BATI ANADOLU'NUN ENERJİ DURUMU

hisar ettirilmeyip bu arada mesleğimizle ve mes lekdaşlarımızla ilgili pıoblemlertn ortaya kon ması, bu problemlerin mecmuamız vasıtasiyle münakaşasının sağlanması ve böylece hayat) mes'c lclenmizın hallinde elele vererek hal çare Ieii bulunmasrnda, mecmuamız vaaıtasiyle biı yolun sağlanmasmı temin etmeği de düşünmüş bulunuyoruz. Azalarımızın bize bu yolda yardım edeceklerine inanarak kendilerine şimdiden te şekkür ederiz.

Geçenlerde, hayatî nıevzularunızla ilgili ola rak, iki azamızdan birer yazı alnvş bulunmak tayız. Bu azalarımız, memleketimizde yapılmak ta olan elektrik malzemesi ve bunların imâl e dildiklerı yerler ile mamullerin hiç bir kontrol ve muayeneye tâbi olmadıklarını ve bu sebepten tesislerde bizzat rastladıkları arızalardan Oda mızı habeıdar etmiş bulunmaktadırlar. Biz de hem memleketimizdeki sanayiin inkişafı ve hem de mesleğimiz bakımından mühim bulduğumuz bu konuyu incelemek ve ıcabeden tedbirlerin alınması için lüzumlu bulunan teşebbüslerin ya pılması hususunda bir çal'şma yapmak üzere, İdare Hey'eti Azamız Turhan Onur'un başkanlı ğında bir komisyon teşkil etmekteyiz. Azaları mızın bu mevzu ile ilgili mütalealan ile bizzat müşahade ettikleri hadiseleri bu komisyona ça lışma malzemesi olarak bildirmeleri, komisyonun iyi bir neticeye varabilmesi için çok faydalı ola caktır.

Odamız Üçüncü Umumi Heyetinin idare Hey'etımize verdiği vazifelerden, Türkdye İkinci lstişari Enerji Kongresı'nin toplanması hususun da gerekli çalışmalar yapılmakta olup, kongre nım mevzu ve gayesi, malî portesi ve tahakkuku için gereken teşkilât mevzuunda hazırlanması icabeden ilk çalışmayı yapmak üzere İhsan Yu nusoğlu'nun başkanlığında Kemal Tan, Aid Ga lip Mutdoğan, Tahsin Armay ve Emcet Bilgeer' den (müteşekkil 5 kişilik bir komisyon teşkil edil miştir. Bu komisyonun çalışmaları sonunda elde edilerek neticelere göre gerekli temaslar yapı lacak ve Türkiye İkinci lstişari Enerji Kongre sini tahakkuk ettirecek esas komite teşekkül edecktır.

Muhterem Azalarımız, sizlere hesap duru munuzu gösterir hesap hulâsalarını göndermiş bulunuyoruz. Hesap durumunuzu tetkik etmeniz, %05 beyannamenizi henüz göndermemiş bulunu yorsanız derhal doldurarak göndermeniz ve bil hassa borçlarınızın en kısa zamanda T. İş Ban kasının Ankara Yenişehir Şubesindeki 511 sayılı hesabı carimize1 yatırmanız veya posta havale siyle Odamız adresine göndermeniz ayrıca rica olunur.

Hepinizi hürmetle selamlarız. Şen ve esen kaim.

idare Heyeti

Batı Anadolunun Enerji Durumu

Endüstride, ev hizmetlerinde, tıbda ve sah işlerde elektriğin geniş ölçüde tatbik edilmesinin yayılması elektrik enerjisine olan ihtiyacı bütün tahminlerin üzerinde artırmıştır. Memleketimiz bu bakımdan henüz lüzumlu tesisleri tamamlayıp talepleri karşılayacak dununa gelmemiş oldu ğundan elektrik enerjisine olan talebin artış hızı diğer meleketlerden daha fazladır. Elektriğin kullanılmasının artırılabilmesi birinci derecde bu mevzunda yapılacak yatırımlara ve tesis serma yelerine ihtiyaç göstermektedir. Bu bakımdan memleketin zengin Ve sermaye terakümü ilerle miş bölgelerinde elektrik 'enerjisine talep daha fazla olmaktadır. Batı Anadolu Bölgesi böyledir.

1953 yılına kadar bu bölgede kurulan elekt rik tesileri münferit maksatlar için Belediyeler, husust ve resmt fabrikalar ve husust şahıslar ta rafından tesis edilmekte ve muhtelif cins kömür ler, akaryakıt ve su enerjisinden faydalanılmakta idi. Takatlan ise bir grubda en çok 5000 kw idi.

1951 yılı içinde Batı Anadolunun çeşitli şehir ve kasabalarında kurulu tesislerden alınabilir

Yazan : Y. Müh. Korkut Ongun Eshot İzmir güçler ile 1951 yılı üretimi ve şehirlerin 1950 ve 1955 sayımı sonuçlan 1 No. lu listede gösteril miştir (1).

Listenin tekikinden de görüleceği gibi 1951 yılı içinde Batı Anadolunun 39 şehir ve kasaba sında yıllık üretim ortalama 88 Kwh/nüfus ve ortalama nüfus basma 38 watt kurulmuş alına bilir güç »mevcuttur. 1951 yılında melekettekı umumi ortalama, yılda 42 kwt/nüfus ve 17,4 watt/nüfusdur. Ayni yıl içinde elektriklenmiş yerlerin nüfusu bakımından enerji üretimi yılda 183 kwh/nüfus ve 67 watt/nüfus olmaktadır. 1951 yılında Batı Anadolu memleketin elektrik lenmiş yerleri gözönüne alınsa bile yeter dere cede elektriklenmiş değildi. Bu sebeple birçok şehir ve kasabalar hem kurulu güçlerini artırma yaya nemde bu güçten mümkün olduğu kadar faydalanmak üzere gayret sarfetmekte ve bir çokta yeni tesisler kurulmakta idi. Ancak bun lar münferit çalışmalardan ibaret kalıyordu. 1953 yılından itibaren bölge Bantrallarının ku rulmasına başlandı. Bu yıi içinde Soma termik

santralının ihalesi ve Gediz . Demırköprü tlo Ko

rner barajı kuruluş hazırlıkları yapılmaya baş

landı. Ayrıca tzmir şehir santral'na 1953 ve 1954

başlarında birer 5 Mw'lık ilâve edilerek tesis

gücü 20 Mw'a yükseltildi ve 1953 sonunda yeni

bir 20 Mw'hk grup sıparlşu bağlandı.

Batı Anadolunun en önemli ihraç, ithaı lıma

m ve geniş, zengin bir hinterlanda sahip olması

dolayısiyle tzmir şehrinde endüstri büyük bir ge

lişme gösterdi. 1951 ve onu takip eden y i l a ı d a

tzmirdeki eneıji ve tesbıt edilen zııvcgücu bu

gelişmeyi aqık bir şekilde gödtarmektedıı.

Yıl Güç kw Artış Üretim kwh

1951 7.300 100

30.638.500

1952 7.800 107

36.750 001)

1953 12.500 171

«1.500.000

1954 18.600 255

93 560 000

1955 23.500 322

116.540.000

1956 28.500 390

137.500.000

Bu gelişme müteakip yıllarda da devanı

Ldecektir. Kuralmakta olan yeni tesiler ve nıev

cutlardaki yapılacak genişletme ve büyültmeloı

gözönüne al'narak gelecek yıllardaki muhtemel

neticeler afağıdaki g ibi tahmin edilmektedir :

1. No. lu listede îzmir, Soma ve Nazilli şeh rine ait sarfiyatlar hem şehrin nemde burada kurulu bulunan endüstrinin sarfiyatlarıdır. 1951 yılında tzmir şehrinin üretimi içinde bütün en düstri tesislerinin sarfiyatı dahil değildir. Çünkü hu yıllarda bunlardan birçoğu ihtiyaçlarını kendi testlerinden temin etmekte idiler. Bu üc şehrin üretim ve nüfusları çıkt'ğı takdirde 3 No. lu lis tenin yekûnu:

1950 Alınabilir Üıetim nüfusu güçkw kwh

1955 Nüfusu

36 şehir 446.003

7.2S9 11.860.002 534.463

olur. 1951 yılında bu halde nüfus basma yıllık üretim 26,5 kwh ve alınabilir güç 16,3 watt ol maktadT. Bu şchhleım çoğunda o zaman elekt nk günün ancak bir kaç saatında mevcut oldu ğundan layıkı veçhile istifade edilmemekte, dola yusıyle sarfiyatlar az olmakta idi. Elektrik ci hazlarının gittikçe artması ve muntazam daimi ulLktrığın temini sarfiyatı çoğaltmaktadır.

36 şehirde 1950 ile 1955 yılı aı asındaki 5 yıllık nüfus altısı %19,8 ve oıtalama yıllık artış %3.68 dir.

Yıl Nüfus

Güçkw

Aıtış

35.500

40.000

46.500

1960 342000

53.000

58.750

66.000

71.000

77.800

1965 411000

85.000

(Artış msb:tlerinde 1956 yılı 100 atılmıştır). Batı Anadolunun elektrik enerjisi ihtiyacı ne kadardır Bu soruya cevap vermeye çalışalım.

Yıllar Memleket nüfusu

Art

bakımından

kwh/nüfus

1940 1945 1950 1951 1952 1953 1954 1955 1956

22 28 38 42 46 53 59 60,5 63,5

52,5 66,5 90,5 100 109,5 123 140 144 151

1945 1956 y:lları ara

7,75

sı ortalama artış (11

yıl) %.

166.000.000

188.500.000

216 500.000

243.500.000

273.000.000

302.000.000

330.000.000

2İ0

360.000.000

390.000.000

Nüfus başına yılda harcanan elektrik enerji sinin memleket nüfusu bakımından duruni ve ar tışı şöyledir:

Elektriklenmiş yer lerin nüfusu bakı mından kwh/nüfus

6.2

Memleketteki umumi artış hızından biraz faz la olarak 36 şehirde nüfus başına üretimin 1955 yılında 1951 den %50 (endeks 144 e mukabil 150) fazla olacağını ve müteakip iki 5 yılda da ayni artış hızını takip edeceği (5 yıllık artışlar %60 fazla) tahmin edilebilir. Böylece 1951 de 26,5 kwh/nüfus olan yıllık üretim 1955 de 40 kwh/nüfus, 1960 da 64 kwh/nüfus, 1965 de 103 kwh/nüfus olabilecektir. Yine 1951 de 36 şehirde azami gücü kulanma miktarı yılda 2000 saat cı varında iken ufak artışlarla 1955 de 2300 saat, 1960 da 2750 saat ve 1965 de îBe 3300 saata çıka cağı kabul edilebilir. Bu esaslara göre 36 şehir de müteakip yıllardaki enerji ve güç istekleri aşağıdaki miktarlarda olacaktır.

azami güç

Nüfua

•Artış

kw

446.003 —

534.463 640.000 765.000

100 —

119,8 143,8 172

6000 9250 14900 24000

„__

,

11.860.002 100

21.300.000 179

41.000.000 345

79.000.000 665

Soma ve Nazilli şehirlerindeki enerji ve güç artışı ancak şehir nüfusundaki artıştan ileri lecektir. Ayni yıllarda bu iki şehirdeki enerji durumu:

Tıl

NüfUB

32.627 —

41.310 52.000 65.000

100 — 126,5 159

6500 7000 8500 9000

__ 100 108 131 138

20.070.603 21.400.000 25.000.000 30.000.000

—» 100 107 125 150

Üç kısımda İncelenen Batı Anadolunun 39 şehrinin toplu olarak enerji ve güç tahminleri bu üç tahmin birleştirildiği takdirde şöyle ola çaktır : (Bu arada kurulmakta olan yeni te sisleri de listeye katmakta bölgenin tam ihtl yacı bulunmuş olacaktır:

Balıkesir Çimento Fabrikası Söke Çimento Fabrikası Balıkesir tekstil fabrikası Manisa tekstil fabrikası Aydın tekstil fabrikası B e k a m a İplik fabrikası Denizli Dokuma fabrikası Tekel Çamaltı Tuzlası Menemen Tuğla fabrikaları Hurda Demir fabrikası

1600 Kw 1600 > 1800 » 1500 » 1800 » 1400 » 1700 »

750 » 650 » 9000 »

Yekûn 21800 »

Muhtemel sanayi tesisleri

6000 »

10.000.000 kwh/yıı

10.000.000

9.000.000

6.500.000

10.500.000

s>

30.000.000

102.000.000

25.000.000

Yıl

Nüfu»

706.208 —

862.083 1.034.000 1.241.000

14 veya 15 yıllık ortalama artış %

— 21.500

122 39.750

146 98.200

176 145.800

3,85

— 100 185 457 680

14,7

.—.

62.469.105 159.240.000 411.500.000 626.000.000

— 100 255 660 1000

17,9

Nüfus başına güç ve üretim :

30,5

1955 1960 1965

Güç/nüfus 46 95,5

Artış.

151 314 385

kWh/nüfus 184 398 504

V. j 209 453 522

14 yıllık orta

11,1

12,5

lama artış %

Son on yıl içinde memleketin elektrik gücü

ve enerji üretimindeki artışla tahminleri muka

yese etmek üzere 1945 . 1956 alışındaki durumu

gösteren şu tabloya bakalım:

Şehir yükleri

ledir:

izmir Eshot Şehir sant.

3x5+2x2,5+20=40 MW 180.000.000 kwh/yU

Somateronik santralı

2x20

= 4 0 MW 190.000.000 Kwh/yıl

Gediz _ Demirköprü hidrolik santralı

3x23=69 MW 150.000.000 kwh/yıl

Akçay Kemer hidrolik santralı

4x12=48 MW 130.000.000 kwh/yıl

197 MW 650.000.000 kvtfı/yıl

izmir şehir santralının 2x2,5 = 5 Mw lık

grubunun tesis tarihinin 1928 olduğu diğer bir

5 Mwîlık grubunda 1965 yıllarında bir hayli es

kimiş olacağı gözönüne alınmalıdır.

Yukarıdaki listeye göre izmir şehir sant

puvantları

Yııl

toplamı Mw Artış Milyon kw1h

Memleket Nüfusu

—.

18.790.000 20.947.000

100 111.5

24.312.000

1945 ile 1954 veya 1956 arası ortalama (9 veya 11 yıllık) %

11,25

Müteakip 10 yıllık tahminlerde memleket umumî durumuna göre Batı Anadolu bölgesinde ki elektrik enerjisi üretiminin daha hızlı artaca ğı gözönüne alınmşrbr. ELktrık üretimi için bu bölgede büyük yatırımlar yapılmakta olduğu dü şünülürse tahminlerin isabetli olacağı kabul edi lebilir.

1955 ile 1965 yıllan arasında Batı Anadoluda azamı gücün 106 Mw kadar artacağı tahmin edilmektedir. Bir kw gücün tesis, tevzi ve istih lâki için lüzumlu yatırım masrafları 2500 3000 TL. arasında olduğuna göre 10 yıı ıçmde Batı Anadoluda husuî, resmi ve hükmi şaVvslar tara fından elektrik işlerine yatırılacak yatırımın tu tarı 260 ilâ 320 milyon Uradır. Bu bölge nüfusu na güre yılda nüfus başına 26 TL. yatTim yapıl ması icabetmektedir. 1955 de memlekette carı fı atlarla nüfus başına düşen yıllık millî gelirin 650 TL. olduğu gözönüne alımı sa yıllık gelirin tak riben %4 ünün elektrik işleri için tasarruf edile rek yatırılması icap edecektir ki normaldir. (2)

Batı Anadolunun elektrik ihtiyacı nasıl karşı lanacaktır? Bu konuyu incelemeğe devam edelim,

Batı Anadoluda bölgs santralı karekterinl haiz olan kurulmuş ve kurulacak santrallar ile yıllık net üretimler ve verebilecekleri güç şöy

15,5

2,58

ralı da 40 Mw tesis takatinda çalışacaktır. Soma termik santralının Ağustos. 1957 de bir grubu nun ve Ocak. 1958 de d2 diğer grubunun servise gireceği tahmin edilmektedir. Gediz ve Akçay hidrolik santraları 1960 yılı başlarında işletme ye alınacaklardır.

Bölge santrallarında mevcut grublardan en az bırni tamirde bıı diğerinin de yedekte tutula cağı düşünülürse 1960 yılından itibaren enteiko nekte şebekeye verilebilecek güç 153 Mw civa rında olacaktır.

Bütün bu açıklamdan anlaş ldığı gibi bölge nin 1962 1963 yıllarına kadar kurulmakta olan santrallarla enerji ihtiyacı karşılanmıştır. Bu taıihe kadar Eğede bir enerji sıkıntısı olmaya caktır. Ancak bu tarihten sonra enerji sıkıntısı baş gösterecektir. Bilhassa kurak gec.cek yıl larda hidrolik santrallardan umulan kadar enerji almmad'ğı takdirde bu sıkıntı artacaktır Bölge de daha sularından istifade edilecek ırmaklar ve zengin lınyet kömürleri mevcut olduğundan ener ji sıkıntısını gidermek için yeni tesislen çalıştır* cak kaynaklar mevcut demektir.

Bir termik santraln inşaatının 3 ilâ 5 yıl, bir hıdrclik santralın inşaatının ise 6 ilâ 7 yıl devam ettiği düşünülürse bu hususta derhal ha rekete geçmek icabedeceğı neticesine varılır.

(1) istatistik bülteni No 19 ve E. I. E. ya yınlan

H5I Y i ında Batı Anadoluda Mevcut Santralar Ureıinı.eri ve Şeh r erin Nüfus

Sıra Santralın yeri

Cinci

Alınabilir Üretim Nüfusu güç kw Kwh

1955 Nüüfuau

1 2 3 4 5 6 7 8 9 ,10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 • 21 22 23 24 25 26 27 28 20 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39

İzmir Manisa Soma Balıkesir Edremit Tire Aydın Nazilli Menemen Urla Çeşme Seferihisar Kemalpaşa Turgutlu Salihli Alaşehir Kula Akhisar Kırkağaç Kınık Bergama Dikili Ayvalık Burhaniye Çanakkale Lapseki Susurluk Bandırma Erdek Kiraz Bayndır Torbalı Koçarh Germencik Söke Kuşadası ödemiş Sarayköy Denizli

3 B. Türbini 1 Loko 2 Dizel 2 B. Türbini 4 Dizel 2 Dizel 3 Dizel 5 Dizel 2 B. Tür. 2 Dizel 2 Dizel 2 Dizel 1 Dizel 2 Dizel 1 Sutur. 1 Dizel 3 Dizel 2 Dizel 1 Dizel 1 Loko, 2 Dizel 1 Loko, 1 Dizel 1 Loko, 1 Dizeı 2 Loko, 2 Dizel 1 Dizel 3 Dizel 1 Dizel 3 Dizel 1 Dizel 1 Sutur. 3 Dizel 1 Dizel, 1 Sutur 1 Dizel

3 DIZAI

2 Dizel 2 Dizel 2 Dizel 3 Dizel 2 Dizel 3 Dizeli + 2 Sutur 1 Dizel 2 Su türbini

227.578 35.240 7.521 36.005 12.700 22.117 20.161 25.106 11.252 10.403 3.699 4.206 3.676 24.916 13.270 10.719 8.566 23.732 8.981 5.512 16.419 4.18S 13.101 6.362 11.824 2.378 6.701 18.925 5.704 2.488 10.730 6.038 2.549 4.173 13.385 5.915 22.646 5.299 22.017

10000 780

2000 700 250 270 700 7500 250 100 80 70 15 148 70 45 80 280 80 75 432 40 140 70 450 35 75 370 130 40 185 110 55 60 160 90 420 24 420

706 208 26799

30638500 1442625 4022385 1933970 340803 314707 604319

16048218 177449 128676 48024 47112 13991 463385 164221 120000 54247 699936 189023 51307 290500 54570 255000 128330 621007 32522 227350 693185 118557 28000 166235 43510 45000 74120 275546 63760 802940 28400 1117675

62469105

268.310 45.484 9.924 46.556 17.829 23.721 27.706 31.386 14.323 10.969 4.201 4.269 3.860 27.424 18.043 11.537 7.665 30.156 9.438 6.346 18.085 4.755 16.755 6.775 16.074 2.553 10.068 25.515 6.178 2.674 10.693 6.639 3.710 4.979 21.465 6.413 25.560 6.111 29.934

862.083

•E. M . M. fi

KAÛA DENİZ

Santraller Hidroelektrik Santrallar işlemekte olan tesisler inşa halindeki tesisler

154 KV Hava hatten

66 KV Hava hatları

33 KV Hava hatları

33 KV dan aşağı voltajlı hava hatları