ASANSÖR DENETİMİNİN DÜNÜ ve BUGÜNÜ

Barış Aydın EMO İzmir Şube Müdürü

Asansör yıllık kontrolleri elektrik ve makina mühendisliğinin ortak alanı olmasına rağmen bu alanda çalışan toplam 622 kişinin çok az bir kısmının elektrik mühendisi olduğu tespit edilmiştir. Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından yayımlanan kontrol formu incelendiğinde kriterlerin yarısına yakınının elektrik mühendisliği uzmanlık alanına girmesine rağmen elektrik mühendisi olmaksızın yapılan denetimlerin güvenilirliği konusunda şüphe duyulmalıdır.

Ü lkemizde asansörler ile ilgili ilk genel mevzuat, 12 Mayıs 1989 tarih ve 20163 sayılı Resmi Gazete’de “Asansör Yönetmeliği” adı altında yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Böylelikle asansör alanındaki firmaları, proje üretenleri, mühendislik faaliyetleri, asansörün tesisi, bakımı, denetimi, belgelendirmesine ilişkin usul ve esaslar belirlenmiştir.

1989 tarihli ilk yayımlanan yönetmelikte yer alan ve bundan sonraki tüm diğer asansör yönetmeliklerinde de aynı şekilde asansör denetimleri mutlaka yer almış ve zorunlu olarak uygulanması istenmiştir.

Asansör denetimlerinin temel amacı yönetmeliğe göre; kullanıcıların can ve mal güvenliğinin tam olarak sağlanması amacı ile gerek kullanım hatalarından, gerekse harici müdahalelerden meydana gelebilecek tehlikelerin önlenmesi için asansörlerin yılda en az bir kere elektrik mühendisleri tarafından denetlenmesi olarak belirlenmiştir.

Odamız da bu kapsamda 1990’lı yılların başından itibaren ilk önce İzmir’de, sonrasında ise diğer illerde de olmak üzere yönetmelik gereğince ilgili belediyeler ile protokoller yapılarak asansörlerin denetlenmesi işlemlerini gerçekleştirmeye başlamıştır.

Denetimlerin sağlıklı bir şekilde gerçekleştirilebilmesi ve nitelikli bir denetim sisteminin oluşturulması amacıyla Elektrik Mühendisleri Odası İzmir Şubesi ve Makina Mühendisleri Odası İzmir Şubesi tarafından bir koordinasyon merkezi oluşturulmuştur. Ayrıca her iki şubenin asansör komisyonları ortak çalışmalar yürüterek Türk Standardları Enstitüsü (TSE) tarafından yayımlanmış olan TS 863, TS 1108 ve TS 10922 standartları incelenerek 85 maddeden oluşan ve kuyu dibinden makina dairesine kadar asansörün tüm teknik noktalarının denetlenmesini içeren “Asansör Denetim Föyü” oluşturulmuştur. Sanayi ve Ticaret Bakanlığı tarafından denetlemeye ilişkin herhangi bir kriter oluşturulmamış olması nedeniyle Odamız tarafından hazırlanan kontrol formu uzun yıllar kullanılmış, 2003 yılından itibaren 120 maddeye ulaşmıştır. Hali hazırda Bilim Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından Resmi Gazete’de yayımlanarak ulusal mevzuata kazandırılan denetim formunun temeli de Odamızın bu çalışması olmuştur.

1990’lı yılardan itibaren neo-liberal politikalar ile özel sektör ön plana çıkarılırken, ranta dayalı politikalar çerçevesinde

yapılaşmanın önü de hızlı bir şekilde açılmıştır. Yapılaşma sürecindeki hızlı artış, asansörleri de ihtiyari olmaktan çıkarmış; önemli bir ihtiyaç haline getirmiştir. Yapı sürecinde dünyadaki teknolojik ilerlemelerle beraber asansör sektöründeki teknolojik gelişmeler de aynı oranda ilerlemiş, standartlarda da yeni gelişmeler yaşanmış, asansör imalatında temel güvenlik gereksinimleri yeniden belirlenmeye başlamıştır. Avrupa Birliği uyumlaştırılmış yasalarının ülkemize girmesiyle birlikte 4703 sayılı Kanun ve buna bağlı çıkartılan yönetmelikler içerisinde yer alan ve riskli ürün grubuna giren asansörlerin imalatının ve piyasaya arzının yapısı değişmiştir. Daha önceleri TS 863 ve TS 10922 standardı yerini EN normlarına (harmonize) bırakmıştır.

Ürün Denetimi Ortadan Kalktı Bu alanın düzenlenmesinde Odamız uzun süredir aktif rol almakta; gerek mevzuat gerekse uygulama süreçlerine müdahil olmaktadır. Ancak neo-liberal politikalar sonucunda sermayenin rahat dolaşımı için çeşitli tedbirler geliştirilmiş, ülkelere özgü idari ve teknik şartların sermayenin mallarının dolaşımını engellememesi adına Avrupa Birliği uyum yasaları ülkemizde de yerleşik sistemimize girmiştir. Bu yasal düzenlemeler çerçevesinde ülkemizde kamu düzeni ve yasalar ciddi bir erozyona uğramış, ürünlerin belgelendirilmesi ve serbest dolaşımı ile hizmetlerin özel sektör eliyle denetlenmesinin önü açılmıştır. Bu çerçevede birbiri ardına yayımlanan mevzuatlar sadece tercüme yapılarak yürürlüğe sokulmaya başlanmıştır. Bu durum neticesinde ülkemizde

riskli ürün gruplarına giren 23 direktif (32 ürün grubu) ile ülkemizdeki TSE tarafından yayımlanmış temel standartlardan vazgeçilmiş, temel sağlık ve güvenlik gereklerinin sağlandığının üreticiler tarafından beyan edilmesiyle ürünlerin rahatça piyasaya sürülmesinin önü açılmıştır. Onaylanmış Kuruluşlar ve Uygunluk Değerlendirme Kuruluşları marifetiyle sistemin izlenmesi ve denetlenmesinin önü açılmış; kamu otoritesi ve kamu odaklı meslek odaları ile diğer oluşumlar devre dışı bırakılmaya çalışılmıştır. İlgili bakanlıklar ise sadece sistemi izleme, koordine etme, piyasanın ihtiyaçlarını karşılayacak, kolaylaştıracak düzenlemelerin yapılması görevini üstlenmektedir. Yani kısaca kamu sisteminin görevleri özel sektöre devredilmiştir. EN 81-1 ve EN 81-2 (elektrikli ve hidrolik) harmonize standartları ve buna bağlı olarak 2003 yılında yayımlanan Asansör Yönetmeliği ile asansörlerin piyasaya sunulması aşamasında imalat ve montaj süreçleri yeniden tanımlanmıştır. Standart gereksinimlerine göre değil; temel güvenlik gereksinimlerine göre tasarımı yapılmış, üretici veya montajcının beyanını esas alan yeni düzenlemeler mevzuata girmiştir.

Asansör Mağduriyetleri Arttı Belgelendirme ve beyana dayalı bu süreç, ülkemizde asansör denetimlerinin rolünü doğal olarak bir kat daha arttırmıştır. Çünkü montaj ve piyasaya sunulma aşamasında kamu idaresi, belediyeler gibi ruhsat veren kurumların rolü azaltılmaya çalışılmıştır. Bu nedenle art niyetli asansör firmaları tarafından temel güvenlik şartlarını yerine getirmemiş, eksik veya hatalı işlemlerin fark edilmesi mümkün olmamış; sonuçta kullanıcıların ve bina sakinlerinin bu durum nedeniyle mağdur edilmesi söz konusu olmuştur. İşte bu nedenle 2003 yılından itibaren asansör denetimlerinin kamusal fayda içeren rolü daha da artmış, eksik veya hatalı montajı yapılan, temel güvenlik şartlarını sağlamayan asansörlerin periyodik denetimler sayesinde tespit edilerek bina sakinlerine ve ilgili idarelere raporlanması ile kısmen de olsa mevcut olumsuzlukların düzeltilmesi sağlanmıştır. Ayrıca sektörün disiplin altına alınması, art niyetli firmaların deşifre edilmesi, nitelikli ve kaliteli hizmet üreten firmaların ise korunması açısında etkili bir yöntem olmuştur. Yukarıda belirtilen denetimler için bugüne dek 265 meslektaşımız eğitim görmüş ve bu alana yönelik denetim faaliyetlerinde bulunmuştur. Ayrıca bu meslektaşlarımız birçok üretici, montajcı, komponent (bileşen) üretici firmanın bünyesinde meslek hayatlarını sürdürmüş, firmalara mühendislik anlamında katkı sağlamıştır.

İzmir’de 1996-2008 Yılları Arasında Yapılan Kontrol Sayıları

Belediye

Karşıyaka Bornova Narlıdere Konak Karşıyaka Bornova Gaziemir Buca Balçova Konak Ulukent Karşıyaka Konak Çiğli Konak Karşıyaka Bornova Narlıdere Çiğli Gaziemir Çiğli Narlıdere Buca Gaziemir Konak Bornova Narlıdere Toplam

Protokol Tarihi 1992 1997 1997 1999 1999 1999 1999 2000 2001 2001 2001 2002 2003 2003 2004 2004 2004 2004 2004 2005 2006 2006 2007 2007 2007 2008 2008

1.Kontrol Sayısı 1857 1423 209 4538 2610 1930 412 187 332 4804 120 2851 4875 822 4915 3210 2312 494 896 662 1045 460 732 580 4891 2359 503

50.029

2.Kontrol Sayısı 1016 1163 138 3433 2217 1446 363 165 260 3829 98 2044 3435 653 3213 1398 169 281 23 542 706 332 541 255 2776 1445 281

32.222

Toplam

2873 2586

347 7971 4827 3376

775 352 592 8633 218 4895 8310 1475 8128 4608 2481 775 919 1204 1751 792 1273 835 7667 3804 784 82.251

Deneyim kazanan arkadaşlarımız EMO’nun komisyonlar, yönetim kurulları ve diğer organlarında görev alarak bu alana yönelik Oda politikalarının oluşturulmasına katkı koymuşlardır.

Asansör Denetimi Nasıl Yapılıyor?

Asansör denetim formları 120 maddeden oluşturulmuş, can ve mal güvenliği yönünden önem taşıyan “*” işaretli 28 maddeden birinin dahi uygun olmaması durumunda asansöre ‘0’ kodu verilerek, asansöre “Eksik ve Hataların Giderilmesine Dek Kullanılması Sakıncalıdır” uyarısı yazılı kırmızı etiket yapıştırılmaktadır.

“*” işaretli maddeler dışındaki maddelere uygun olmamalarında asansöre ‘1’ kodu verilerek, “Eksik ve Hatalar İvedilikle Giderilmelidir” yazılı mavi etiket; asansörün kontrol edilen tüm maddelerde uygun olduğu belirlendiğinde ise ‘2’ kodu verilerek, yeşil etiket yapıştırılmaktadır. Yeşil etiket asansörün asgari seviyede güvenlik şartlarını yerine getirdiğini belirtmektedir.

Denetim çalışmaları sonrasında ise tüm teknik veriler değerlendirilerek, bölgesel sonuç kitapları kamuoyu ile paylaşılmış olup; 1992 yılından itibaren her döneme ilişkin veriler Odamız arşivinde bulunmaktadır.

EMO Denetiminin Getirileri

İlk denetimlerde güvenlik konularında yapılan olumsuz tespitlerin sonraki süreçlerde düzeltilerek giderilmesi

konusunda Odamızın önemli görevleri olmuştur. Özellikle yapılan tespitlerin büyük çoğunluğunun elektrik mühendisliği alanına giren kısımlar oluşturmakta olup, bu nedenle asansör denetimlerde elektrik mühendislerinin ve Odamızın rolü çok önemlidir. Elektrik mühendislerinin doğrudan denetim yapması gereken asansör tertibatı şöyle sıralanabilir:

1. Elektrik Tesisat ve Elektrik Panosu, 2. Kabin Üstü Güvenlik Tertibatı 3. Acil Durum Aydınlatma Sistemi 4. Kabin İçi Geçiş Güvenlik Sistemi (Fotosel, Işık Barası) 5. Acil Durum Butonu/Dur Butonu 6. Kapı Kilitleri ve Fiş Priz Devresi 2000’li yıllarda yaşanan yoğun denetim süreçleri sonucunda yukarıda belirtilen elektrik tesisatına ilişkin olumsuzluklarda önemli oranda iyileştirmeler yaşanmıştır. Çalışmaların ilk dönemlerinde “dur” butonu ile ilgili özellikle standardın istediği “iki konumda kararlı çalışması” mantığının mevcut binalarda yerleşmediği görülmüştür. Denetimlerde özellikle bu konunun üzerinde durulması dolayısıyla firmalar bu konuda iyileştirme ve değişikliğe doğru yönelim göstererek standardın gereği yerine getirilmeye başlanmıştır. Bunun sonucunda standarda uyum konusunda yüzde 28’lere varan bir artış oranı oluştuğu gözlenmiştir. Yine başka bir madde olan fotosel kavramı (özellikle fotosel vurgusu mevcut denetimi yapılan asansörlerin büyük çoğunluğunu kapsadığı ve “dur” butonu kullanımı ile bağlantı olduğu için yapılmıştır) gelmektedir. Burada ise iç güvenlik kapısı bulunmayan kabinlerde asgari güvenlik şartının sağlanabilmesi için gerekli olan fotosel tertibatına ilişkin denetimlerin yapılması ve bu eksikliğin giderilmesinin istenmesiyle ilk başlarda çok düşük olan fotosel tertibatına sahip olan asansör sayısı yüzde 55’lerden yüzde 74’lere kadar çıkmıştır.

ASANSÖR DENETİMİ ÇALIŞMA AKIŞ ŞEMASI Çalışmalar kısaca 5 ana aşamada gerçekleştirilmektedir.

1. Protokolün İmzalanması. 2. Hazırlık Çalışmaları.

i. Yöneticilerin Bilgilendirilmesi. ii. Doküman Çalışmaları. iii. Eğitim Semineri. iv. Bölgelendirme Çalışmaları. 3. 1. Kontrol Çalışmaları 4. 2. Kontrol Çalışmaları 5. Sonuçların Değerlendirilmesi

Asansör Denetiminde Elektrik Mühendisi Eksik 5 Kasım 2011 tarih ve 28106 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Asansör Bakım ve İşletme Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik ile birlikte 1 Ocak 2012 tarihinden itibaren asansör yıllık kontrollerinin; asansörün piyasaya arz edildiği tarih itibariyle ilk yılın sonunda, devamında ise yılda en az bir kez yapının bağlı bulunduğu yerel idare tarafından A tipi muayene kuruluşlarına yaptırılması şart koşuldu.

Ülkemizde asansör yıllık kontrolleri yapma konusunda Türk Akreditasyon Kurumu (TÜRKAK) tarafından TS EN ISO/ IEC 17020 standardı çerçevesinde yetkilendirilmiş 36 adet A tipi muayene kuruluşu mevcut olup; bunlardan 17 tanesi yerel idarelerle protokoller yaparak, yıllık kontrol faaliyetinde bulunmuşlardır. A tipi muayene kuruluşlarının personel yapılarına bakıldığında 61 adet teknik müdür ve 561 adet muayene personeli yer aldığı görülmektedir. Asansör yıllık kontrolleri elektrik ve makina mühendisliğinin ortak alanı olmasına rağmen bu alanda çalışan toplam 622 kişinin çok az bir kısmının elektrik mühendisi olduğu tespit edilmiştir.

A TİPİ MUAYENE KURULUŞLARI

A TİPİ MUAYENE PROTOKOL KURULUŞU SAYISI İMZALAYAN A

TİPİ MUAYENE KURULUŞU SAYISI

TEKNİK MÜDÜR SAYISI

MUAYENE ELEMANI SAYISI

Kaynak: Sanayi Genel Müdürlüğü, 6 Nisan 2013

Ülkemizde yaklaşık 250 bin civarında asansör kullanılmakta olup, 2012 yılında 324 yerel idare tarafından 101 bin 254 asansörde yıllık kontrol faaliyeti yaptırılmış ve yapılan kontroller neticesinde asansörlerin yüzde 26’sının kullanılabilir (sarı ve yeşil etiketli) durumda olduğu görülmüştür.

14 Ağustos 2012 tarih ve 28384 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Asansör Yıllık Kontrol Faaliyetinde Görev Alacak A Tipi Muayene Kuruluşlarınca Uyulacak Usul ve Esaslara Dair Tebliğ’in ekinde asansör yıllık kontrollerinde kullanılacak kontrol formu ve oluşturulacak raporun örneği yayımlanmasına rağmen, muayene kuruluşlarının birçoğu tarafından yapılan uygulamalarda gerek formların içeriği ve gerek değerlendirme kriterleri açısından farklılıklar görülmektedir.

Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından yayımlanan kontrol formu incelendiğinde asansörler elektro-mekanik taşıyıcı sistemleri olarak içerisinde tesisin topraklaması, elektriksel güvenlik kontakları, kumanda panosu, kartlar, kontaktörler, kat ve kapı kilit devreleri ve sinyal kablolarının bağlantıları, makine motor grubu, inverter, regülatör, kabin ve kat butonları, ana güç tablosu, sigortalar, aydınlatma ve priz devreleri gibi kriterlerin yarısına yakınının elektrik mühendisliği uzmanlık alanına girmesine rağmen elektrik mühendisi olmaksızın yapılan denetimlerin güvenilirliği konusunda şüphe duyulmalıdır.

Bu anlamda denetimlerin elektrik mühendisi vasıtasıyla yapılması teknik, idari ve hukuki zorunluluktur.