ÇELİK DİREK TEST İSTASYONLARI

UDK: 621.315.66

Çelik Direk Test istasyonları

DEMİR ALI GÜRBÜZ T. E. K

ÖZET

Bir enerji nakil hattında maliyetin % 65-70 ini teşkil etmesi nedeni ile direkler, Üretilen enerjinin maliyetine en çok tesir eden faktördür. Bu konuda çeşitli kuruluşlarca araştırmalar yapılmış olup, tıu meyanda îıir enerji nakil hattının diğer elemanları olan iletkenler, izolatörler, hırdavat malzemeleri ve toprak telleri üzerinde de çalışmalar yapılmaktadır.

Aşağıda çelik direk testleri için kullanılan direk test istasyonları hakkında bilgi verilmektedir.

SUMMARY

The mam Jactor cffecting to the cost o/ the electncal energy is steel tou-ers because their cost constıtutes 65 - 70 percent of the total cost ol transmission lınes. Some research has been done on the cost of conductors, steel tcires, insulators, line hardtoare ete

İn thıs artıcle test statıons for testing steel toıoers are discussed.

Değişik voltajlarda çelik direklerle enerji nakit gerek nakledilen enerjinin çok yüksek değerlere çıkması _gerek tüketim merkezlerinin üretim merkezlerinden uzakta olmaları nedeni ile yeni tip direklerin dizayn edilmesine yol açmıştır. Yeni dizaynlarda çelikten azami tasarrufun yapılabilmesi, direklerin tam teste tabi tutulmasjı1 gereğini ortaya çıkarmıştır. Bir örnett olarak, yeni direk tiplerine ihtiyacın baş gösterdiği 1936 senesinde İtalyanlar bir test istasyonu kurmuşlar ancak istasyonda tam test (Full test) yapma imkanının bulunmaması nedeni ile 1950 senesinde yeni bir test istasyonunu faaliyete geçirmişlerdir. Direğe aynen hatta çalışır vaziyetteki gibi tam testin tatbik edilmesi, kendi hesap metotlarının gelişmesine, dolayısı ile direk ağırlıklarında bir hayli azalmanın sağlanmasına sebep olmuştur.

Çelik direklerin tam testi için kurulmuş olan bu istasyonlar, zamaiüa çelik konstrüksiyonla ilgili diğer spesifik sorunların da çözülnfesindı yardımcı! olmuş ve elde edilen sonuçlar yen' yapılan dizaynlarda rahatlıkla kullanılmıştır. Go rüldüğü üzere çelik direk test istasyonları çeşitli sorunlara açıklık getirmekte giderek çelik bina, atelye, fabrika konstrüksiyonlarının, özel tem'ellerin, özel konsolların, beton direklerin ve benzeri çeşitli konstrüksiyonlarm emin ve ekonomik bir şekilde dizayn edilmesini de sağlamaktadır.

Test istasyonunun yeri :

Çelik direk test İstasyonları iki tip saha üzerinde kurulmaktadır. Birincisi vadi tipi sah-t olup direğe tatbik edilecek yükler için vadinin yamaçları kullanılmaktadır. İkincisi düz arazi üzerinde olup direğe tatbik edilecek yükler içirt oldukça yüksek çelik konstrüksiyonlar gerektirmektedir. İtalyan S.A.E. ve Alman Brown Boveri firmalarının test istasyonları şekil 1 ve şekil 2'den görüleceği üzere bu iki tipe birer ör nek teşkil etmektedirler.

Test istasyonunun kısımları :

1 — Test yatağı

2 — Boyuna yükler dayanağı

3 — Enine yükler dayanağı

4 — Vinç

5 — Çekme tertiplen, motor gurupları, ölçü tertiplen v.s.

6 — Kontrol odası

7 — 8 — Atelye ve yükleme - boşaltma sahaları

1 — Test yatağı: Çeşitli çelik konstrüksiyonlarm üzerine monte edilebildiği temel olup boyutları en geniş diıeğin tabanı esas alınarak tespit edilir. Ancak bununla da kalınmıyarak gelecekteki ihtiyaçlar için tevsiata uygun olarak dizayn edilmelidir. Test yatağı şekil l'de görüldüğü gibi temel üzerinde kayan çift I demirinden mamul iki kiriş şeklinde olmakta, direğin X-X ekseni yönündeki genişliği kiriş üzerinde, Y-Y ekseni yönündeki genişliği ise kirişlerin temelde mevcut üç adet kanalda kaydırılması ile temin edilmektedir. İki kiriş her hangi bir durumda kanallar içinden geçen bulonlar vasıtası ile beton bloğa bağlanmaktadır. Bu tip bir test yatağı, direğin X-X ekseni yönündeki genişliği iki dış kanalı aştığı takdirde bilhassa direk burulma testleri esnasında, kirişlerin aşılan kısmında aşırı 'eğilmeler

Elektrik Mühendisliği 16J

VADİ TİPİ İSTASYON ( S A E Firmasının leccoMakı' test istasyonu.)

•r

1. TEST YATA6I. 2. ENİNE YÜKLER DAYANAĞI 3. BOYUNA YÜKLER' DAYANAöl t,. DÜŞEY YÜKLER ANKRAJI 5. ENİNE YÜKLER MOTOR GURUBU6- BOYUNA YÜKLER MOTOR &URUBÜ

7. OUŞEY YÜKLER MOfOR GURUBU

9. MUHTELİF YARDIMCI ANKRAJLAR.

9 • TERS YÖNDE ENİNE 10 • KONTROL ODASI

ATÖLYE

YUKLER

DAYANAĞI

J B

10 20 30 AO

Şekil:I

KESİT A-A Elektrik Mühendleliği 169

KCSIT 8-»

DÜZ SAHA ÜZERİNE KURULMUŞ TEST İSTASYONU YERLEŞME PLANI*,

•"

L

KOLONLAR VE

KÖPRÜLER

JT

E .ANA CATJ

f.u

1-TEST YATA6I 2. EMİNE YÜKLER* DAYANA»! 3-BOYUNA YÜKLER DAYANACI

6. BOYUNA YÜKLER 10-KONTROL ODASI

MOTOR &URUBU. 5-7 YAN 11.ATÖLYE.

Şekil;2

YÜKLER

MOTOR GURUBU-

Olcek-MOOO

A-A KESİTİ

Ölçek.MOOO

husule gelmesi sebebi İle bu eğilmeleri karşıhyacak tertipleri havi olmalıdır. Diğer ıbir tip test yatağında İse direk ayaklan temele yerleştirilmiş saplamalara bağlanmış kalın saç levhalara kaynak edilmekte ve kirişlerden İmtina edilmektedir. S.A.E. firmasının Leoco'daki test istasyo nunun 5000 Ton. M. İlk bir devrilme momentini

karşılıyabilmesi, temtlin büyüklüğü hakkındn bir fikir verebilir ki bu, 50 M. yükseklikten 100 ton gibi büyük bir kuvvetin tatbikine eşittir.

2 — Boyuna yükler dayanağı: Direğe muhtelif yüksekliklerden tatbik edilecek kuvvetleri, çekme tertiplerine aktaran çelik

veya beton konstrüksiyon olup 1 ve 2 numaralı şekillerde 3 numara ile gösterilmiştir. Düz saha üzerinde kurulmuş olan test istasyonlarında 2 veya 3 kolonun taşıdığı köprülerden İbaret bir çelik konstrüksiyondur. Köprülerin statik hesabında mesnetleri dönebilir fakat yer değiştirmez olarak kabul etmek gerekir. Köprü ve kolonların lateral yüklerini azaltmak için çekme tertipleri dayanaktan oldukça uzak bir yere yerleştirilmiş ve eğme kuvvetlerinin bası kuvvetlerine tahvili sağlanmıştır, tikel hesaplar 60 M. yüksekliğinde ve 32 M. genişliğinde bir boyuna yükler dayanağı için lüzumlu demir ağırlığının (St. 37) 90-- 95 ton olduğunu göstermiş • tir. Bu dayanağın hesaplanmasındakı faraziyeler: 1 — Toplam cer kuvvetleri, 2 — Tek cer kuvveti, 3 — Rüzgâr yükleri olup en uygun şartın birinci hâl olduğu görülmektedir.

3 — Enine yükler dayanağı :

Direğe tatbik edilen enine yükler için inşa edilmiş olup yüklerin bir eksende tatbik edilebil mesi nedeni ile genişliği takriben 2 M. olan bir çelik kolon veya beton şerittir. Düz saha tipi istasyonlarda inşa tarzı ve faraziyeler, boyuna yükler dayanağındaki gibidir, ilkel hesaplar bu kısım için, 13-16 ton (St. 37) demirin icap ettiğini göstermiştir.

4 — Vinç :

Test istasyonunun en önemli unsurlarından biri olup tecrübe edilen direğin tahrip testi esnasında ihtimal dahilinde olan devrilmesine mani olmayı, tecrübe edilecek olan direklerin seri halde montaj ve demontaj edilmesi ile direğe «uplift» testlerinin tatbik edilmesini sağlar.

Şimdiye kadar açıklanmış olan iki kısım ve bundan sonra açıklanacak kısımlar şüphesiz ki son şeklini alınıp tip projeler değillerdir. Her memleketin kendi malzemesine ve teknik gücüne, ayrıca dizaynı yapan ekibin kabul ettiği ön şartlara bağlıdır. Böylesine büyük bir vinç için sarf edilecek demir miktarı vincin tipine göre 40-60 ton arasında olup sistem1 ayrıca tahrik ter tiplerini, titreşim söndürme tertiplerini, özel yatak ve temelleri icap ettirmektedir.

5 — Çekme tertipleri ve Motor gurupları :

Vadilerde kurulmuş olan test istasyonlarında oldukça zor bir problem teşkil etmektedir. Sa hanın vadi şeklinde olması çekme işlemini ifa edecek motor guruplarının, bulunduğu yerin tespitini, hafriyat ve sürtünmeyi azaltmak için az sapma yapılması problemleri yüzünden güçleştirmektedir. Şekil 1 den de 5, 6, 7 numaralı motor guruplarının nasıl dağınık bir şekilde olduğu görülmektedir Kullanılan motorlar, sürtünme))

Elektrik

tip çekme tertiplerini, teçhiz olundukları redüktörler vasıtası ile tahrik etmektedirler. Çekme tertipleri kanallar içine yerleştirilmiş makaralar üzerinde seyreden çelik teller vasıtası ile palanga tertiplerine kumanda ederek hesaplanan yükleri direğe tatbik ederler. İki tip test istasyonu mukayese edildiğinde çekme tertiplerinin düz saha tipi istasyonlarda daha basit olduğu şekilden görülmektedir.

Direklere tatbik edilen yükleri ölçmek için kullanılan dinamometreler sürtünme kaybının nazarı itibare alınmaması için yük tatbik noktasının hemen yanına monte edilmelidir. Yük şiddeti elektrik! milli bir kumanda devresi vasıtası ile kontrol odasına iletilir. Genellikle üç tip dinamometre (3t. 5t. lOt.) ihtiyaca cevap verebilir. Bir kalibrasyon cihazı muayyen zamanlardaki ayarlar için atelye kulübesinde bulundurulur.

Ayrıca konstrüksiyonun defleksiyonunun ve direğin muayyen yerlerindeki gerilmelerin ölçülmesi için dizayn edilmiş tertiplerde araştırıcı mahiyette testler esnasında kullanılmaktadır. Herhangi bir yükseklikte ve herhangi bir yöndeki defleksiyon, direğe rijid olarak bağlanmış hafif ve jnümkün olduğu kadar sürtünmesiz bir makaranın açısal dönnYesi vasıtası ile ölçülür. Bir ucu tesbit edilmiş ince bir çelik tel makaradan geçirilerek diğer ucuna oldukça hafif bir ağırlık bağlanır ve makaranın defleksiyon esnasında dönmesi bir elektrik mili vasıtası ile kontrol odasına iletilerek defleksiyon hesaplanır.

Çubuklardaki gerilmelerin deneysel olarak tayini için çeşitli metotlar inkişaf ettirilmiştir. Bunlardan en çok kullanılanı çok küçük uzamalarda dahi direnci değişen şerit şeklindeki elemanlar olup bunlar gerilmenin bilinmesi icap eden yerlere yapıştırılırlar. Bu durumda direnç elemanı ile direk çubuğu beraber uzadıklarından direncin değişme miktarını, muhtelif abaklar yardımı ile gerekli tashih yapıldıktan sonra gerilmeye tahvil etmek mümkün olmaktadır.

6 — Kontrol odası :

Rutin veya araştırma mahiyetindeki testlerin bir yerden tatbik ve takip edilmesini sağlayan kısımdır.

7-8 — Atelye ve yükleme - boşaltma sahaları :

ihtiyaca cevap verebilecek bir atelye ile gelen ve giden malzemenin en çabuk bir şekilde boşaltma ve yüklenmesini, montaj sahasına götürülüp getirilmesini sağlıyan kısımlar da tesisin ahenkli bir şekilde çalışmasını temin edecek şekilde olmalıdırlar.

Uluslar arası büyük enerji kaynakları ve yüksek gerilimle enerji nakli organizasyonunun 1950 senesinde yapılan teknik kongresinde tebliğ olarak kabul edilen bu konuya ait rapordan ve Brown Boveri firmasının test istasyonu için neşretmiş olduğu kataloglardan, yararlanarak hazırlanmış olan bu yazıda oldukça ayrıntılı hususlara girmenin imkansızlığı yüzünden, yazının sonunu bu tip test istasyonunun önce de mir cevherleri, sonrada memleketimizdeki hava hattı mühendisliği açısından mütalâa etmekle bağlamak yerinde olacaktır.

Sonuç :

Topraklarımızda bol miktarda demir cevheri bulunmasına rağmen demir ithal edilmektedir. 1970 senesindeki ithalât 500.000 ton'un üstündedir.

Pik ve çelik üretimine gidilmemesi çelikten azami tasarrufu gerektirir ki bu da çelik konstrüksiyon sahasında araştırıcı vasıfta mütehassıs elemanların yetiştirilmesi ile gerçekleştirilebilir.

Elektrik enerjisi nakli ile uğraşan İktisadi devlet teşekkülleri, T E.K. kurulmadan önce iş

hacmi sırası ile Etibank, tiler Bankası, Köy işleri Bakanlığı Köy Elektrifikasyonu kısmi! ve diğer bazı kuruluşlardı. Bu kuruşlarca yatırım plânına göre ihaleye çıkarılan E. N. hatları aylık kapasiteleri takriben 500 ton çelik olan Fevzi Akkaya - Nurettin Tunaveli, Mitaş, Demaş ve diğer bazı firmalar tarafından inşa edilmektedir. Bu kuruluşlarda çalışan teknik elemanlar bir test istasyonunun olmaması! sebebi ile yeni bir direk dizaynına gidememekte 'bu durum bilhassa yüksek voltajlı E. N. hatlarına ait direklerin, yabancı firmaların müşavirliğinde gene yabancı firmalar tarafından yapılmasına sebebiyet vermektedir. Gerçek şudur ki direk dizaynları, dizaynı yapanların yaratıcı 'gücüne ve yeni malzemelere bağlı olarak devamlı bir değişim içindedir. Bugün ana çatısı Türk mühendisleri tarafından dizayn edilmiş 154 kv. ve 380 kv. luk direk tipleri mevcut değildir. Daha aşağı voltajlarda olup ana çatısı Türk mühendisleri tarafından dizayn edilen direkler ise çoğunlukla emniyet faktörlerinin yüksek tutulması nedeni ile gayri ekonomik olmakta, demir kaybına sebebiyet verdiği için de diğer projelerin gecikmesine yol açmaktadır.

J^SIMTAŞ

^ I ^ F Seri İmalât Sanayii

KONİK BORN KLEMENS Per. Sat. Fi. 295 krj.

P.K. 696 Karaköy-lrt.

âP SÎMTAŞ F Seri İmalât Sanayii

FİS BANAN

^g)

Per. Sat. Fi.

j&T

90 krs. ^ - ^ ^ ^

4 P.K. 696 Karaköy-lit.

JtSİMTAŞ

^ ^ F Seri İmalât Sanayii SABİT DİŞİ FİŞ Per. Sat. Fi, 60 krj.

P.K. 696 Karafcöy-lît.

SİMTAŞ

Seri İmalât Sanayii SİNYAL Per. Sat. Fi 125 krj

^SİMTAŞ

^ ^ F Seri İmalât Sanayii BÜYÜK FİŞ BANAN Per Sat. Fi. 250 krj. (DİŞİ FİŞ] İ200 krj.J

jrSİMTAŞ

^ ^ r Seri imalât Sanayii DDZ BORN KLEMENS Per Sat Fi. 295 kr}.

P.K 696 Karaköy-lıt.

(E. M. — 436)