ODA TARİHİNDEN

ETITAŞ

TRANSFORMATÖR FABRİKASI

Etitaş Transformatör

Fabrikası, aslında siz okurlarımızın hiç de yabancı olmadığı, dergimizin reklam sayfalarında sık sık rastladığınız

Etitaş Elektrik Teçhizatı

İmalatı Tesisatı A.ş.'nin ta kendisi.

Amacından, ortaklarına, fabrikanın bölümlerinden, ürettiği malın özelliklerine kadar bu firmanın kuruluş yıllarını (1957) İller

Bankası'ndan Y.Mühendis Hayri Gökyılmaz 1964 yılında kaleme almış. Dergimizin 1964 yılı 89.

sayısında yer alan bu yazının ilginizi çekeceğini umuyoruz.

1 FABRİKA HAKKINDA GENEL BİLGİLER:

üessese, Etibank'ın teş vikiyle, 6224 sayılı kanu nun şümulü dahilinde, 1957 yılında kurulmuş olup, 1959 yılında fiili imalata başlamıştır.

Şirketin ismi, ELEKTRİK TEÇHİ ZATI İMALATI TESİSATI A.Ş. kı saca ETİTAŞ'tır. İdare merkezi Ankara, iş merkezi İzmir'dir

Fabrika İzmir'de Bornova Kore şehitleri yolu kenarında 40.000 m2 lik bir sahada kurulmuştur. Esas fabrika binası 2.500 m2 lik bir yer kaplamaktadır. Ana bina nın yüksekliği 13 m. olup, çatısı testere biçiminde ve seramikten yapırmış özel bir tecrit maddesi ile kaplıdır. Bina iç tarafta 2 adet 5 tonluk bordörle mücehhezdir. Esas binadan başka 1.200 m2 yer kaplıyan yemekhane, soyun ma odaları, garaj ve idare binala rı vardır.

Elektrik enerjisi 10 KVluk yeraltı kablosu ile bir 400 KVA ve bir 125 KVA'lık transformatör posta sile temin edilmektedir.

Sermayesi: İlk kuruluşta 2.000.000 TL. olup, 1.000 er TL.lık 2.000 hisse şeklinde idi. Bu günkü sermayesi 3.700.000 TL.na ulaşmıştır.

Son iki ortak Fransız Şirketleri olup, yabancı sermayeyi teşvik kanununa dayanarak ortak ol muşlardır.

Son olarak Le Materiel Electrique S W Şirketi % 2.43 oranında 9000 TL. lik hisse satı nalmış ve bu sayede müessese nin sermayesi 3.700.000 TL.na yükselmiş bulunmaktadır.

Kuruluş gayesi: Elektromekanik teçhizatı ilgilendiren imalat yap mak üzere kurulmuştur. Müddet, sözleşmeden sonra 25 senedir. Bu müddet müessese karariyle ve Ticaret Bakanlığından izin al mak şartıyla uzaltılıp kısaltılabil mektedir.

Fabrika personeli halen 103 kişi dir. Bunların 12 si idari işlerde ve 91 kişisi işçi olarak çalışmakta dır. Şefler ve Mühendisler işçi sı nıfına dahil olup, sayısı 12 dir.

Müessesenin esas müşterileri, İl ler Bankası, Etibank, Belediyeler ve Müteahhitlerdir.

2 MEVZUU VE KAPASİTESİ

Halen sadece transformatör ima latı, tadilatı ve tamiratı ile iştigal etmektedir. Daha ziyade bir atöl ye mahiyeti arzetmektedir. Seri imalat yapmamakta ve sipariş üzerine çalışmaktadır.

Ortaklar

İştiraki

Müessese

(%)

1. Etibank 2. İş Bankası 3. Sınai Tatbikat T.A.Ş. 4. Le Materiel Electrique S W: 5. Hydro Energie

49.13 6.00

22.41 15.24 7.22

Hissesi (TL.)

1.728.000 222.000 829.000 564.000 267.000

116 386 ELEKTRİK M ÜHE NDİ SL İ Ğ İ

İlk kuruluşta imalat sınırları 25 500 KVA olarak düşünülmüş, bi lahare sırasıyla 630 KVA, 800 KVA, 1000 KVA ve nihayet 1500 KVA'ya yükselmiştir. Bugün 5 1500 KVA gücünde ve 35 KV. primer gerilimine kadar transfor matör imalatı yapılmaktadır. İma lat gücünü tahdit eden hususlar gezer köprülerin kifayetsiz ve ku rutma odasının küçük oluşudur. Bunların büyültülmesiyle 1965 yılı ortalarında 3150 KVA, gücü ne kadar transformatör imalatı düşünülmektedir.

Fabrikanın normal kapasitesi yıl da 100.000 KVA'dır. Bu miktar 1963 yılında 150.000'e yüksel miştir. 1964 yılında ise 250.000 KVA'ya yükseleceği tahmin edil mektedir. Fabrika ilk kuruluş yıl larında normal bir verimle çalışa mamış, sonradan 1000 KVA'ya kadar olan trafoların ithal edilme mesi hususunda hükümetin al mış olduğu bir karar neticesinde imalat hızla artmıştır.

İmalat verimindeki artış senelere göre aşağıdaki gibi olmuştur.

%9

%35

% 150

1964 yılında ise % 250'ye çıka cağı, yani normal kapasitenin 2.5 misli üstünde çalışacağı tah min edilmektedir.

3 FABRİKANIN KISIMLARI:

Fabrikanın imalata iştirak eden bölümleri aşağıda sıralanmıştır.

1. Transformatör kazanlarının imaline mahsus kazan atölyesi: Bu kısımda 2 mm. kalınlığındaki cidar saçları ile 4 mm. kalınlığın daki alt ve üst kapak saçları ke silerek kaynak vasıtasıyla kazan lar imal edilmektedir. Makaslar ve presler hava ile çalıştığından

& Fabrikada imalatta kullanılan malzeme çok çeşitlidir. 512 kalem civarında olan bu malzemelerin büyük bir kısmı dahilden temin edilebilmekte ve kısmen de ithal edilmektedir. 99

montajı ve diğer ameliyeleri ta mamlandıktan sonra bilumum muayene ve tecrübeleri bu plat formda yapılmaktadır.

4. MALZEMENİN TEMİNİ:

Bir transformatörün imali için % 90 malzeme ve % 10 işçilik ge rekmektedir. Etitaş transformatör fabrikasında, ilk kuruluşta bu de ğer yarı yarıya iken bu gün mal zeme değeri % 70'e yükselmiştir. Yerli sanayiin gelişmesiyle bu değerin de artacağı muhakkaktır.

bu kısımda hava basan bir kompresör de vardır.

2. Pnömatik preslerle mücehhez manyetik saç kesme atölyesi: Bu kısımda hipersil saçlar preslerle kesilerek çekirdek teşkil edilmek tedir.

3. Genel mekanik kısım: Burada transformatörün montajı için lü zumlu, civata somun, saplama, çubuk v.s. gibi yardımcı malze melerin imaline yarıyan torna, freze gibi tezgahlar bulunmakta dır.

4. Bobinaj atölyesi: Bu kısımda transformatörün A.G ve Y.G bo binleri sarılmaktadır.

5. Manyetik devre ve transforma tör montaj atölyesi: Kesilen hi persil saçlar burada sıkıştırılarak çekirdek imal edilmekte ve trans formatörün hazırlanmış olan di ğer kısımları monte edilmektedir.

6. Terkibi kısımların etüvlenme sine ve vakumla yağ doldurulma sına mahsus transformatör ikmal kısmı: Trafonun montajı yapıldık tan sonra bobinlerle birlikte lak lanmakta sonra etüv odasına so kularak yüksek sıcaklıkta rutube ti alınmaktadır. Bundan sonra yağ doldurma odasına sokularak vakumda kazan yağla doldurul maktadır.

7. Şok dalgalı istasyoniyle komp le tecrübe platformu: Trafonun

Fabrikada imalatta kullanılan malzeme çok çeşitlidir. 512 ka lem civarında olan bu malzeme lerin büyük bir kısmı dahilden te min edilebilmekte ve kısmen de ithal edilmektedir. Civata, so mun, bakır çubuk v.s. gibi yar dımcı malzemeleri fabrikada imal edilmektedir.

Malzemelerin belli başlı olanları nı şöylece sıralamak mümkün dür.

a) Demir mamuller: Saç, profil, çubuk v.s.: Bu mamuller Karabük imalatı olarak iç piyasadan temin edilmektedir. Hipersil saçlar ise ARMCO patentiyle dışarda imal edilmekte ve ithal edilmektedir. Bu saçların imalini yapabilen az sayıda firma mevcuttur. Saçlar 0.35 mm. kalınlıkta ve 16 ayrı genişlikte şerit halinde ithal edil mekte ve fabrikada kesilmekte dir. Kesim ameliyesinde, saç ke silen yerlerinde bir miktar evsafı nı kaybetmektedir. Bunların yeni den muameleye tabi tutulması gerekmekte ise de, Etitaş'ın bu iş için kurulu bir tesisatı bulunmadı ğından bu işlem yapılmamakta dır. Bu tesisatın kurulması ise ol dukça büyük bir yatırımı gerektir mektedir.

b) Bakır mamuller: Emaye ve yassı teller, çubuk bakırlar v.s. Bunlar Rabak, Kavel, Makine ve Kimya Endüstrisi Kurumu Mües seselerinden temin edilebilmek

386 ELEKTRİK AA~t MÜHENDİSLİĞİ | | /

tedir. Sadece emaye, yüksek ge rilim sargı iletkenlerinin küçük ke sitte olanları ithal edilmektedir.

c) Izolman malzemeleri: Kağıt, karton, mensucat, porselen, izo latör, kereste, dielektrik yağ özel aletler v.s.

Alçak gerilim sarımlarının izole edilmesinde kullanılan şerit kağıt ve sargıların izolesinde kullanı lan kartonlar SEKA'dan temin edilmektedir. Mensucat ve keres te de keza dahilden alınmakta dır. İzolatörler Çanakkale Sera mik Fabrikasından temin edil mektedir. Transformatör yağı ise ithal edilmektedir.

5. TRANSFORMATÖRLERİN KARAKTERİSTİK VE ÖZELLİKLERİ:

İmal edilen transformatörler Batı Avrupa firmalarınınki ayarında hatta bazı bakımlardan üstün ka litededir. Yakın zamana kadar it hal edilen, demir perde gerisi

transformatörlerinden^se her ba kımdan üstündür.

Transformatörler umumiyetle ko lon tipli, tabaka bobinajlı, yağ do laşımı ile soğutmalı modern ci hazlardır.

Çekirdeği teşkil eden hipersil saçlar kristalleri istikametlendiril miş ve 10.000 Gaussta 0.49 Watt kadar az kayıp veren cins tendir. Boştaki kayıplar çok az dır. Aşırı yüklerde elektrik şokla rını dağıtmak için elektrostatik perde ile mücehhez olup, kısa devrelerde husule gelen yüksel melere karşı hususi şekilde ko runmuştur.

Kullanılan malzeme üstün evsaf ta ve işçilikte hassas ve kaliteli dir. Transformatörlere ait diğer karakteristikler yazının sonunda ki cetvellerde verilmiştir.

6. FABRİKA HAKKINDA BAZI DÜŞÜNCELER

Bir atölye şeklinde çalışan fabri

ka seri imalata başlamalıdır. Bu nun için Türkiye'nin transforma tör ihtiyacı senelere göre plan lanmalı ve fabrikanın sermayesi arttırılmalıdır. Çok kullanılan güç ler için stoklar bulundurulmalıdır. Ayrıca memleketin muayyen yer lerinde şube ve satış mağazaları açılmalıdır.

İmalat gerilimi 35 KVtan 154 KV'a ve imalat gücü 1500 KVA'dan 5000 KVA'ya kadar çı karılmalıdır.

Kuruluş gayesinde de belirtildiği gibi, transformatörden başka di ğer elektrik teçhizatının imalatı da yapılmalıdır. Bu malzemelerin başlıcaları disjonktör, seksiyo ner, sigorta, alçak gerilim şalter leri, direk, röleler, tevzi tabloları v.s. dir. Bu imalatın yapılabilmesi için fabrikanın bir misli daha bü yütülmesi kafi gelecektir.

İthal malzemesi bir miktar daha azaltılmalı ve dahilden temini im kansız olan malzeme için ise, dö viz tahsisi arttırılmalıdır. İthal malzemelerinin en önemlisi hi persil saçlardır. Bunlar daha uzun zaman memleketimizde imal edilemiyeceğine göre tahsi satının arttırılması gerekir.

Fabrika ilgililerinden alınan bilgi lere göre müessesenin muhtelif kotalardan 40.000 doladık bir tahsisi mevcut olup, bunun 300.000 dolara çıkarılmasına ih tiyaç duyulmaktadır.

Transformatör fiatları dış piyasa ya göre pahalı bulunmaktadır. Fabrikanın sermayesi ve imalatı artırılarak fiatların düşürülmesi mümkündür. Mevcut ortakların sermayelerini arttırması ve İller Bankası gibi diğer bazı müesse lerin de ortaklığa iştirak etmesiy le fabrika imalatının seri hale ge tirilmesi ve imalat çeşidi ve hac minin genişletilmesi ile memleke timizin elektrifikasyonuna büyük hizmette bulunulacağı aşirakar dır.

118 386 ELEKTRİK M ÜHE NDİ SL İ Ğİ