KEBEN PROJESİNDE SERİ KONDANSATÖRLER

UDK : 537.224 : 621.816.7'î

Keban Projesinde Seri .Kondansatörler

NİHAT TAY LAN D.S.Î. Keban

Elâzığ Mtan. ve Müh. Akd. öğretim Görevlisi

ÖZET tik defa 1928 yılında Amerika Nevi York Poıver and Light Co. Firmasına ait şebekede kullanılan seri kondansatörlerin zamanla taşınan güçlerin ve taşı ma uzaklıklarının çok büyümesi ile miktarları hız la artmıştır. Halen yer yüzünde üç yüz kadar sen kondansatör bataryası tesisi vardır. Yurdumuzda da ilk kez Keban 380 KV sisteminde kullanılacak olan seri kondansatörlerin kendine mahsus bazı işletme özellikleri ve problemleri çıkacaktır. Bu yazıda seri kondansatörleri ve özelliklerini tanıtmağa çalışa cağız. Ayrıca bu tesislerin Keban projesindeki du rumunu inceleyeceğiz.

SUMMARY

Senes Capacıtors ıcere fırst used in 1928 by Nem York Poıuer and Light Co. Their number has ınc reased quickly as poıvers and dıstances involved in power transmisslon ıncreased To day about 300 ser.es capacıtor batteries are in use in the ıtorld Series capacıtors ıvill be used in Turkey for the first time in Keban 380 kV system. Senes capacıtors, thcir characteristics. and their use m Keban proıett are investigated in this article.

Seri kondansatörlerin iki çeşit kullanma şekli vardır; birmcisi yerel kompanzasyon denilen seri kondansatörün her hangi bir müstehlike seri bağlanmasij, diğeri ve bizim asıl mevzumuz olan seri kondansatörün enerji nakil hattının induk tif hat direncine seri bağlanmasıdır. Hat kom panzasyonu denilen bu. çalışma şeklinde kon dansatörler hattın bağına veya sonuna veyahut her hangi bir noktasına yerleştirilebilir. Tabidir ki, yerleştirme yerinin seçiminde bir takım tek nik, iktisadi ve işletme faktörleri rol oynar. Me selâ Keban projesinde kondansatör bataryaları nın yeri İçin Kayseri/yi teklif tedep. Müşavir Bbasco firması diğer faktörler meyanında Kay seri'ye Ankara'dan kolaylıkla tecrübeli ve ka lifiye eleman temininin mümkün olacağını dahi nazarı itibara almıştır.

HAT KOMPANZASYONU

Hat kompanzasyonuhda her faza aynı bü yüklükte bir veya birçok bataryalardan teşekkül etmiş ye üzerlerinden hat akımı geçen üniteler bağlanır. Buna göre her fazda kondansatör ba taryası ucundaki gerilim düşümü

U = I. X = 1

c%

olacaktır.

Seri kondansatörün tesir şeklini görmek için enerji nakline ait tek kutuplu vektör diyagramı nı çizelim :

1. Şekilden görülüyor ki, hattın başlangıç ge rilimi UB hat sonu gerilimi Us arasındaki geri

Besteme

Müstehlik

ua a Serı kondnnsotorsuz i. R X

U, b Serı kondansatorlü I_ R X Xc

ŞekıM

Um. düşümü I.X değerinden I.(X—Xe) değerine düşmektedir. Şekle bakarak seri kondansatörle rin avantajlarım suçlayabiliriz:

1 — Aynı hat akımı için havai hattaki ge rilim düşümü küçülür.

2 — Şekildekinin aksi alarak hat sonu (müs tehlik) gerilimi yerine başlangıç gerilimi sabit tutulduğuna göre, aynı hat akınımda seri kon dansatörün tesiri ile gerilim düşümü azalır; bu

nun neticesi müstehlik gerilimi Us düzelir (bü yür), böylece taşıt gücü de yükseltilebilir (aynı hat akımında).

3 — Hat kayıpları azalır.

4 — Aynı gerilim düşümünde (kompanzas yonsuz haldeki kadar A U ' = A U ) hat akımı artr rılabilir, dolayısiyle taşınan güç artar.

5 — Darbeli yüklerde (ark ve direnç fırınlan, trenler, motorlar v.s.) gerilim sahnımları kü çülür. Burada AU yerine küçük AU' den dolayı kuvvetli gerıMm yükselmesi veya kuvvetli geri lim düğmesi önlenmiş olur.

6 — Simetrik olmayan gerilim sistemleri seri kondansatörlerle simetriye getirilir.

7 — Seri kondansatörlerle hat impedans açısı @ ve zahiri impedans Z değiştirildiğinden, para lel hatlardaki akım dağılışı değiştirilebilir.

8 — Gerilimler arasındaki açı ğ küçülece ğinden stabilite artar. Keban projesine kondan satör konması daha ziyade 8. maddedeki hususu temin gayesine matuftur. Böylece stabilite de recesini düşürmeden hattın taşıt gücü artırılmış oluyor.

Kondansatör bataryasını hattın neresine yer laştirımek gefflektlğt lıakkindaki) hesap metodu (1) numaralı referansta verilmiştir. En düşük kondansatör gücüne ihtiyaç gösteren optimum çözüm ıtarzı hattın ort&sıdır. Hattın sonunda gerilim düşümü en büyük değerinde olacağı için bunu kompanse edecek kondansatörün gücü de büyük olacaktır. Bataryanın hattın ortasına kon ması izolasyon bakımından da uygun olacaktır, zira bütün hat boyunca gerilimin nominal ge rilim değerinin çok üstüne çıkması önlenmiş olur. Kondansatör reaktansı bakımından en tesirli kompanzasyon ise, üniteyi iki eşit kısma bölüp hattın basından1 ve sonundan L/3 mesafelere (L = hat uzunluğu) yerleştirmektedir.

2nci şekilde seri kondansatörün hat boyunca husule gelen gerilimi nasıl kompanse ettiği gö rülmektedir. Burada başlangıç gerilimi UB sabit kabul edildi, eğer trafoda gerilimin ayar kade mesi mevcutsa bu takdirde trafo ayar kademesi ve seri kondansatör büyüklüğü seçimi, araların

Seri Kondansatorlu'

Seri kondafisatorsüz

Şekıl 2

dakl bağlantıyı nazan itibara alarak yapılma lıdır. Seri konsatörle kompanzasyon hattın en düktif reaktasını sıfır yapacak kadar büyük ya ptfmaz; zira bu takdirde kısa devre akımını sı nırlayıcı faktör olarak sadece çok küçük değer deki omik direnç kalır. Bu sebepten pratikte % 60 kompanzasyonun üstüne pek çıkılmaz. En uygun kompanzasyon derecesi (çıkarılışı (1) numaralı referansta):

Xc

1 —Sini

Bu|rad|a; Kc= kondansatör reaktansı, X= toplam endüktif reaktans ve sin ğ = toplam ku tup tekerleği açısıdır. Tabidir ki, burdan bulu nacak k değeri teorik bir değer olacaktır. Bu değerin iktisadi mülahazalara göre irdelenmesi gerekir.

Seri kondansatörlerin Keban projesindeki du rumunu incelemeden evvel seTl kondansatörle rin stabiliteye tesiri ve seri kondansatörlerdeki geçici rejimleri görelim.

STATİK STABtLtTE

Bilindiği üzere yüksek gerilimli enterkonekte şebekelerde hatların yük taşıma değeri stabi lite ile sınırlanır. Stabilite, bir ring şebekede bütün generatörlerin normal işletmede, lşletmö icabı yavaş yük değişmelerinde ve ağır arıza larda (kısa devre(, and yük atma vs.) senkron çalşmasmı muhafaza etmesidir. Yani herhan gi bir sebeple salınımların doğması esnasında mümkün olan en kısa zamanda tekrar senkro nizme gelmektir. İşletme durumunun yavaş, de ğişmelerinde statik stabiıllte ani değişmelerinde İse Dinamik stabilite mevzu bahis olur.

Durumu gayet kolay gerebilmek İçin iki senkron makinanta bir hat üzerinden paralel çalıştıklarını kabul edelim (Şekil 3).

Buna' göre taşman güç :

vektör diyagramından:

buradan:

Bu denklemde statik stabil güç için toplam reaktansmı içine senkron makinelerin senkron reaktanslarını ithal etmek, dinamik etabilite için ise makinelerin transient reaktanslarını it hal etmek gerekir. Statik stabilite §artı için

'wmax rwo

5e kil 3

*„

^=90° v 180°

senkron makine geiil&mlfiri arasındaki ğ açısı nın 90° den küçük olması veya matematiksel olarak :

dP

=

. Cos ö > 0

olması gerekir. dP/üğ ya senkronlayıcı güç veya senkronlama momenti denmektedir. Buna göre hattan maksumum taşınılabilecek güç, ğ = 90° halidir:

X Şimdi seri kompanzasyonun nakledilecek sta lik stabil gücü nasıl artıracağı artık kolayca görülebilir. Toplam reaktans kapasitif reaktan sm ilâvesi Me küçülür (X—Xc):

U,.Ua S\ng

X—Xc şekildeki misalden de görüleceği üzere seri kom panzasyonla taşınabilecek statik stabil güç çok büyümektedir. Yalnız seri kompanzasyon halin de omik direncin tesiri büyük olacağından, bu nun ihmali İle yapılacak hesaplar sonucu, hatalı neticelere götürecektir. Direnç nazarı itibara alındlgl takdirde :

V R2+ (X—Xc)2 yR2+ (X—Ke) R

u,.ua

P

=•

U a . Sin a

VR3+(X—Xc)2 bu denklemlere göre maksimum güç sanır açısı artık 90° nin altına düğer.

Şekil A a Seri kompansesiz , R = 0 b Seri kompanseli , R=0 c Seri kompansesiz^ d Seri kompanseli ,

DİNAMİK STABtLÎTE Dinamik staıbiütevi yine basit bir misalle izah edelim. 5 nd şekilde görüldüğü gibi bir generatör uzun bir çift devre ile sonsuz bir şe bekeyi beslesin. Gene aynı denklem bu ıhal için de caridir :

u r u 2 . Sin e

Yalnız burda toplaım reaktans farklıdır. Toplam reaktansa senkron reaktans yetine salınım, es nasında geçici rejiime tekabül eden transient re aktans ithal edilmiştir. Bu denkleme tekabül

sabit

.</*

•ÎK

Şekıl 6

$8 ki 1 5 u,.u2 . Sin $ eden güç eğrisi şekil İ d e gösterilmiştir, ve Po gücüne tekabül eden İşletme noktası A dır. Şim di bir arıza sebebi İle hattın biri devre harici edilmiş olsun. Toplam reaktans değeri büyüye ceğinden, bu değerle denklemin vereceği eğri II olacaktır, tik anda generatörün kütle ataletin den dolayı Q açısı değişmez ve İşletme durumu A noktasından B noktasına düşer. Bu esnada ge neratörü tahrik eden türbinin gücü değişmediği İçin, AB mesafesi ile orantılı bir AP ivmelendir me gücü husule gelir; bu da generatörü hızlan dırır. Bu ivmelenmenin tesiri dle işletme noktası Bd£n D yönüne kayar ve D noktasında gene ratör senkron hızdan daha yüksek bir açısal hıza sahip olur. Dolayısıyla C yönünde kaymaya devam eder. Fakat Diy sahasl içinde verilen elektrikl güç alman mekanikl güçten büyük ola cağı dçin generatör frenlenir ve C de tekrar senk ron değerine düşer. Bu noktadan sonra senkron açısal hızın altına düşer, ğ açısı tekrar küçülür ve D noktası etraflında kısa zamanda sönen sa lınımlar husule gelir. Böylece yeni stabil denge noktası D elde edilmiş olur. Fakat şekikten gö rülüyor ki, emniyet sahası çok ufak ve Po gü cünde az bir artma dahi DD' sahasından frenle me tesiri artık senkronizme geri dönmeyi temin edemiyecektir. «Eşit yüzey kaldesi»ne göre di namik stabilitenin temini İçin alta ve üste ka lan tat ahı alanların bir birine eşit olması lazım dır. Şimdi seri kondansatörlerin dinamik sta blliteye tesirini görmeden önce dinamik rejim esnasında, meselâ bir kısa devrede kondansatör bağlantısında yapılması gereken değişikliği gö relim. Bilindiği gibi kısa devre esnasında kon dansatör uçları arasında aşarı gerilim husule

Elekcrik Mühendisliği 164

gelir (Uk = Ik . Xc) Bu gerilim kondansatörü pat latabilir. Bu sebepten kondansatör kısa devre esnasında kendisine paırelel bağlı ark boynuz ları ile kısa bir an devre harici edilir. Ayrıca kondansatöre ve ekLatöre paralel bağlı ve nor mal işletmede açık olan bîr de şalter mevcuttur. Bu şalter ark boynuzundaM atlama esasında hemen kapanarak kısa devre akımının kendi üze rinden akmasını sağlar. Kısa devre, hat koru yucuları tarafından bertaraf edildikten sonra bu şalter mümkün olduğuj kadar kasa zamanda tekrar açılarak kondansatörlerin devreye girme sini ve kompanzasyon vazifesini yapmasını sağ lar.

Şimdi seri kondansatörün tesirini görebilmek için Keban'a benzer bir sistem alalım. (Şekil 7) Normal işletmede kondansatörle birlikte çalış maya 1 eğlrisi tekabül eder (çalışma noktası 1, açı #,)• Bu esnada d hattında bir kısa devre ol sun, hemen ark boynuzu ve şalteri kondansatö rü devre harici yapar. Kısa devre dolayısıyla şe bekede kuvvetli bir gerilim düşmesi husule ge

lecek ve buna tekabül eden cüzi bii1 yük C ilfct keni üzerinden nakledilecektir, bu durumda ça lışma noktası m eğrisi üzerinde 2 noktasına ge lecektir. Açıkta kalan güç farkı (12 mesafesi) rotoru ivmelendlrecek ve 0, açısı büyüyecektir ve işletme noktası 3 noktasına gelecektir. Bu esnada f ve g şalterleri açılarak di arızalı hattı devre harici edilmiş olacak. Bu duruma tekabül eden yük eğrisi n dir, zira hala empedans arı zadan evvelki duruma nazaran büyük ve kon dansatör devrede değildir, işletme noktası: bu eğri üzerine atiayacak ve halâ ivmelendirme güç farkı mevcut olduğu için bu eğri üzerinde ilerleyecek ve Q açısı da büyümekte devam ede cektir, işletme noktası 4 noktasına (#„) geldiği sıra kondansatörün şalteri açarak kondansatör devreye girecek; ıbu duruma tekabül eden IV eğrisi teessüs edecektir. Bu eğri I eğrisinden Küçüktür, zira parallelliği teşkil eden hattın biri (d) devre harici olduğu için kuplaj eımpe dansı 50 % fazladır ve hatun kompanzasyon

Xc derecesi (k = ) kapasite sabit fakat X de

X geri 50 % büyüdüğü İçin 2/3 oranında küçülür, işletme noktası IV eğrisi üzerine atlayacak ve halâ nakledilen güç tahrik makinesinin sabit gü cünden az olduğu için yavaş da olsa yine iv melenme devam edecektir. Burdan sonra işletme noktası bu bölümün başında anlatıldığıi şeklinde 5 noktası etraflında ğ3 açısına kadar ileri ve geri salmıımlar (12345 yüzeyi İle 567 yüzeyi eşitliği) yapacak ve nihayet titreşimin sönmesi ile yeni stalbil işletme konumu 5 noktasında kalacaktır.

Görülüyor ki, bu kisadevre halinde yalnız kondansatörün yardımı ile senkronizmde kal mak kabil olmuştur. Aksi halde İşletme noktası II eğrisi üzerinde kalacaktı!, ve generatörlerlu devreden çıkması kaçınılımıaz olacaktı. Burda şu noktayı önemle belirtmek gerekir ki, arızanın bertaraf edilmesinden sonra kondansatör müm kün olan en kısa zamanda devreye sokulmalıdır.

Kondansatör bataryalarındaki ark boynuzla rı arızanın başlangıcından İlk yarı peryotta ba sınçlı hava ile veya magnetik olarak söndürü lür. Ark boynuzlarının atlama gerilimi kondan satör nominal geriliminin 2,5 4 misli seçilmeli dir. Ark boynuzLajndaki durum oldukça karışık tır; kondansatörleri köprüleme zamanı o şekilde seçilmelidir ki hem stabilite tehlikeye girmesin hem de eklatörler arasındaki ark geri yanma husule gelmeden söndürtilebilsim. îleriki geçici rejim bölümünde bu problemi daha yakından inceleyeceğiz.

Burda ayrmtıiarjlıa girmeyeceğimiz diğer bir husus da seri kondansatörle tabii gücün yüksel tilmesidir. Yüksek gerilimle uzun mesafeye ener ji naklinde bu problemin ehemmiyeti açıkça gö

rülmektedir. Keban hattında 40 % kompanzas yonda tabii güç 510 MVV'dan 650 MW'a yüksel mektedir. Aynı hat 20 % kompanzasyonla 570 MVV'a yükselmektedir (bu sonuçlar hesap cet veli ile çıkarıldı).

SERİ KONDANSATÖRDÜ ŞEBEKELERDE GEÇİCİ REJÎM

Bilindiği üzere kapasite ve endüktivite ihti va eden şebekelerde meselâ kısa devre gibi ani duTium değişmesinde geçici rejimler husule ge ldr. Bu geçici rejimler şebekenin havi olüuğu omik direncin büyüklüğü ile orantılı bir süre içinde sönerler ve başka bir sürekli konuma ge çilmiş olu'r.

Kompanzasyonsuz bir şebekede endüktans ve hatların kapasiteleri neticesi şalter açmala rında geri dönen gerilimde veya ani yük atma larında yeni teşekkül edecek gerilimde çok kjsa süren ve yüksek frekanslı titreşimler husule gelir. Seri kompanzasyonlu şebekede ise seri kondansatör şebekenin her hangi bir noktasın da yığılmış durumda olduğu için daha tehlikeli ve düşük frekansla titreşimler doğar. Bu titre şimler uygun seçilen bir sönümle kjsa zamanda bastınlabllirlerse de, bazan cihaz karakteristik lerinin İyi seçilmemesi bu titreşimlerin genera tör, trafo gibi elemanlarla tdhiikeli rezonansa girme durumu doğurabilir.

Seri kompanseli şebekelerde kısa devre akı mı kompanzesizlere nazaran daha büyüktür ve maksimum değeri ilk yan peryotta değil müte akip yan peryotlarda kendini gösterir. Korun ma sistemlerinin seçim ve ayarında bu hususu göze almak gerekir. Kısa devre akımının büyük lük ve peryodik veya aperyodik seyri, şebekenin toplam R/X ve Xc/X oranlarına bağlıdır. Seri kompanseli şebekelerde kısa devre akımlarının hesabını veren denklemler oldukça komplike de ğerler almaktadır, bir kere tek fazlı ve iki faz lı kısa devrelerin kesin çözümü hemen hemen İmkânsızdır, zira sıfır sistemin Xo ve Ro'si fre kansa bağlı olacaktır. Ayrıca şalter açma taka tini tayin edecek olan darbe kısa devre akımj alternatif bileşeni (Is)'in hesabı I5 = K . Ik . V2 kappa (K) darbe faktörü geçici rejimlerin her türlü hal için analizleri neticesi tespit edilmeli dir. Kompanseslz şebeke için literatürün verdiği darbe faktörünü seri kondansatörlü şebeke için de nazarı itibara almak tamamen yanlış netice lere götürecektir. Tabidir ki bütün bunlar kısa devre anında seri kondansatörün devrede kaldı ğı halle» için caridir. Paralel eklatörlerin çalış masa halinde şebeke kompanse edilmemiş gibi düşünülerek hesaplar yapılmalıdır. Uzak me safedeki bazı kısa devrelerde (zayıf kısa devre akımlarında) ark boynuzlarında atlamayı temin

edecek kadar bir getidim teşekkül etmeyebilir, bu da uzaklık korunma sistemini yanıltabilir, zira uzaklık korunmada zonların seçimi kondan satörün kısa devrede dlevre harici olacağı kabul edilerek tespit edilir. Bu sebepten kısa devre akımının büyüklüğüne göre ark boynuzlarının çalışma zamanının seçiıml çok dikkatli hesap lanmalıdır. Bu zaman 5 ilâ 20 .ms arasındadır.

Zayıf kısa devre akımlarında veya işletme akımlarında şebeke şalterlerinde açma yapıldı ğı zaman, tou akımlarda kondansatörler devrede kalabileceğinden, açan şalterin kontakları ara sında husule gelecek geri donen gerilimin sey ri ve frekansına seri kondansatörün büyük te siri olacaktır. Açma esnasında kondansatörden akan akım uçlarında bir gerilim meydana geti recek, bu da kondansatörün dolmasına sebebi yet verecektir. Bunun peşinden kondansatör, ge ri dönen gerilime ilave bir doğru gerilim şek linde boşalacaktır. Aperyodik veya p«ryodik şekilde sönen ıbu süperpoze gerilimin büyüklüğü açma anında kondansatörün dolma gerilimine; dolayısıyla kompansasyon derecesine, açma akı mının büyüklüğüne ve açma anına bağlıdır. Bü yük güçlü kondansatörlerde ark boynuzlarında atlama esnasında yüksek gerilimle yüklü kon dansatör, ani olarak boşalıp hem ark boynuzla rını ve hem de kondansatörü tahrip edebilir. Bu sebepten ark boynuzlarına amortizasyonu temin gayesi ile uygun cndüktivite ve dirençler bağla

göre bu sistem daha da karışık olacaktır. Bura da 1 seri kondansatörler, 2 ark boynuzları (ek latörler), 3 köprüleme şalteri 4 eklatörün çalış masından sonra akım trafosundan ikaz alıp 3 galterine kapama kumandası veren röle, 5 kon dansatörün arızalanmasını önleyen gerilim röle sidir.

oo ,

Sekil 8 nır. Bunlar boşalma akımımı sınırlarlar. (L^R^. Paralel L2 endüktivıtesi R, direncinin işletme frekansında ısınmasını önler fakat boşalma tit reşiminde amortızasyon tesirine etkili olmaz. Burada R] için gerilime bağlı bir direnç almak daha iyi neticeler vermektedir. Seri kondansa törü şebekelerde geri yanmalar teşekkül ettir meyecek şalter tipleri seçmek kaçınılmazdır. Ancak bu şekildte emniyetli bir açma imkân da hilinde girer.

9 uncu şekil orta gerilini, şebekesine bağ lı seri kondansatör devresi korunma sistemim göstermektedir Tabidir ki 380 KV. Keban şe bekesinde şebekenin karakteristik değerlerine

Şekil: 9

KEBAN PROJESİNDE SERÎ KONDANSATÖRLER

Keban projesinde stabıllte ve seri kondansa tör ihtiyacı için 1966 senesinde Common\vealth firmasına bir etüt yaptırılmıştır. Bu raporun ha zırlanmasına esas teşkil edecek şebeke karakte ristikleri o zaman eksikti bu sebepten firma eksik değerleri el kitaplarından benzer değerler alarak yaptı Tabidir ki, bu durum raporun sıh hatini bir hayli düşürdü. Ayrıca etüt, yapılışı bakımından hiçbir şekilde yeterli değildi. Şebe kede kısa devreyi sadece bir noktada alması kısa devre esnasında seri kondansatörü devamlı devrede kalacak şekilde stabildte değerlerini elde etmesi, arıza temizleme ve tekrar kapama za manlarını iyi seçmemesi, şaılter kontaklarına paralel bağlanacak dirençleri tam tayın edeme mesi ve bundan doğacak titreşimlerin kondan satörlere tesirini nazarı itibara almaması, arıza esnasında ikaz hızını hiç nazarı itibara alma

ması v.s. gibi hususlar raporun doğruluğumu çok zayıflatmaktadır. Yine de bir fikir vermesi ba kımından raporun verdiği neticeleri belirtelim:

Sadece dört gurubun devrede olduğu ilk ka demede % 20 seri kompanzasyon, sekiz guru bun da devrede olduğu son kademede İse % 50 seri kompanzasyon stabilite yönünden ön görül müştür. Keban Ankara arasına bir ara salt istasyonu yapıldığı taktirde ilk dört gurup için seri kampanzasyona ihtiyaç olmadığı, sekiz gu rup için İse yalnız % 34 seri kompanzasyona İhtiyaç olduğu tespit edilmiştir.

Bu raporun hazırlanmasından sonra 380 KV. şebekede büyük değişiklikler olmuş, Keban'dan 8 km mesafede Ibüyük bir salt sahası yerleşti rilmesi kararlaştırılmıştır. Keban Ankara ara sına konan bu yük merkezi 380 KV. luk hatlar la Elbistan, Karakaya, Ayvacık santralleri ile de bağlanacak ve ayrıca 3 adet 380 KV. çıkış gelecek için rezerve bırakılacaktır. Bu durumda eski etütler tamamen ehemmiyeterini kaybetti ler. İlerde işletme arızalarını asgariye indirmek ve projenin ünitesini en uygun seçmek gayesi ile Etibank Enerji etüt ve plânlama dairesi başkanlığı devamlı bu mevzu üzerinde çalış maktadır, ve geçici rejimlerin tespitini mümkün kılan anolog hesaplayreı etütlerini bir İtalyan firmasına İhale etmiştir. Ancak bu çalışmaların neticesinde yeni şartlara uygun seri kompanzas yon değerleri tespit edilebilecektir. Yeni projeye göre Keban Ankara arasında ikinci bir ara İs tasyon da Kayseri'de kurulacaktır. Buradan El bistan santraline 3 adet 380 KV. çıkış yapılacak, böylece 380 KV.luk bir ring teşekkül ettirilecek tir. (Kayseri Elbistan Karakaya Keban Kay seri). Eğer bu son durumda nazarı itibara alı narak etüt yapılırsa belki de seri kondansatör lere gelecekte lüzum kalmayacaktır. Elbistan ve Karakaya çok sonra devreye gireceğine göre etüdleri bu durumu nazarı itlbare alarak yap mak gerekecektir.

Keban projesinde yukarıda belirtilen şartlar altında sert kompanz&syon derecesi tespit edil dikten sonra, aşağıdaki hususların da gayet sıh hatli olarak etüt edilmesi gerekir :

1 — Ark boynuzlarının en uygun atlama geri limi ve çalışma zamanı,

2 — Arıza anında kondansatörü kısa devre etme (köprüleme) zamanı. Bu husus stabilite etüdü ile beraber yapılmalıdjır.

3 —• Arıza anında herhangi bir sebeple kon dansatörün üç fazda değil de, bir ve iki fazda kısa devre olmasa, ihtimaline göre stabilite etüt leri,

4 — Kondansatörün arızada doğuracağı ilâve titreşimlerin etüdü; bu titreşimleri şebeke ci hazlarjna zarar vermeyecek seviyeye indirme ça releri,

5 — Seri kondansatörlü şebekede daha bü yük değerler alan kısa devre akımlarının çıkarıl ması. Aksi hailde röle ayarları yanlış olacaktır,

6 — Kısa devre akımında kondansatördeki ge çici rejimin tam hesabı, ancak bu sayede kon dansatör patlamasını önleyen seri ve paralel amortizasyon direnç ve şelflerinin değerleri tes pit edilebilecektir.

REFERANSLAR :

(1) Leonhard Müller Die Reihenkondansatö ren in elektrisehen Netzen.

(2) Cablr Sepen Seri kondansatörleri lktiva eden enerji nakil sistemlerinin stabilitesi hakkında Elek. Müh. Mec. Ocak 1963.

(3) Hans Zimmermann Relhenkondansatören für Höchstspannungs netze AEG Ağus tos Eyül 1958.

(4) Westinghouse Transmission and Distrl bution.

(5) Comımen \Vealth Keban 380 KV. Raporu R 1087 .