TESİSLERİN İHALE VE İNŞASI

Stone and Webster firması tarafından ha zırlanıp 31 Mart 1949 da Etibank'a takdim edilmiş olan ve ilk senelerin ihtiyacını karşı lamak üzere 5 hal tarzı tavsiye eden Kuzey Batı Anadolu Elektrifikasyonu raporunun A plânı en uygun hal tarzı olarak mütalâa edi lerek tatbikine geçilmiştir.

A plânına göre : 1 — İstanbul'un 1951 den itibaren ener ji ihtiyacını mahrukat ekonomisine en uygun surette karşılıyabilmek üzere 66 kV. luk Ça talağzı KandilM hattını Ereğli'ye kadar tem dil edip burada 154 kV. ta yükselterek Ada pazarı tarikiyle İzmit'e ve İstanbul'un Ana dolu yakasına getirmek,

2 — Sanyar"da 2 X 40.000 kW. lık ve iler de bir misli daha kabili tevsi bir hidrolik sant ral kurarak bu santralı yine 154 kV. lık hat larla bir taraftan İzmit tarikiyle İstanbul'a, bir taraftan da Çag'ayık tarikiyle Ankara'ya bağlamak ve bu bağlantıyı Kırıkkale'ye ka dar temdit etmek.

S — Aynca Çatalağza ile Karabük ara sında 66 kV. lık bir enerji nakil sistemi kur mak icap etmekteydi.

Bu plânın tatbiki, gümrük resimleri ve istimlâkler hariç, 62.100.000 lirası iç finans man olmak üzere, 157.360.000 liraya mal ola caktı.

Bu hususta evvelâ Marshall Plânından lüzumlu yardımın temini için Ankara'daki ECA misyonu başkanlığına 28 Mart 1949 da hazırlık aplikasyon mektubu tevdi edilmiş tir.

18 Mayıs 1949 da plânın tatbiki hususun da Bakanlar Kurulu karan istihsal edilmiş tir. Bundan sonra Devlet Bakanlığı tarafın dan Ankara Misyonu Başkanlığına 2 Hazi ran 1949 da ikinci aplikasyonda bulunulmuş tur.

Bunun üzerine ECA İdaresi Çataiağzı İstanbul hattı için gerekli 6.820.000 dolarlık bir tahsisi vermek1 e beraber, bu plânın mü tebaki kısmım teşkil eden ve oldukça mühim bir iç finansman konusu olan Sarıyar Sant ralı, Kırıkkale Sanyar İstanbul ve Çata iağzı Karabük tesisleri için gerekli tahsis leri yapmakta tereddüt göstermiştir.

Tesislerin ihale ve inşası

Hükümetin 1S49/50 devresi tahsisinin bir kısmını bu projeye ayırmayı düşünmesi ve 1949 sonlarında üçüncü bir aplikasyonda bu lunmasına cevaben ECA İdaresi 55,8 milyon liralık iç finansmanının nasıl karşılanacağının Hükümet ağzından beyanını istedi.

Hükümetin tasvıbiyle, bu proje ile ilgili müesseselerin yaptığı toplantı sonunda, isti fade nisbetleri gözönüne alınarak, bu finans manın, İ. E. T. T. İdaresi 32 milyon lirasının

Ankara E. G. O. İdaresi 6,5 » »

Nafia Vekâleti

12 » »

İller Bankası

3,8 » »

Etibank

1,5 » »

tarafından karşılanması kararlaştırılmıştır. Bu netice, 23 Haziran 1950 de İşletmeler Ve kâletince dördüncü aplikasyon olarak Mis yona sunulmuş; aynca keyfiyet bir sözlü so ru münasebetiyle Büyük Millet Meclisinde müzakere edilerek tasviple karşılanmıştır. Bundan sonra Temmuz ayında İşletmeler ve Devlet Vekâleti keyfiyetin önemini ve gecik meye tahammülü kalmadığını Misyona tek rar tebarüz ettirmişlerdir.

Nihayet Marshal Yardımı İdaresi, Tür kiye Misyon Başkanlığiyle Türkiye Hüküme ti arasında ve 21 Eylül 1950 tarihinde imza lanan bir anlaşmaya vanlmıştır. Bu anlaşma mucibince, (Şantaj: Projesi) için lüzumlu olan 8.200.000 5 lık direkt yardımiyle, 19.000.000

S lık Avrupa dövizi verilmesi kabul olunmuş tur.

International Engineering Co. Inc firma sı tarafından hazırlanan Sanyar Baraj ve Santral Projesi 2805 ve 2819 sayılu Etibank ve E. İ. E. İdaresi kanunlanna uygun olarak, tatbik edilmek üzere, 19/10/1950 de Eti bank'a devir olunmuştur.

5 muhtelif müşavir mühendislik firması arasında, Etibank için müşavir olarak seçil miş olan Chas. T. Main firması, bu projeyi ve Stone and Websterin tavsiyesini de naza n itıtfara alarak nihai teklif alma şartname lerini hazırladı.

1951 senesi Mayısından itibaren, bu şart namelere uygun olarak, Sanyar'da kaya dol gu bit baraj ve muhtelif tesisler için, vahit fiyat esası üzerinden, muhtelif firmalardan

g. M. M. 11 12

teklifler istenmeye başlandı. Ancak alınan teklifler ilk tahmini büyük farkla aştığından bunlar red edilmiş ve projenin yeniden tet kikinin icap ettiği anlaşılmıştır.

Yeniden yapılan incelemeler, dolgu mal zemesinin ekonomik olarak nakledebileceği sınırlar dahilinde bulunmaması da nazarı itibara alınarak, Barajın Beton Ağırlık tipi olarak yapılmasının ve inşa ittalelerinin «Derivasyon ve Enerji Tüneli», «Baraj ve sula ma tesisleri», ve «Elektrik Santralı ve ilgili tesisler» olmak üzere üç kısım halinde yapıl masının daha ekonomik olacağını göstermiş tir.

Derivasyon Tüneli:

Temmuz 1951 de bir Türk mütaahhidi olan Galip Kardam ile Derivasyon ve Enerji TüneUnin inşası anlaşması yapılmış, her iki methaldeki kazıya Ekim'de başlanmıştır Ni san 1952 de mahreç yolundaki bir «Çökme» Aralık ayma kadar işin ilerleyişini aksatmış tır. Ocak ve Şubat 1953 aylan içinde Sakar ya nehrinin taşmaları da bütün işin tama miyle durmasına sebebiyet vermiştir. Tüne lin açılışı Mayıs 1953 de tamamlanmıştır. Tü nelin iç kısımlarının betonlanmasına Nisan' da başlanmış ve 11 Kasım 1953 de ikmal edi lerek Sakarya"nın sulan bu tarihten itibaren akıtılmağa baş'anmıştır. Kapağın indirilme siyle 28 Nisan 1956 da da tünel kapatılmış tır. 1953 senesi kışında, umumi olarak kaya ların zayıf olması ve bilhassa «Çöküntü» sa hası dolayısiyle, bu Derivasyon Tünelinin bir Enerji Tüneli olarak kullanılmasında bir hay li zorlıklara mâruz kalınacağı çok aşikârdı. Uzvn bir etüd ve istişareden sonra, tünel ci darı ile civardaki kayalar üzerindeki tazyiki azaltmak için daha yüksek bir irtifada bir enerji tüneli inşasını derpiş eden projeler ha zırlanmıştır. Bu iş. Elektrik Santralı anlaş ması için bir Sipariş Tasdiki addedilmiş ve Sanyar Barajı Mütaahhüitleriyle 1953 son l a n n a doğru müzakereler bitirilerek 1 Ocak 1954 de, işe başlama talimatı verilmiştir.

Kuvvet Tüneli:

Enerji Tünelinin açıkta kazısı Şubat'da ve tünel hafriyatı da nehrin yukan kısmın da, Mayıs ve aşağı kısmında Haziran'da baş lanmıştır. Mahreç yolunda serpantin teşek külâtmda Ağustos 1954 de bir «Çökme olmuş ve 20/21 Nisan'da da 11+24 ve 11+03 istas yonlan arasında yeni bir «Çöküntü» kayde dilmiştir Bu çöküntülerin temizlenmesinde dört rya yakın bir zaman kaybedilmiş ve çı kış tesisinin tamamlanması 11 Kasım 1955 de ikmal edilebilmiştir. Sıva ve tamirat, Eylül 1956 da tamamlanmış ve su tünelden 10 Ekim 1956 dan itibaren akıtılabilmiştir.

E. M. M. 11 12

Baraj : Aralık 1951 de beton ağırlık tipindeki ba raj ile su alma ağzı tesisatı inşaatı münaka şaya konmuştur. Alınan bütün teklifler iyi ce incelendikten sonra, iş, en düşük teklifi yapan Sanyar Barajı mütahhitlerine veril miştir. Bu firma, bir Türk mütaahhidi olan RAR ile Hochtief A. G. Philipp Holzmann A. G. ve Siemens Bauunion G. m. b. H'den müteşekkil Deutsches Konsorttium ve yalnız teknik proje ve icraattan mesul müşavir mü hendisler sıfatiyle iş görecek Thompson Starrett Engineering Company namındaki bir Amerikan şirketinden teşekkül etmiştir.

Geçit yoHariyle kampın inşası, 1952 se nesi içinde tamamlanmıştır. Ana tesisatın çelik halatlar, kanştırma kulesi ve çakıl ima lâthanesi kurulması işi 1953 senesi içinde de vam etmiş ve yine bu sene zarfında barajın yan istinatlannın hafriyat ameliyesi de yü rütülmüştür. Nehrin yukan tarafındaki Kof ferdam'ın inşasına Ağustos 1953 de başlan mış ve Ocak 1954 ayında tamamlanmıştır. Bu kofferdam, tabaka yığınlariyle kalaslar dan müteşekkil, kaya dolgusu bir benttir.

Bidayette, nehrin derivasyonunun 1953 ilk baharında sağlanacağı tasarlanmıştı. Fa kat mütaaddıt gecikmeler, derivasyonun o senenin sonbahanna kadar tahakkuk ettiri lemiyeceğini derhal göstermiştir. Derivas yon 11 Kasımda bilfiil yapılınca, ilk beton yerleştirme tarihi olarak 1 Mayıs 1954 tesbit edilmiştir.

1954 senesinin ilk bir kaç ayında çok şid detli bir kış olması, hafriyat ameliyesini ak satmıştır. Bu yüzden baraj sahasındaki iş Ağustosa kadar bitirilememiştir. Bazı temel lerin betonlanmasına ilkbaharda başlamış ve bu suretle bazı yerlerde, Mayıs'da betonun dökülmesi kabil olmuştur. Bununla beraber tesisatın kurulması ve denenmesi ameliyeleri, tesbit edilen tarihten bir hayli gecikmiş, ilk beton ancak 28 Haziran'da 6. Bloka, döküle bilmiştir. Tesisat, Eylûl'e kadar is'etmeye ha zır bir durumda addedilemiyeceği cihetle, 1954 sonuna kadar baraja ancak 52,344 metreküp beton dökülmüştür. Bu çok küçük ilerleyiş bi le, mütaahhidin 1954 sonlarında organizasyo nunda baştan başa yaptığı tam bir değişiklik sayesinde olmuştur.

1955 senesi içinde baraja 334.300 metre küp beton dökülmüştür. Bu suretle dökülen betonun miktan cem'an 386.600 metreküp'e baliğ olmuştur ki bu da işin ikmali için icap eden miktarın % 68 ini teşkil etmektedir. Bütün sene içinde beton dökme nisbeti, son ay hariç olmak üzere, e'eme tesisatı tarafın dan daima sınırlanmıştır. Lâzım olduğu şe

kilde bir enstalâsyon ve icraat yapılamaması,

bir çok aksamalara, ekipmanlarda ehemmiyet

li tamirlei'e ve ekipmanlardan lâyıkiyle fayda

lanüamamasına müncer olmuştur.

Beton dökülmesi ameliyesi, 1956 senesi

nin ilk dört ayı içinde iyi bir tempo ile de vam etmiş, fakat beton dökme1 işinin tamam

landığı Ağustos'â kadar tedricen yavaşlamış

tır. Son geçit betonları, Ekim başlarında dö

külmüş ve bütün asansör daireleri ve korku

foık duvarlanrîin betöfilaninası ameliyesi Ka

sım'da 'tamamlanmıştır. • • '

' ' Efara}', "bendin üst tarafındaki su yelu ke

merler* ve kbrirü ile istikamet verici duvara

ceman. 670.000 metreküp'e yakın beton dö

külmüştür. Bu suretle J>araj işi bilfiil ikmal

edilmiş olup, resmi bitiş tarihi 2 Aralık 1956

olarak gösterilmiştir. , '

..

S ü A I n k Ağzı Tesisleri:' " • Enerji tüneli için su alma, ağa tesisatı, derivasyon tünelinin" tâm üstündedir. Sene nihayetine, kadar Bütün kazı işi' tamamlan mış; ye sü alına ağzı tesisatı sahasındaki fe na halde çatlarms kayaların üzerine u "beton sıvası yerleştirildiği halde, 1954" senesi içinde bu inşaatta ,çpk. az bir' iş başarılabi^miştir. 1955 deki Ük üerleyiş de çok yavaş olmuştur. Daha fazla kazıyı ve meyillerin derecelenme sini icap ettirdiği cihetle, kötü kaya vaziyeti, işi çok geciktirtnigtir. 1956 senesinin başlarında mütaahhlt, su alma' ağzı tesisatını dağın içi ne nakletmeği ve bunu ihata etmek üzere de bir şaft indirmeği teklif etmiştir. Açılan mü taaddit çekirdek.sdndaj delikleri; tesisat için bir şaft indirilmesinin pratik olmryacağını gösterdiğinden, işe eski yerinde devam edil miştir. 1956 yılında da ilerleme çok zayıf ol muş ve belli başlı beton döküm işleri Ağus tos'a kadar bitirilememiştir.

Santral binası ve onunla İlgili tesisler: Sanyar Santralı ve ilgili tesislerin inşa sı işi alınan teklifler arasından ve uzun mü zakerelerden sonra bir Türk mütaahhidi olan Amaç'a verilmiştir. Bu mütaahhit, kendi kampında Mart 1952 de işe başlamış ve Sant ral için kazı yapmağa ve kofferdam'ın ikmali için Haziran'da gayrete geçmiştir. Kışın bü tün iş durmuştur. 1953 ilk baharında iş, çok küçük bir ekiple e1 e alınmış, fakat fazla bir gayret gösterilmemiştir. Amaç ile olan anlaş ma Eylül 1953 de nihayet bulmuştur.

Bunun üzerine Etibank, Müşavir firma dan Santral için ikinci derecede en düşük tek lifi yapan Sanyar Barajı Mütaahhitleriyle müzakereye girişmesini istemiştir. Anlaşma, 22 Ocak 1954 e kadar imzalanmamış olmakla beraber, Aralık 1953 de imzalanmış olan «işi verme karan» na ait bir protokola istinaden

1 Ocak 1954 tarihinde bir «işe başlama tali matı» tebliğ edilmiştir.

Kamp ve tesisat inşaatı. Ocak 1954 de, santral hafriyatı da Mayıs'da başlamıştır. Te mellere ilk beton, Ağustos'da dökülmüş ve işçilerin tecrübesizliğine ve mûtat iş zorluk lanna rağmen, 1954 senesinin sonuna kadar iş iyi bir tempo ile ilerlemiştir. Santral bina sının temel ve üst kısımlarının bütün beton dökme işi, 1955 senesi içinde tamamlanmış ve binanın iç kısımlânnih betonlanması da Nisan 1956 ya kadar ikmal edilmiştir.

Denge Bacasiyle Cebri Boru'nun inşası ve mekanik ve elektrik ekipmanlarının tesisi, enerji santralının iç müştemilâtı yapılırken ikmal edilmiştir. 10 Ekint 1956 da Cebri Boru ve Tünel doldurulmuş, su alma ağzi tesisatın nln kapağa açılmış ve 1 No. ünitede çalışma başlamış bulunuyordu, 24 Ekim'de, Ünite An kara'.daki Akköprü postası haralarında Çata lağzı termik santralîyle.#aralel ibağlanmiştır\ lâf Aralık 1956 da, 2 No. Ünjte devredilmiş ve 26 Aralok'da da ilk çah,şrj$asjria başlamak üzere sisteme bağlanmıştır. ,Her iki ünite" de tasarlanan tarihten bir ay evvel hazır duru ma girmiş bulunuyordu. 2 Aralık 1956 tari hinde santralın ana methalinde resmî açılış töreni yapılmıştır.

Transmisyon Hatları: Transmisyon "hatlarının tesisi 5 Haziran. 1953 tarihinde bir Türk mütaahhidi olan Fey zi Akkaya'ya verilmiştir. 'Çatalağzı Karabük hattına 16 fiazirah'da baş1anmış, fakat mal sahibi tarafından temini icabeden ekipman lann zamanında tedarik edilmemesi yüzün den 1953 yılı içinde çok az bir iş çıkarabil miştir. Kışın çok şiddetli geçmesi dolayısiyle inşaata ancak Mayıs 1954 de yeniden başla nabilmiş ve bu hat üzerinde telleri çekme işi, 13 Aralık 1954 de ikmal edilmiştir. Sanyar Ankara hattında temel kaidele rinin inşaası ve direklerin dikilmesine, kış mevsimi için işlerin tatilinden evvel, 15 Ekim 1954 de başlanmıştır, 1955 Nisan'ırçda Sanyar Adapazan hattı için geçiş yollannın inşaa sı ve 4 Nisan 1955 de de ikinci devre Adapa zan Ümraniye hattının tellerinin çekilmesi başlamıştır.

Bu son üç hat Temmuz 1956 tarihinde tesellüme hazır bir vaziyette idi. İşin başlan gıcında, Çatalağzı Karabük hattında sade ce bir tek devre çekilmesi derpiş edilmiştir. Fakat sonradan mal sahibi Sanyar Projesi nin bir kısmı olarak ikinci devrenin de tesisi ne karar vermiştir. İkinci devrenin tesisine Temmuz 1956 da başlanmış ve Eylül 1956 da tamamlanmıştır.

K. M. M. 11 12

Transformatör İstasyonları:

Ankara transformatör istasyonlariyle Kabloring sistemi ve Karabük transforma tör istasyonunun inşası işi Temmuz 1954 de Selâhaddin Torula ihale edilmiştir. Ankara' da inşaat Temmuz'da, 'Karabûk'de Ağustos'da başlamıştır. 1954 sonuna kadar ışde çok az bir ilerleme kaydedilmiş ve anlaşma her iki tarafın nzasiyle 6 Temmuz'da feshedilene kadar mütaahhit tarafından 1955 senesinin ilk altı ayında çok az bir iş başarılmıştır. Bu nun üzerine inşaat müşavir firmanın kontro lü altında Cebrî Muhasebe Programı daire sinde tedvir edilmeğe başlanmıştır. Bu Ceb rî Muhasebe Programı dahilinde ve malzeme nin tedarik durumu nisbetinde Ankara ve Karabük istasyonlarının ikmali için elden ge len bütün gayretler sarfedilmiştir. Mart 1956 da Ankara'da Akköprü, Hipodrom ve Santral postalan hizmete hazır bir duruma geldikle rinde, Karabük ve Kırıkkale vasıtasiyle Çata lağzından Ankara'ya enerji verilmeğe başlan mıştır.

Karabük Postası Demir ve Çelik Fabrika sına 4 Kasım 1956 da cereyan vermeğe başla mıştır. Ankara yeraltı Kabloring sistemi Ma

yıs 1956 da ikmal edilmiş ve bu Kabloring sis temi Ankara transformatör istasyonları ile birlikte 18 Mart 1957 de devir ve teslim edil miştir.

Adapazarı transformatör istasyonu ile salt sahası inşası Kasım 1954 de Hilkat Bo lulu'ya ihale edilmiş, fakat aynı sene içinde işe başlanmamıştır. İnşaat ancak Şubat 1955 de başlamıştır. Şiddetli hava muhalefeti ile birlikte malzeme ve ekipmanların geç veril mesi işi geniş ölçüde aksatmıştır. Bunun ne ticesi olarak Sanyar Adapazarı hattının santrala bağlanması ve Sanyar'dan enerji is tihsali ancak 16 Kasım 1956 da tahakkuk et tirilebilmiştir. Paşalar hattı ile Ümraniye No. 2 Kasım 18 ve Ereğli No. 1 Kasım 25 de bağ lanmıştır.

Çayirhan Bypass Yolu : Çayırhan'da rezervuar etrafındaki bypass yolunun inşasına, Mustafa Murtazaoğlu tara fından 1952 de başlanmıştır. Bu yolun belli başlı hususiyetlerinden biri, Aladağ nehrinin üzerinden geçen kavisli büyük beton köprü dür İş iyi bir tempo ile seyretmiş ve anlaş manın derpiş ettiği bütün işler Eylül 1955 de tamamlanmıştır.

E M. M 1 1 1 2