İSRAİL'DE ELEKTRİK ENERJİSİNİN İSTİHSAL VE TEVZİİ

Yazan : Y. LEVENE

Çeviren : Hasan Halet IŞIKPENAR

T Müh.

Y. Müh. Sabih Duralı arkadaşımızın. Teknik Haber Gazetesinde, Yunanistan'da Elektrik

Enerjisi İstihsal ve Tevzii hakkında bir konferansı yayınlandı. Bir çok bakımdan ente

resan ve faydaU olan bu yazı, bize komşularımızın, elektrik enerjisi sahasında neler yap

makta olduğu hakkında bilgi verdiği için, İsrail'deki Elektrik Sanayiini gözden geçirmeyi

faydalı bulduk.

H. H. 1

israil'de elektrik enerjisi kamu hizmetine 36 sene evvel girmiştir. Bugün elektrik enerjisi İsrail'de çok yayılmış, her i§e ve her yere nüfuz etmiştir ve böyle bir sanayiin mevcudiyeti, bu gün herkes tarafından tabiî görülmektedir.

Bugün israil'in elektrik enerjisi, 1923 de te sis edilen, (Filistin Elektrik Korporasyonu Li mited) Müessesesi tarafından istihsal ve tevzi edilmektedir. Bu müessese Pinhas Rutenberg tarafından kurulmuştur, Rutenberg, Filistin Yüksek Komiseri tarafından kendisine veri len Jordan nehri imtiyazı ile Auja imtiya zını, Filistin Elektrik Korporasyonu Limited'e vermiştir. Bu imtiyaza Kudüs şehri ile Kudüs' ün civarında 20 kilometre yarı çapında bir sa hanın elektriklenmesi dahil değildi. Bu mües sese bilahare, 1954 senesinde Kudüs elektrik kamu hizmeti korporasyonunun sermayesine de iştirak etmiş ve bu suretle İsrail'in her tarafın da elektrik istihsali, nakli, tevzii ve satışı im tiyazını elde etmiştir.

tik senelerdeki elektrik işletmeleri :

ilk önce, 1923 ile 1925 arasında Telavlv'de, Hayfa'da ve Tabariye'de üç küçük dizel elektrik santralı kurulmuş ve mahalli tevzi şebekeleri tesis edilmiştir.

1935 senesinde, petrol yakan bir termik san tral Hayfa'da inşa edilmiş ve 1938 de Telaviv' dekı ikinci bir termik santral hizmete girmiş tir. İkinci Dünya Harbi içinde, harp gayeleri

için sanayi ve ziraat sahalarının faaliyeti hız landırılmış idi. O zaman, mevcut yedek üniteleri ile Filistin'in santralları ve enerji nakil hatla rı, bu ihtiyacı tamamiyle karşılamıştır. Harp bittikten sonra bu tesisler daha da genişletil miştir.

1948 senesinde, israil Hükümeti kurulduğu zaman, evvelce manda altında bulunan saha larda değişiklik yapıldığı için, Jordon nehri san tralı faaliyetini tatil etmiş, bu suretle, mevcut gücün 1/5 i elden çıkmıştır. Buna mukabil, bazı kısıntılar ve manda idaresi dolayısiyle, iktisadî teşebbüslere müsaade edilmeyen saha larda, israil Hükümeti yeniden faaliyete geç miştir.

Kuruluşundan itibaren ilk on sene nihaye tinde, İsrail'in nüfusu muhaceret yoluyla 3 misli artmış ve İsrail Hükümetinin teşvikiyle bu müddet zarfında büyük ölçüde iktisadî ge lişmeler meydana gelmiştir.

Elektrik enerjisi sayesinde ziraat sahasında yerleşen toplulukların hudutları genişletilmiş vo ucuz elektrik enerjisiyle sulama yapılmış çiftlik lerde ve sanayide muhtelif cihazların elektrikle çalıştırılması mümkün olmuş ve iklim şartlarının ağırlığını hafifletmeye büyük ölçüde hizmet etmiştir.

1928, senesinden itibaren, 1958 senesine kadar 30 sene içinde israil'deki elektrik enerjisinin gelişmesi aşağıdaki rakamlarla ifade edilmiştir:

Santralların gücü (MW)

Yüksek Gerilim Hava Hatlan (km.)

Y. G? Tevzi Şebekesi (km.)

Alçak Gerilim Şebekesi (km.)

Tevziat Transformatörleri (MVA)

Müşteri adedi (X 1000)

Toplam Elektrik Enerjisi satışı (Milyon KWh)

Pompaj : Sulama ve su isalesi için

>

Sanayi için

Aydınlatma, ticarethaneler müşterileri

Nüfus (1000)

1928 2

66 111

3 8.5 3

1.9 1.1 860

1938 69 259 973 1134 79 93 79 32 20 27 1435

1948 70 275 1387 1541 160 148 261 75 71 115 879

1Ö58

360 698

3446 4038

811 480

473 447 490

(•) İsrail İhracat ve Ticaret Dergisinin Ha ziran 1959 sayısından çevrilmiştir.

E. M. M. 45 • 4ö

Bu cetvelden görüleceği veçhile, 1949 dan 1958 e kadar 10 sene içinde, enerji istihsal ka pasitesi üç misli büyümüştür. Enerji nakil ve tevzi hatları da yüzde 150 artmıştır. Transfor matör güçleri beş misil, abone adedi üç misli artmış ve enerji istihlâki beş misil artarak 1949 da 261 milyon kWh'dan 1958 de 1,410 milyar kWh'a baliğ olmuştur.

Tarife siyaseti :

Elektrik korporasyonunun tarife siyaseti, iktisadî gelişmeyi sağlamak için birbirini tamam layan iki prensibe dayanmaktadır :

a) Pompaj ve sanayi müesseselerine, aydın latma abonesi ile tican abonelerden da ha ucuz tarife tatbik edilmektedir.

b) Memleketin her tarafında, santrallardan ne kadar uzak olursa olsun ayni tarife tatbik edilmektedir.

Bu vaziyete göre, zıraate ve sanayie verilen enerjiyi, aydınlatma aboneleri ve ticaret abone leri desteklemektedir.

1958 senesinde, sanayi müesseselerinin tari fesi, bütün umumî vasati tarifenin % 69 una ve pompaj istasyonlarının tarifesi ise, umumî va sati tarifenin 60 ma baliğ olmuştur

Her sınıf müstehlikin 1958 senesinde istihlâk teki hisseleri aşağıda gösterilmiştir :

Umumî Satıştan

istihlâkin hasıl olan

yüzdesi

geliri

Ticaret müesseseleri Evler Sanayi müesseseleri Pompaj İstasyonları

%11

20,9

%23.7

36.9

% 31.7

% 33.6

20.2

İsrail'de elektrik sanayiinin inkişafı :

Eski termik santrallarda üniteler 6000 ve 12000 kW gücünde idi. Buhar basıncı 25 at mosfer ve sıcaklık derecesi 425 °C idi. Bunu, 20, 30 ve 50 MWlık üniteler takip etmiş, bu har basıncı 88 atmosfere ve buhar sıcaklık de recesi de 510 °C'a çıkarılmıştır.

En son inşa edilmekte olan bir termik sant ralda, beheri 75 MWlık 2 ünite tesis edilmek tedir. Buhar basıncı 126 atmosfer ve buhar sı caklık derecesi de 535 °C olacaktır.

Yüm yük faktörü % 60 a baliğ olmaktadır ve santralların termik randımanı da % 28 e çık mıştır.

Ünitelerin hepsi modern usullere göre imal edilmiştir. Jeneratörler hidrojenle soğutulmak ta, kazanlar otomatik olarak kullanılmaktadır.

fi. Kt. M. 45 46

Enerji nakil hatları:

Enterkonekte şebekenin voltajı 66 kVtan 110 kV a çıkarılmıştır.

Tevzi şebekeleri :

Şehirler dahilinde evvelce tatbik edilen 6,3 kV 12,6 kVa çıkarılmıştır. Necef gibi uzak yerlere evvelce 22 kV İle enerji nakledilirken, bu gerilim 33 kV a çıkarılmıştır. Bu suretle uzun hatlarda enerji kaybı azaltılmıştır. Son seneler de statik ve senkron kondansatörler tesis edil miş ve bu suretle, bilhassa yaz mevsimlerinde, pompajda kullanılan motörlerin ağır yük çek meleri dolayısiyle sistemin düşen güç faktörü ıslah edilmiştir.

Yüklerin elektrik sisteminde aktarılması :

Santral kapasitelerinin ve enerji nakil siste minin süratle büyümesi neticesinde, santralla rın, enerji nakil hatlarının, transformatör mer kezlerinin ve tevzi şebekelerinin faaliyetini koordone etmek üzere bir (Merkezi Yük Tevzi) Müessesesi kurulmuştur.

Bu müessese, uzaktan ölçme, işaret ve kon trol clhazlariyle teçhiz edilmiş olup, müteaddit kanallı, mikro dalgalı irtibat hatları, çok yük sek frekanslı kuranportör telefon devreleri ve geniş sahaya yayılmış radyo şebekesinden mü rekkep mükemmel bir telekomünikasyon sis temine maliktir. Bu sistem, müşterilere, elek trik servisinin mükemmel çalışmasını ve ran dımanın idamesini sağlamaktadır.

İsrail'de elektrik hizmetini bir tekel olarak idare eden Filistin elektrik korporasyonu, İs rail'deki elektrik santrallariyle enerji nakil ve tevzi sistemlerinin projelerini, kendi mühen disleriyle hazırlamakta ve bu tesisleri kendisi inşa ve tesis etmekte, bu sistemleri kendisi iş letmekte ve İsrail'in elektrifikasyonunun he yeti umumiyeslnl idare etmektedir.

Bu faaliyet, bu müessesenin mühendis, tek° nik ve İdare elemanları ve mütehassıs usta ve işçileri tarafından yürütülmektedir. Korporas yonda 4500 kişi çalışmaktadır. Bunlar muhtelif memleketlerden gelmişlerdir ve bir çokları İs rail'de de yetiştirilmişlerdir.

1957 senesindenberl, Korporasyon Direktör ler Meclisine ve idare Komitelerine, müstah demlerin mümessilleri de iştirak ettirilmişler dir. Müstahdemlerin mümessilleri, tecrübeleri ve iyi niyetlerile işletmede iyi neticelerin elde edilmesine hizmet etmişlerdir.

İstikbalde neler yapılacaktır?

Son 36 senedenberi, elektrik enerjisinin ge niş ölçüde gelişmesine rağmen, Filistin Elektrik

Korporasyonu, daha geniş tevslatı ele almalı ve bilhassa sanayi sahasında büyük iktisadî ilerlemeleri karşılamak mecburiyetinde bulun maktadır.

Halen İsrail'de mevcut sanayi müesseseleri tevsi edilmekte ve büyük miktarda elektrik enerjisine ihtiyacı bulunan yeni ağır sanayi müesseseleri kurulmaktadır. Diğer taraftan ziraat ve pompaj sahasında da elektrik enerji sine olan talepler artmaktadır. İsrail'de henüz İşlenmemiş bir çok sahalar mevcuttur. Necef de, Kuzeybatı Galile'de ve diğer sahalarda muha cirlerin İskân edileceği ve sanayi müesseseleri nin kurulacağı boş yerler vardır. İsrail'de ha

Iarâlli elektrik enerjisile beslemek ile gö revli ve mesul olan Filistin Elektrik Korporas yonu, memleketin iktisadî gelişmesinde hayati rolünü ifa etmek İçin çalışmaktadır.

1959 1960 seneleri elektrik enerjisi istihsal ve istihlâki ile 1964 ilâ 1965 senesi için hazırla nan plân neticesinde elde edilmesine çalışılan güç ve istihlâk aşağıdaki cetvelde gösterilmiştir :

İsrail'de elektrik enerjisinin tek elden is tihsal ve tevzi eden ve bir, kamu müessesesi olan, Filistin elektrik korporasyonunun serma yesi 23 milyon İngiliz Lirasıdır. Kurulu mües seselerinin kıymeti 54 milyon İngiliz Lirasıdır.

Elektrik enerjisi istihsali :

Kurulu güç (MW) Pik güç (MW) İstihsal edilen enerji (Milyon KWh) Yüksek gerilim E. nakil hatları km. Yüksek gerilim tevzi hatları km. Alçak gerilim tevzi hatları km. Tevziat transformatörleri (MVA) Müşteriler (X1000) Satılan enerji yekûnu (Milyon kWh)

len, evlerin henüz •% 15 i elektriksizdir. Mevcut evler, senede abone başına 800 kWh sarf et mektedirler. Bu rakam, Ortadoğu ve bir çok Akdeniz memleketlerinin sarfiyatından aşağı değilse de, Avrupanın sarfiyat seviyesinden dü şüktür. Pik güç, 1959 senesindeki 410 bin kW'a mukabil 1965 senesinde 700 bin kW'a baliğ ola caktır.

1959/1960

410 357 1962 785 3815 4430 930 541 1646

1964/1966

710 634 3650 1200 5700 6200 1350 750 3100

1956 dan 1959 senesine kadar elektrik ener jisi satışlarından aşağıdaki gelir elde edil miştir:

1956/1957 1957/1958 1958/1959

Milyon İngiliz Lirası 7.6

10.2 12.5

HABERLER:

Westinghouse'dan bildirildiğine göre ark söndürücü vasat olarak yağ veya hava yerine SF6 (kükürt hexafluorid) gazı kullanılmak tadır. Diğer dlsjonktörlerin gösterdikleri mü kemmeliyete ilâveten bu disjonktörlerde rahat bir işletme sağlanmaktadır. Yangın İhtimali sıfıra indirilmiş olup İlk tesis ve bakım masraf ları da azalmıştır. 34,5 ilâ 460 KV İçin imal edilmektedir.

(Industrial World, Eylül 1960)

# Kuzey Batı Anadolu Enterkonnekte sistemi ile Silâhtar santralı arasındaki İrtibatı kuvvetlendirmek ve İstanbul şehrinin bu sistem den daha fazla miktarda enerji çekebilmesini

sağlamak üzere inşa edilen Ümraniye Silâh tar enerji nakil hattının inşaatı tamamlanmış tır. İstanbul boğazı üzerinden de geçen bu çift devreli hat tamamen Türk mühendisleri tara fından tesis edilmiştir. Boğazın iki yakasında ki atlama direkleri arasındaki 1600 m. lik açık lık dünyada tesis edilmiş hatlardaki atlamalar arasında önde bir yer tutmaktadır. Dünyanın sayılı büyük projelerinden biri olan bu «Bo ğaz Atlama> projesinin tahakkuk ve inşaatında emeği geçen Etibank Şebeke Tesis Şubesi Mü dürü Y. Müh. Münir Tanyeloğlu ve kısım mü hendisleriyle bilhassa Y. Müh. Niyaz Yıldırım, Y. Müh. Müfit Sakızhoğlu ve Y. Müh. Nurettin Saygın'ı burada tebrik ederiz.

E. M, M. 45 • 46