesiciler üzerine yerleştiri len primer aşırıakım röleleri önüne konduğu ay gıtı kısa devrelere karşı korur.

Primer aşırıakım rölelerinin ani ve gecikmeli ol mak üzere iki tür çalışması vardır. Arıza akımı rölenin sınır akım değerini aştığında röle, kesi ciyi gecikmesiz (ani) olarak açtırır. Röleler sü rekli çalışma ve kısa devre akımlarına dayanmalı dır. Akım değerini ve röle ayarını seçerken normal işletme ve kısa devre akımlarının gözönünde tutul ması gerekir. Normal işletme ya da arızalı bölümün sistemden ayrılması durumlarında doğacak aşırıyük lenmeler röleleri çalıştırmamalıdır. Çalışan röle arıza temizlendikten sonra normal çalışma konumu na dönmelidir. Arızanın kalkmasından sonraki ge rilim yükselmesi geçici aşırıakımlara yol açaca ğından, rölenin normal çalışma konumuna dönmesi zorlaşabilir. Bu amaçla geri gelme oranının (ge ri gelme akımının çalışma akımına oranı) büyük seçilmesi yararlıdır.

Kısa devre akımlarının doğuracağı mekanik ve ter mik zorlamalar rölenin sınırlarını aşmamalıdır (ö zellikle, röle anma akımları düşük, kisa devre a kımları çok büyük değerlerdeyse).

Primer aşırıakım rölelerinin çalışma zamanları 0,3 0,5 sn (eskiden 0,5 1,0 sn) arasında de ğişir. Sabit zamanlıda (gecikmesiz) çalışma zama nı daha da kısalır. Transformatör önüne konan devre kesicilerindeki rölenin sabit zamanlı eğri si, trafonun giriş ve çıkışlarındaki arızaları kolaylıkla ayırdedebilir. Röle, girişteki kısa devrelerde çalışmalı, çıkıştakilerde çalışmama lıdır. Bu noktayı bir örnekle açıklayalım:

Şekil 2. Primer Aşırıakım Rölesi

değişkendir. Bu durum bir derece yararlıdır, an cak diğer sigortalarla olması gereken zaman ayarı güçleşir. Bu nedenle sigortaların kullanma alanı dağıtım hatlarının ucundaki motorları, aydınlatma çıkışlarını, gerilim transformatörlerini ve kü çük transformatörleri kısa devrelere karşı koru mayla sınırlandırılmıştır. Sigortalar, motor yol alma akımlarından, transformatör mıknatıslama a kımlarından ve kısa süreli aşırıyüklenmelerden etkilenmemelidir. Bu yüzden buşon değerlerinin çok düşük seçilmesi sakıncalıdır. Kısa devrelerde

3kV .100 MVA

500 kVA e 4°/o

380V

Şekil 3. Transformatör Üzerinden 3 kV'luk Sisteme Bağlı Endüstri Şebekesinin Tek Hat Şeması

uygu! amal ar

Gerilimi 3 kV ve kısa devre gücü 100 MvA olan sisteme 500 kVA'lık güç trafosu kesici üzerinden bağlıdır ve transformatörün 380 V çıkışındaki ba radan beslenen motorlar sigortayla korunmaktadır. Transformatörün kısa devre empedansı da % 4'dür. Transformatörün girişindeki kısa devrede primer akım 19 200 A, çıkışındaki kısa devrede ise 2100 A dolayındadır. Anma akımı 200 A ve sınır akım aya rı 12 • I (anma akım) = 2400 A olan bir röle, trans formatörün girişindeki kısa devrede ani, çıkışta ki kısa devrede ise gecikmeli olarak çalışacaktır. Böylece motor besleme hattındaki sigortalara ça lışma olanağı (süre olarak) sağlanacaktır.

2.3. Sekonder Aşırıakım Rölesi

Büyük fabrika sistemlerinde devre kesicilerinin (bir merkezden) uzaktan denetimi isteniyorsa, ko ruyucu röleler genellikle akım trafoları üzerin den bağlanır. Bu tür kullanımın yararlarını şöyle özetleyebiliriz:

1. Tüm rölelerin anma akımları aynıdır (akım tra folarının çıkışına göre 1 A ya da 5 A'dir).

2. Akım trafoları büyük kısa devre akımlarında doymaya ereceğinden röleye gelecek termik ve mekanik darbeler azalır.

3. Böylece röleler daha küçük yapılı ve hassas zaman ayarlıdır.

4. İşletme anında rölenin ayar ve testleri tehli kesizce ve kolayca yapılabilir.

Bu kullanımın bir dezavantajı, kumandalar için ayrı bir yardımcı besleme kaynağını gerektirmesi dir.

Bu amaçla kullanılacak akım trafoları koruma sı nıfında (sınıf 1) ve doyma akımı büyük olmalıdır (10 • I ) . Trafoların çıkış gücü (burden, VA) rö lelerin ve bağlantı kablolarının yükü gözönünde tutularak seçilmelidir. Eğer röleler arası uzak lık çok büyükse, ya bağlantı kablolarının kesiti, ya da akım trafolarının dönüştürme oranı artırıl malıdır.

2.4. Diferansiyel Röle

Endüstri sistemlerinin büyük güçlü transformatör lerinde diferansiyel koruma kullanılabilir. Dife ransiyel röle transformatörün giriş ve çıkışında ki akımları karşılaştırarak kısa devrenin akım trafolarıyla sınırlanan bölgede olup olmadığını saptar.

Transformatörün, enerjilenme anında, giriş ve çı kış akımlarının büyük farklılık göstermesi (mık natıslama akımlarından) röleyi çalıştırabilir. Bunu önlemek için enerjilenme anında diferansiyel rölenin çalıştırılması bir süre geciktirilebilir^ Bu yöntemin sakıncası, enerjilenme sırasında, do ğacak kısa devrelerde transformatörün diferansi yel korumasız kalmasıdır.

Transformatörün enerjilenme anında doğan mıknatıs lama (yıfeıAma} akımları ikinci harmoniklidir

(f = 100 Hz) ve röleye konacak bir süzgeç devresi ile bu sorun çözülebilir. Günümüzün birçok dife ransiyel rölesinde bu tür süzgeç devreleri vardır. Diferansiyel korumada ayrıca, güç trafosu bağlan tı grubundan gelen faz kaymaları, ana ya da yar dımcı akım trafoları üzerinde giderilmek gerekir.

3. AŞIRIYÜK KORUMASI

Aygıtların aşırıyüklerden uğrayacağı hasar aşırı yük korumasıyla önlenebilir. Koruyucu röleler normal çalışma koşullarından etkilenmemelidir, a şırıyüklenmedeyse ya yalnızca alarm vermeli, ya da korunan aygıtın aşırı ısı yükselmesiyle açtır ma yapmalıdır.

Bu amaçla termik öğeli devre kesicileri, kesici üzerine yerleştirilen primer termik röleler ve sekonder termik röleler kullanılır.

Sigortaların aşırıyük korunmasında etkili olduğu kanısı yanlıştır. Sigortalar aygıtları yalnızca kısa devreye karşı korur. Aşırıyük korumasının etkili olabilmesi için, korunan aygıtın aşırıyük lenme öncesindeki yükünün gözönüne alınması ve rölenin zaman sabitesinin aygıtınkine uydurulması gerekir. Bu koşulların da sigortalarla sağlanma sı olanaksızdır.

3.1. Termik (Isıl) öğeli Kesiciler

Termik koruyuculu öğeler, devre kesicilerinde, özellikle motor koruyucu olanlarında kullanılır. Korunan aygıtın besleme devresine doğrudan bağla nan termik öğe aşırı yüklenmeyle ters orantılı o larak çalışır (Şekil 7 ) . Küçük ve orta boy motor ların korunmasında çok başarılıdır. Termik öğe, motorun anma akımına ayarlanırsa, yol alma akım larından doğacak yanlış açtırmalar da önlenir.

\ 10

0,01 1.2 1 1.5

10 20x| n

Şekil 4. Termik Öğenin Çalışma Eğrisi

ii X,

=44=

—* — —r ı —

E

V— \

v\

J

Şekil 5. Termik öğe 3.2. Primer Termik ( I s ı l ) Röle Termik öğelerin zaman s a b i t e l e r i çok küçük oldu ğundan, büyük motorların, kabloların ve transfor matörlerin aşırıyük korunmasında yetersizdir. Primer termik röleler doğrudan kesici üzerine yer l e ş t i r i l i r . Rölenin anma akımı elden geldiğince korunan aygıtın anma akımına uydurulmalı ve hiç b i r şekilde daha büyük seçilmemelidir. Rölenin s a r g ı l a r ı kısa devre akımlarına (1000 • I n ) da yanmalıdır.

Şekil 6. Primer Termik öğe Elektrik Mühendisliği 214

s ^>— —

—^

nnı

8 12 16 20 24 28 32 Xl

Şekil 7. Çalışma Eğrilerinin Karşılaştırılması a. Sigorta, B. Termik öğe, c. Termik röle

Sigortalar, termik öğeler ve primer termik röle lerin çalışma eğrilerinin karşılaştırmasından (Şekil 7) şu sonuçlara varabiliriz:

1. Sigortalar: Korunan aygıtın' anma akımının 6 katına kadar, yüksek kesme güçlü sigortalar aşı rıyük koruması yapmazlar. Anma akımının 7 katın dan büyük akımlarda, sigorta,' devreyi kesme göre vini hızla gerçekleştirir.

2. Termik öğeler: Zaman sabiteleri küçük olduğun dan, yol alma süresi kısa olan motorlardaki aşı rıyüklenmelere karşı çok etkilidir.

3. Primer termik röleler: Röle zaman sabitesi uy gun seçilerek rölenin ısı artışı, korunan aygıtın normal ve aşırı yüklerdeki ısı artışına ayarlana bilir. Böylece aygıt her tür yükte tehlikesizce kullanılabilir.

3.3. Sekonder Termik (Isıl) Röle

Kısa devre güçlerinin büyük olduğu ve devre kesi cilerinin uzaktan (bir merkezden) denetimini ge rektiren sistemlerde, termik rölelerin akım tra folarından beslenmesi yararlıdır. Bu tür kulla nımla aşırıyüklenmenin alt düzeyinde alarm sinya li alınarak personel tarafından aygıt üzerindeki bir kısım yük atılır ve aygıtın tamamen devreden çıkması önlenir.

Sekonder termik rölelerin akım ayarı, korunan ay gıtın anma akımına çok yakın seçilmelidir.

H—t

İt t> 5 i

4 H 1

6 rf, \

—V

— 6

II II •

12 16 : J 24 2 32KI.

Şekil 8. Kısa Devre Koruması İçin Termik Rölenin Sigortalarla Zaman Koordinasyonu

Aşırıyük ve kısa devre korumaları birbirlerini tamamlayıcı yöndedirler. Örneğin termik rölelerin "sınır akım değerleri kısa devre korumasında da kullanılır. Zaman koordinasyonunda, termik röle nin zaman akımı biraz geciktirilerek, sigortalara kısa devreyi temizleme olanağı sağlanmalıdır.

Sekonder termik rölelerde sınır akım açtırması, yardımcı kontaktör üzerinden geciktirilerek, rö lenin çalışma eğrisi sigortanınkine uydurulabi lir. 4. SONUÇ

Endüstri şebekelerinin kısa devre ve aşırıyüke karşı korunması tasarlanırken, rölelerin hangi faz ya da fazlara konacağının saptanması gerekir. a. Kısa devre korumasında:

Şebeke topraklıdır. Röleler her üç faza kon malıdır.

Şebeke topraksızdır. Röleler iki faza konabi lir; yıldız üçgen trans matörlerde röleler yıl dız taraftaki her üç fa za konmalıdır.

b. Aşırıyük korunmasında: Fazlar dengelidir : Röleler tek faza konabi lir. Fazlar dengesizdir : Röleler her Uç faza kon malıdır. (Brown Boveri, 2119 E)

GUC SALINIMLARININ UZAKLIK RÖLELERİNE ETKİSİ

Sistemin yükündeki ya da yapısındaki ani değişme yük merkezleri arasında güç salınımlarına yol a çar. Bazı koşullarda bu salınımlar uzaklık röle lerini çalıştırabilir. Bu yüzden güç salınımların da uzaklık rölelerinin davranışlarının incelenme si gerekir. Güç salınımlarinin, önce uzaklık rölelerinin baş latma öğelerine, sonra da yönlü ölçü öğesine et kisi incelenecektir. 2. BAŞLATMA ÖĞELERİ

Uzaklık rölelerinde başlatma, aşırıakım ya da mi nimum empedans öğeleriyle gerçekleştirilir.

Güç salınımları iletim hatlarında yoğun dengele yici simetrik akımlar doğuracağından, aşırıakım başlatma öğeleri (her fazda) çalışabilir.

Salınımda, dengeleyici akımların artması, siste min belli noktalarında da gerilimlerin ve bunun

sonucunda sistem empedanslarının düşmesi empedans başlatma rölelerini çalıştırabilir. Yine de güç salınımlarında aşırıakım başlatmaların çalışma o lasılığı daha fazladır.

3. YÖNLÜ EMPEDANS ÖLÇÜ ÖĞELERİ

Güç salınımlarında başlatma öğelerinin çalışma olasılığı fazladır. Koruma sisteminin kesicileri açtırıp açtırmayacağına karar vermek yönlü empe dans ölçü öğelerinin görevidir, önce çok karmaşık güç salınım olayını daha yakından görelim.

Şekil l'de çok sayıda ara merkezli bir hatta bağlı iki üreteç görülüyor. Sağlıklı işletme koşulların da her iki üretecin gerilimleri arasında bir faz farkı vardır. Bu fark ve uç gerilimler hatların empedanslarına bağlı olarak iki uç arasında güç akışını sağlar. Vektör diyagramında hat boyunca farklı noktalardaki gerilim vektörleri ve birbir lerine göreli durumları gösterilmiştir.

61 A

©i I L J 0

(b)

Şekil 1. a. İki Ureteçli Sistem b. AB Hat Parçası c. Sağlıklı Çalışmada Vektör Diyagramı

Güç salımmı sırasında, Gj ve G üretim merkezle 2 ri arasında peryodik bir güç alışverişi doğar. Bu da şu sonucu doğurur: îki gerilim vektörünün birbirine göreli peryodik salımmı başlar ve hat boyunca farklı noktalardaki gerilim vektörleri de birbirlerine göreli olarak salınırlar.

Vektörlerden birini durağan, diğerlerinin de bu referans vektöre göre salındıkları kabul edilebi lir. A merkezindeki gerilim vektörünü referans a lıyoruz. Dengeleyici akımların genliği yük akım larına oranla oldukça büyüktür ve bu yük akımla rının gerilim vektör diyagramlarını etkilemediği varsayılabilir (Şekil 2 ) .

ABC ve A'B'C' , aynı andaki A ve B merkez barala rının gerilim üçgenleridir ve uzaklık rölesi A barasındadır. A merkezindeki gerilim B nin ileri sinde ise güç akışı AB yönündedir. A ve B mer kezlerinin bara gerilimlerinin arasındaki 6 açı sının 0 ile 360 derece arasındaki değişmelerinde Gı ve Gı merkezleri arasında peryodik güç alışve rişi doğar. Diğer bir deyişle B merkezindeki ge rilim vektörü A merkezindekine göreli olarak sa lınır. 6 açısının genliği Gı ve G arasındaki güç alışverişinin bir ölçüsüdür.

Şekil 2. A ve B Merkezlerindeki Gerilim üçgenle rinin Vektörel Durumu a. ABC ve A'B'C' üçgenleri çakışık. b. A'B'C gerilim üçgeni ABC nin geri sinde. c. A'B'C' gerilim üçgeni ABC nin ileri sinde.

Şekil 2'de A'B'C' gerilim üçgeninin ABC üçgeniyle "aynı fazda", "ilerisinde" ve "gerisinde" koşulla rında, A ve B merkezindeki gerilim vektörlerinin göreli konumları görülmektedir. ABC gerilim üçge ni referans alınırsa, bu durumlar 6 açısının sı fır, pozitif ve negatif değerlerine karşılıktır (ters saat ibresi yönü pozitif alınmıştır).

& açısının sıfır anında, ABC ve A'B'C1 gerilim üçgenleri aynı fazdadır ve AB hattından hiçbir dengeleme akımı akmaz (Şekil 2a). G üretecin hı zı düşerse A'B'C1 gerilim vektörü ABC nin geri sinde kalır. Bu koşullarda güç akışı, A dan B ye doğrudur ve merkezler arasında da gerilim düşümü ne yol açar (Şekil 2b).

Gerilim vektörü B'B, A ve B arasında B fazın ge rilim düşümüdür, Ig de aynı fazdaki dengeleyici akımdır. G2 üretecinin gerilimi arttıkça, 6 açısı da pozitif yönde büyür, böylece dengeleyici akım ve hat üzerindeki gerilim düşümü artar. Bu süreç maksimum bir genliğe ulaşılıncaya kadar sürer. Bu sürede sistem oturmazsa (tüm sistemin devre dışı olması), işlem ters yönde devam eder ve bir süre sonra da 6 açısı pozitif olur. Bu koşullarda ABC gerilim üçgeni B merkezindekinin gerisindedir ve B den A ya dengeleyici akımlar akar. Bu andaki vektör durumu Şekil 2c'de görülmektedir.

Bu salınımların genliği, bir başka deyişle maksi mum 6 açısı, sistemin yapısına, yüklenmeye ve kı sa devrenin biçim ve şiddetine bağlıdır.

ABC

Şekil 3. Üç Fazlı Kısa Devrede Yönlü Minimum Em pedans Rölesinin ya da Evre (phase) Kar şılaştırıcısınm Ölçü Devresi

UAC U M

E1

AA \ 0\

\\ \\ UAC

*' \

ŞeAii 4. Minimum Empedans Rölesinin Vektör Diyag ramı.

Pratikte, iki üretim merkezinin devre dışına çı kacağı maksimum 8 güç açısında (iki üretecin içsel gerilimleri arasındaki açısal fark) iki sistemin birbirinden ayrılması gerekir.

iki üreteç arasındaki hattın bir bölümünü kapsa yan (örneğin Şekil l'deki AD hattının AB bölümü) yönlü ölçü öğesi için (minimum empedans ya da faz karşılaştırıcı röle) korunan bölgenin uçlarındaki gerilimler rölenin bulunduğu noktaya göre salı nırlar. Bu salınım ve güç salınımlarının frekansı aynıdır.

Güç salınımlarının röleye etkisini incelemek için röledeki gerilim vektörü durağan, korunan hattın diğer ucundaki gerilimin de salındığını varsaya biliriz. Rölenin etkilenmesinde tam bir fikre va rabilmek için öbür uçtaki gerilim vektörünün 360 derecelik dönüşünü (gerçekte ise hiçbir zaman bu duruma rastlanmaz) sırasıyla incelememiz gerekir.

Bu çözümlemenin ilk adımı olarak, Uç fazlı kısa devrede röleye gelen akım ve gerilimleri düşüne ceğiz. Başlatma rölesinin referans sargısı (U f)

Ucu gerilimine, ölçü sargısı da U fark gerilimi A ne ( U J R gerilimi ve Ij 1^ akımının eşdeğer (dummy) empedans üzerindeki gerilim düşüm farkı) bağlıdır (Şekil 3, 4 ) .

Ölçü rölesinin ürettiği moment,

M = U U f sin6

8; iki gerilim arasındaki açı farkıdır (Şekil 3 ) .

Uref = Uc B

u =u

AC

z (i

i) A

Z ; korunan hat empedansının röledeki (akım ve m gerilim trafolarının dönüştürmelerinden sonra) eşdeğeridir.

Gerilim vektörü %, referans gerilimin Uref= U C B ilerisindeyse ölçü rölesi açtırma yönünde, geri sindeyse kilitleme yönünde döner. Açtırma ya da kilitleme için ölçüt, U C B referans gerilimine dik doğru üzerinde U^ vektörünün izdüşümü U ^ B yönüyle tanımlanabilir.

Ölçü öğesinin güç salınımlarındaki işleyişini ba sitleştirmek için aşağıdaki varsayımlar yapılmış tır:

1. Rölenin bulunduğu sistemin yıldızı doğrudan topraklıdır.

2. Her iki ucu üreteçlere bağlı korunan bölge bir tek hattır..

3. Üreteçlerin içsel, üreteçler ve baralar arasın daki «gerilim düşümleri yok sayılabilir. Sonuç o larak da hattan akan akım, A ve B uçları arasın daki gerilim düşümünden doğar.

4. Eşdeğer empedansın değeri ve güç çarpanı koru naiKhattın aynısıdır.

5. Güç salınımlarında, minimum empedans rölesi çalışmaktadır (açtırma ya da kilitleme yönünde).

©V

CAB

A merkezi

IA

İU8A

IB

IUCB

UAÜBUC

B merkezi

UBÎT

4U6

UCB I

UA'UB'UC1

Şekil 5. Yazıda Kullanılan Simgeler

A ve B deki üreteçlerin faz arası gerilimleri EAB. EBC» ECA ve E A ' B 1 » EBIC< f E C ' A ' ; faz toprak g e r i l i m l e r i de EA, Efit EQ ve EA1> E B 1 , EC1 o l

sun. A ve B arasındaki hattın faz empedansları ZA> Z B ' ZC ve eşdeğer empedans da Z dir (Şekil 5).

Eşdeğer empedans üzerindeki gerilim düşümü, Um = Ec' C ~EA'A ya da,

Um = z m (Ic ~ * A )

Rölenin çalıştırma bobinine gelen gerilim U^ , U A C ve U gerilimleri arasındaki farktır (Şekil 4.).

Ölçü öğesinin çalışması simetrik olduğundan, 6 açısının 180 derecelik değişimi bize yeterli bilgiyi verir. Vektör diyagramlarındaki simge ve tanımlamalar aşağıdadır.

& A ve B uçlarındaki ABC ve A'B'C' gerilim grup ları arasındaki açıdır.

U = Ec'c ~ E A ' A ; Eşdeğer empedanstaki gerilim m düşümü.

U = U A C ~ U ; Rölenin çalıştırma sargısına uy

gulanan gerilim.

Şekil 6. A ve B Merkezlerinin Gerilim Üçgenleri Arasındaki Açı 6 Olduğunda, Empedans Rölesi Vektör Diyagramının Durumu

rölenin salınımlarda çalışıp, istenmeyen açmaları yaptırmamasıdır). Gerçekteyse, güç salınımlarında iki üreteç arasındaki & açısı 120 dereceye u laştığında iki üreteç de devre dışı kalmıştır, bu değerde rölenin açtırma ya da kilitleme durumuna girmesi önemli değildir. Röle yönünden söz konusu olan, üreteçlerin devre dışına çıkmasına yol aç mayan (out of step) salınımlarda rölenin yanlış çalışıp açtırmalar yapması ve tüm sistemi daha kötü bir duruma sokmasıdır. Uzaklık rölesinin yanlış çalışması söz konusuysa, güç salınımların dan rölenin etkilenmesinin salınım saptayan (out of step) rölelerle önlenmesi gerekir.

0GG1 A

BB

0 jo o|o

o|o of ©

şmkil

Güç tJcışı mimtin ç*lifa*aı Homtnt

•90°

• 60° M

Kilitlim* KİIİtlmm

Positi/ Pozitif

c +30°

M Kilitlmm

Potitif

d

30°

60°

90°

AS

ÂB

U

Kilit !•— çslışmız Aftl TM

POMİtif Sıfır

Mmg*tif

Şekil 6 (devamı)

Vektör diyagramlarının incelenmesinden şu sonuca varabiliriz: 6 açısı 60 derece ile 240 derece arasında moment açtırma yönündedir ve bu değerle re de pratikte zor ulaşılır. Örneğin bu tür ölçüöğeli bir rölede güç salmımları 6 = 60°ye kadar ulaşsa bile röle açtırma yapmaz (istenen de

Şekil 7. Ara Merkezlerden Oluşan İki Üreteçli Sistemin Genel Görünümü ve Vektör Diyagramı.

Pratikte iki üretim merkezi arasında çok sayıda merkez vardır. Bu koşullarda hat parçalarındaki gerilim düşümlerinin Şekil 7'deki gibi bir benze timi yapılabilir.

Yukarda yaptığımız incelemede yalnızca bir bölüm hat ve röle noktasıyla, hat parçasının öbür ucun daki gerilimler karşılaştırılmıştır. Bu iki geri lim arasındaki açı S olarak tanımlanmıştır.

İki üretecin içsel gerilimleri arasındaki 6 açısı AB, BC,.... hat parçalarının uçları arasındaki açılardan çok büyük olacağı açıktır. Gerilimler arasındaki açılardan biri (6j , 6 ••••) 60 dere ceye ulaşmışsa, iki üreteç de zaten devrilmiş o labilir. Yavaş gelişen güç salmımları rölenin i kinci koruma bölgesinde seçici olmayan açtırmala ra yol açabilir. Bu durumda yalnızca 6j , 6 2 " •• yerine (61+ 62) t (*2+ *3) " S 1 değerlerini düşün mek gerekir.

Rölenin yanlış çalışmalarına neden olabilecek güç salmımları ek rölelerle etkisizleştirilebilir. Bu röleler arıza ve güç salınımlarından doğacak empedans düşüşlerini (yük empedansından arıza ya da salınım empedanslarma düşüş) ayırt edebilme lidir.

(v. Narayan, Brown Boveri Rev., 1966, Cilt 53, S. 11/12.)

haberler

EMO TEKNİK KONFERANSLARI

Elektrik Mühendisleri Odası tarafından 6 7 Ocak 1975 tarihleri arasında teknik konferanslar dü zenlenmesi kararlaştırıldı. Öğleden önce yapıla cak toplantılarda önce konuyu toplayan, eğitici, gerek mühendislere ve gerekse araştırmacılara ı şık tutucu nitelikte tebliğlere yer verilecek. Ayrıca konuya ilişkin kısa tebliğler tartışıla cak. Öğleden sonraları ise elektrik mühendisle rini ilgilendiren konular üzerinde açık oturum lar yapılacak.

I. ULUSAL B1YOMÜHEND1SLIK TOPLANTISI

Orta Doğu Teknik Üniversitesi Biyomühendislik Grubu tarafından düzenlenen l'ci Ulusal Biyomü hendislik Toplantısı, 12 14 Mayıs 1975 tarihleri arasında Ankara'da toplanacak. Bu toplantıya teb liğ sunmak isteyenlerin, tebliğ özetlerini 6 Ocak 1975 tarihine kadar şu adrese göndermeleri gere kiyor: Yard. Prof. Dr. Halil Ö. Gülçür, Elektrik Mühendisliği Bölümü, Orta Doğu Teknik Üniversite si, Ankara.

TÜRKİYE 2. SANAYİ KONGRESİ

TMMOB Makine Mühendisleri Odası tarafından düzen lenen Türkiye 2'nci Sanayi Kongresi kasım ayında Ankara'da toplanıyor. Bu kongreye sanayi ile iliş kisi olan sermaye çevrelerinin temsilcileri ile Sanayi Odaları örgütü de çağrılacak. Makine Mühendisleri Odası Sekreteri Aydın Meriç, kongre ile ilgili olarak şunları söyledi: "Sanayileşme üretim araçlarının üretilmesidir. Bazı iktisatçıların dilinde bu, yatırım malları üretimidir. Hemen görüldüğü gibi, niteliği belli olmayan bir ekonomik büyümeye oranla sanayileşme özgül bir durumdur. Her ekonomik büyüme, sanayi leşme değildir." "Türkiye 2'nci Sanayi Kongresi üretim sürecinde yer alan bütün toplumsal sınıfların kendi bakış açılarından sanayileşme sorununa çözüm getirecek leri bir forum olacaktır. Bu arada toplumun itici gücü olan işçi sınıfımızın mesleki örgütlerinin, sendikaların getirecekleri öneriler yalnızca ken di çıkarları açısından değil, toplumun bütününün nihai kurtuluşu açısından da bizler için önemli dir."

KARAKAYA BARAJI

Yaklaşık maliyeti 6,5 milyar olarak hesaplanan Karakaya barajının derivasyon tünelleri ve bakar do çalışmaları için 200 milyon liralık ödeneğin 1975 yılı bütçesine konacağı ifade edilmiştir. Yapım çalışmaları gelecek yıl başlayacak olan Ka rakaya barajı yılda 7,2 milyar kilovatsaat elek trik enerjisi üretecektir. 6,5 milyar maliyetli tesisatta 6 ünite bulunacak, 300 MH'lık ünitelerin toplam gücü 1800 MW'a ulaşacaktır. Ünitelerin gü cü Keban barajının 8 ünitesinin gücünü 1,7 kat a şacaktır.

Göl yüzölçümü 298 kilometrekare olarak hesapla nan Karakaya barajında 9 milyar metreküp su biri kecektir. Türkiye'nin en çok enerji üreten barajı unvanını kazanacak olan Karakaya barajı, Keban ile birlikte enerji ihtiyacını büyük ölçüde kar şılayacaktır.

(Ekonomi Politika, 28 Eylül 1974)

YENİ BARAJLAR

DSİ 7'nci Bölge Müdürlüğü tarafından projeleri tamamlanan Köklüce ve Suat Uğurlu barajlarının yapımı 1975 yılında ihale edilecektir. Bir yetki li, Suat Uğurlu barajının yılda 273 milyon kWh enerji üreteceğini ve 300 milyon liraya malolaca ğını, bu arada Çarşamba ovasındaki 80 bin hektar ovanın da sulama olanağına kavuşacağını bildirmiş, ayrıca bu ovanın sulanması için de 1,5 milyar li ra harcanacağını açıklamıştır.

1975 yılında ayrıca Kızıldere barajı ve Köklüce hidroelektrik santralının yapımı da ihale dilecektir. 50 milyon liraya malolacağı hesapla nan Kızıldere barajında regüle edilecek su, 6800 metrelik bir tünelle akıtılacak ve 435 metrelik bir düşü kazandırılarak Köklüce hidroelektrik santralından yılda 600 milyon kWh enerji üretile cektir.

Proje ihalesi 1974 yılında yapılacak olan Kılıç kaya barajı ise 700 milyon liraya malolacak ve yılda 350 milyon kWh enerji üretecektir.

(Son Havadis, 19 Eylül 1974)

YENİ YAYIMLANAN TÜRK STANDARTLARI

TS 1379 TS 1380 TS 1383 TS 1384

TS 1477

Galvanizli (Çinko Kaplanmış) Çelik Tel (Hava Hatları İçin) Galvanizli (Çinko Kaplanmış) Çelik Bağ Teli (Hava Hatları İçin) Bakır ve Bakır Alaşımlarının Kısa Gösterilişi (Kısım 1. Malzemeler) Bakır ve Bakır Alaşımlarının Kısa Gösterilişi (Kısım 2. Uygulanan İşlemler) Akustik Ölçmeler İçin Öncelik Verilen Frekanslar

4 TL 3 TL 2 TL 2 TL

2 TL