TELETAŞ'ın TELEKOMİNİKASYONDA YERİ

TELEKOMÜNİKASY ON'DA TELETAŞ'IN Y ERİ

Y urdakul CEY HUN (*)

Bu yazıda Telekomünikasyon konu gg tunda ülkemizin önde gelen kuruluşu olan TELETAŞ kıtaca tanıtılmış, da ha sonra bu kuruluşumuzun Türkiye ve Dünya Telekomünikasyon pazarı na yapmış olduğu ve yapmayı amaç ladığı hizmetler özetlenmiştir.

1. TELETAŞ

T ürkiye, elektronik ve iletişim alanında son yıllarda ileriye dö nük köklü hizmetlerin yoğunluk kazandığı çarpıcı bir değişim yaşamaktadır. Elektronik ve telekomünikasyon alanında, ileri teknolojiye dayalı olarak araştırma geliştirme ve üre tim yapan TELETAŞ; yeni gereksinimlere çağdaş çözüm ler getirmiş, kalitesini uluslararası standartlara uygun, çağdaş bir temele oturtarak bu değişim sürecindeki yerini almıştır. TELETAŞ'ı bugünlere getiren gelişim 1965 yılın dan, PTT ARLA döneminden beri süregelmektedir. Tür kiye'de kalıcı ve çağdaş profesyonel elektronik sanayiinin temelini atan PTT ARLA (PTJ Elektronik Haberleşme Cihazları Laboratuvar ve Fabrikası)'dır. Başlangıçta yal nızca bir araştırma geliştirme kuruluşu iken, 1968 yılında üretime yönelmiş, kendi geliştirdiği analog telefon ve te legraf çoklayıcılarını baskıdevreleri, kalın film devrelerini ve birinci aşama sayısal çoklayıcıları başarıyla üretmiştir.

8 Eylül 19831e 1.250 milyar TL kuruluş sermayesi ile PTT ARLA, Anonim Şirket statüsüne dönüştürülmüş ve TE LETAŞ TELEKOMÜNİKASYON ENDÜSTRİ TİCARET ANONİM ŞİRKETİ adını almıştır. Sermaye dağılımı ise % 49 PTT, % 26 PTT Yardımlaşma Sandığı, % 13 STFA, % 10 Vakıflar Bankası, % 2 Ray Sigorta olarak belirlen miştir. Belçika kökenli, "BELL Telephone Manufacturing Company" TELETAŞ'ın %39 hissesini alarak 19.12.1984

O TELETAŞ A.Ş. Araştırma Geliştirme Müdürü.

tarihinde şirketin yabancı ortağı olmuş tur. Bunun sonucunda yeni sermaye dağılımı % 40 PTT, % 39 BELL, % 8 PTT Yardımlaşma Sandığı, % 7 STFA, % 5 Vakıflar Bankası ve % 1 Ray Si gorta olarak değişmiştir. Aralık 1987'de % 40'lık PTT Hisseleri Başbakanlık Toplu Konut ve Kamu Ortaklığı Idare si'ne devredilmiş, % 22lik bölümü 1988 yılı başında yaklaşık 42.000 kişiye satı larak geniş bir halk kitlesi TELETAŞ'a ortak edilmiştir. Kalan % 18'lik hisse halen anılan idare'dedir. 24.7.1986 ta rihindeki Genel Kurul Toplantısı'nda 14 Milyar TL'ye çıkarılan sermaye, 25.4.1989 tarihinde 20 Milyar TL'ye yükselmiştir. 1990 yılında ise kayıtlı sermaye 250 Milyar TL'ye sermaye ise 50 Milyar TL'ye yükseltilmiştir.

Ümraniye'de 30.000 m2 kapalı alanı bulunan TELETAŞ, gelişiminin gereği Temmuz 1989'da 35.000 m2 kapalı alanı bulunan yeni Dudullu fabrikasını hizmete açmış, her 2 fabrikasında 36O'ı mühendis olmak üzere yaklaşık 1.800 çalışanıyla ileriye dönük, köklü hizmetlerini sürdür mektedir.

Dudullu Tesisleri'nde transmisyon sistemleri, telefon santralları ve ofis haberleşme ürünlerinin montaj, test, ambalaj ve sevk işlemleri yapılmaktadır. Şirket yönetim merkezi, araştırma geliştirme laboratuvarları ile baskı devre, kalın ve ince film devreleri ve mekanik parça üre tim bölümleri, metal kaplama ve film devreleri ve mekanik parça üretim bölümleri, metal kaplama ve boyama atöl yeleri Ümraniye Tesisleri'nde hizmete devam etmekteir.

2. TELETAŞ ÜRÜNLERİ

TELETAŞ, çeşitli ürünleri, ileri teknolojiye dayalı çalış maları ve oluşturduğu güçlü montaj ekipleri ile her bü yüklük ve yapıdaki iletişim projelerini anahtar teslimi üre tebilen bir kuruluştur. CCITT, CCIR, CEPT ve ETSI gibi

uluslararası kuruluşların önerilerini, PTT ve diğer müşte rilerin özel teknik koşulların; kolaylıkla karşılayabilmekte dir. TELETAŞ'da üretilenlerin belli başlıları aşağıdaki gibi özetlenebilir.

2.1 Sayısal Telefon Santradan

2.1.1. Sistem 12 Santralleri

TELETAŞ, "SİSTEM 12" olarak dünyaca tanınmış sayısal telefon santrallarını üretmektedir. İleriye dönük bir felsefe ile tasarlanan bu santralın, dağıtılmış denetimli olması, hem donanım hem de yazılım bakımından modüler bir yapıda bulunması, Tümleşik Hizmetler Sayısal Şebekesi (ISON), CENTREX İN (Intelligent Netvvork), TMN (Tele communication Maneqement Netvvork) v.b. teknolojinin getirdiği yeniliklerin uygulanmasına olanak sağlaması, üstünlük oluşturan özelliklerindendir.

Dağıtılmış denetim, olabilecek arızalara karşı büyük bir güvence sağlamakta ve böylece herhangi bir modüldeki arızanın, sistemin tümü üzerindeki etkisini çok sınırlı kıl maktadır. Bir modülün denetim mantık devresi, yine o modülün içinde olduğundan, yeni teknolojilerden yarar lanma ya da yeni özellikler ekleme SİSTEM 12'de çok çabuk ve ucuz olarak gerçekleştirebilmektedir. Modüler yapı, gereksinim duyuldukça kapasite genişlemesini eko nomik olarak kısa sürede sağlar, böylece gereksiz erken yatırımlar da önlenmiş olur.

SİSTEM 12 yerel, transit (tandem), kentlerarası ve ulus lararası santral uygulamalarına ya da bunların herhangi bir karışımına olanak sağlar. Diğer bir olanak da, her birimi 488 abonelik bir çatıdan oluşan Uzak Abone Birimi (ER SU) donanımını ana santrala bağlayarak uzaktaki bir abone topluluğuna SİSTEM 12 özelliğindeki hizmetlerin sağlanmasıdır.Her bir Uzak Abone Birimi ana santrala iki adet 2 Mbit/s PCM hattı ile bağlanır ve ana santralın bir uydusu gibi çalışır.

2.1.2. Küçük Santrallar

TELETAŞ kendi araştırma geliştirme çalışmalarının bir sonucu olarak, tümüyle sayısal ve yarının ISDN v.b. ileri uygulamalarına açık 4000 aboneye kadar genişleyebilen çeşitli boylardaki küçük santrailarını 1991 içinde üretme ye başlayacaktır.

2.2. Transmisyon Sistemleri

Transmisyon sistemleri TELETAŞ'ın geleneksel uğraş konusudur ve bu alanda Türkiye'nin tek üreticisidir. Sayı sal ve analog çoklama sistemleri, sayısal ve analog radyo linkleri, fiberoptik transmisyon sistemleri, kırsal abone radyo link sistemleri TELETAŞ'da üretilenler arasındadır. Bu sistemlerin çok büyük bir bölümü TELETAŞ'da tasar lanmıştır.

2.2.1. Sayısal Çoklama Sistemleri

Tümü ile TELETAŞ'da tasarlanmış olan sayısal çoklayı cılar; 2, 8, 34 ve 140 Mbit/s hızlarında çalışan, sırasıyla 30, 120, 480 ve 1920 telefon kanalı kapasiteli sayısal çoklayıcıiar (PCM) ile 2 Mbit/s 30 kanal abone PCM'lerini kapsamaktadır. Tüm sistemler için yüksek paketleme yoğunluğu sağlayan dar çatı yapısı kullanılmıştır. Bakım, işletim ve denetim kolaylıkları için CCITT önerilerini ve ek özellikler sağlamaktadır.

TELETAŞ ileriye dönük yeni teknolojiler kullanarak daha önceleri 8 10 plaketten oluşan 8 ve 34 Mbit/s sistemlerini tek bir plaketle gerçekleştirmeyi başarmıştır. TELETAŞ bu başarıyı gösterebilen dünyadaki birkaç şirketten biridir. Söz konusu teknoloji yakın bir gelecekte tüm sistemleri mize uygulanacaktır. Bu çalışmaların sonucu olarak TE LETAŞ çeşitli ülkelere bu teknolojinin dışsatımını yapa bilmektedir.

2.2.2. Analog Çoklama Sistemleri

t Y' r

Teknolojik gelişmeler gereği sayısal çoklayıcıların üretimine ağırlık veril mekte ise de azalan sayılarda da olsa halen alınmakta olan istekleri karşılamak üzere yine tümü TELE TAŞ'ta tasarlanmış olan analog çoklayıcıiar da üretim programında tutulmaktadır. Bu sistemler, havai hat, simetrili kablo, koaksiyal kablo ve radyo link sistemleri üzerinde çalışmakta olup, tüm aşama ve ka pasitelerde 1968'den beri üretil mektedir.

SİSTEM 12 MODEL SANTRALLARI üzerinde yazılım testi çalışmaları

2.2.3 Fiber Optik Transmisyon Sistemleri

30, 120, 480, 1.920 ve 7.680 tele fon kanalı kapasiteli 2, 8,34,140 ve 565 Mbit/s hızlarında ve 1.300 nm dalga boyunda çalışan tak modlu fiber optik transmisyon donanımı CCITT önerilerine tümü ne uygun

olarak TELETAŞ'da üretilmektedir. Her sistem, kendi kapasitelerindeki sayısal çoklayıcı ya da sayısal radyo link sistemlerine doğrudan bağla nabilmektedir. Sistemlerde PIN FET alıcı ve lazer diyot verici kulla nılmıştır. Bu sistemler içinde 2 ve 8 Mbit/s hızındakiler TELETAŞ tasa rımı olup, 1990 1992 yıllarında diğer yüksek hızdakiler de TELETAŞ ta sarımına dönüşecektir.

Nüfus yoğunluğu düşük olan yerleşim birimlerinin kentlerarası ve uluslararası iletişim gereksinimlerinin karşılanması için ana iletişim ağına bağlantı Kırsal Abone Radyosu ile sağlanır. "

2.2.4. Radyo Link Sistemleri a) Sayısal Radyo Link Sistemleri:

34 Mbit/s, 480 telefon kanalı kapasiteli, QPSK modülas yonlu ve 2 GHz bandında çalışan sistemler ile 140 Mbit/s, 1920 telefon kanalı kapasiteli, 16 QAM modülasyonlu, 6.5 GHz bandında çalışan sayısal radyo link sistemleri CCIR önerilerine uygun olarak üretilmektedir. Mekanik yapı olarak dar çatı uygulanmaktadır. Radyo kanalları 34 Mbit/s'lik sistemde 1+1 biçiminde 140 Mbit/s'lik sistemde ise en çok 7+1 biçiminde düzenlenebilmektedir. Her iki sistemde uzdenetim olanakları bulunmaktadır. Ayrıca, 2 ve 8 Mbit/s hızlarında ve 10 GHz bandında çalışan küçük kapasiteli sayısal radyo linklerin geliştirilmesi sürmekte olup 1991'de üretime alınacaktır.

b) Analog Radyo Link Sistemleri:

300 lelefon kanalı kapasiteli 2 GHz bandında çalışan sis tem ile 960 ve 1800 telefon kanalı kapasitelerinde, 4 ve 6/6 5 GHz bandlarında çalışan analog radyo link sistem leri üretilmektedir Radyo kanalları 2 GHz'lik sistemde 1+1, diğerlerinde ise en çok 7+1 biçiminde düzenlenebil mektedir. Bu sistemlerde de uzdenetim olanakları vardır.

da ofis haberleşmesi de büyük önem kazanmakta ve gi derek yaygınlaşmaktadır. Bunun bilinci içerisinde, TELE TAŞ, ofis haberleşmesıyle ilgili çeşitli ürünleri üretmekte dir. Şef Sekreter (Maestro), bellekti çeşitli telefonlarla normal abone telefonları ve kumbaralı telefonlar üretim programında bulunmaktadır. Elektronik telem makinaları nın TELETAŞ'da üretimi sonucu iç piyasa gereksinimi bir doyum noktasına yaklaşmıştır. Ofis haberleşme alanında çeşitli hızlarda (300, 1200, 2400 Baud/s) çalışan data modemler de tasarlanmakta ve üretilmektedir. TELETAŞ ayrıca, özel sayısal santralların (PABX) yakın gelecekte tasarlanarak üretilmesini planlamaktadır.

2.5 Güç Kaynakları

Ürünlerde kullanılan düşük kapasiteli her tür güç kay nakları TELETAŞ'da tasarlanarak üretilmektedir. Bunla rın yanı sıra yüksek kapasiteli 200 A, 48 V DC e 400 A, 48 V DC güç kaynaklarının lisanslı üretimine de başlan mıştır.

c) Kırsal Abone Radyo Link Sistemleri

Nüfus yoğunluğu düşük olan yerleşim birimlerinin kenlle rarası ve uluslararası iletişim gereksinimlerinin karşılan ması için ana iletişim ağına bağlantı Kırsal Abone Radyo su ile sağlanır. Sistem, bir merkez istasyon ile birçok çevre, istasyonundan oluşan, bir noktadan çok noktayı gören, çokları m iş 15 kanal (trank) içeren ve toplam 94 aboneye hizmet verebilen bir mikrodalga radyo link sis temidir. Bir telefon dağıtım ağının parçası gibi çalışır ve santral ile abone arasındaki dağıtım kablolarının yerini alır.

2.3. TV Aktarıcı ve Vericiler TV yayın ağının daha geniş bir alana hizmet verebilmesini ve TV yayınlarının daha kaliteli olarak izlenebilmesini sağlayacak TV Aktarıcı ve Vericiler lisans ile TELETAŞ da üretilmektedir.

2.4. Ofis Haberleşme Donanımı Dünya iletişim ağındaki hızlı gelişmeler, sayısallaşma, modernizasyon ve Tümleşik Hizmetler Sayısal Şebekesi (ISDN) uygulamalarına yapılan büyük yatırımlar karşısın

lerini geliştiren bu kişiler, yine yarının koşullarına yönelik bir bilgisayarlar altyapısı içerisinde yoğun bir bilgisayar ile tümleşik, Bilgisayar Destekli Mühendislik ortamında ça lışmaktadır.

YARI İLETKEN giriş kalite kontrolü

2.6 Devre Elemanları

TELETAŞ gerek kendi ürettiği ürünlerde kullanmak, ge rekse dışardan gelen istekleri karşılamak üzere tek yüz lü, çift yüzlü ve çok katlı baskı devreleri, kalın film direnç ve hibrrt devreleri, ince film devreleri, bobin, transformatör ve benzerlerini tasarlamakta ve üretmektedir. Kaliteye verilen önem ve yüksek üretim kapasitesi nedenleriyle dış piyasadan, özellikle sanayileşmiş ülkelerden, TELE TAŞ'm baskı devrelerine ve kalın/ince film devrelerine is tekler giderek artmaktadır.

2.7 Mekanik Parçalar TELETAŞ gereksinim duyduğu tüm madeni mekanik parçaları, çatıları, dalga kılavuz süzgeçleri gibi duyarlı parçaları tasarlayıp üretmektedir. Bu parçaların her türlü kaplama, boya v.b. yüzey işlemleri de yine TELETAŞ'da yapılmaktadır. Yakın gelecekte plastik parça üretimi de gerçekleşecektir.

3. TELETAŞ'IN ARAŞTIRMA GELİŞTİRME ANLAY IŞI özellikle iletişim gibi yarının temel bir sanayiinde üretim yapan kuruluşların başarısı ancak ve ancak Araştırma Geliştirme'ye verdikleri önem oranında gerçekleşebil mektedir. Şunu kıvanç ile söyleyebiliriz ki, 1965 yılından beri gerek PTT ARLA, gerekse Teletaş olarak Araştırma ve Geliştirme'ye yaptığımız yatırımlar sürekli olarak eko nomikliliğini kanıtlamış ve Türkiye'ye teknoloji kazandır manın yanı sıra sanayimize de ekonomik destek olmuş tur. 1990 yılında üretimimizin yaklaşık % 4O'ı kendi tasa rımlarımız sonucu gerçekleşmiştir. Bugün için net satışla rımızın yaklaşık % 5'i (1991 de 30 Milyar TL) Araştırma Geliştirme için ayrılmıştır. 1991 yılında 150'ye yakını mü hendis olmak üzere 200'e yakın bir personel Araştırma Geliştirme'de çalışmaktadır. Yarının teknolojisini ve ürün

4. TELETAŞ'IN ULUSAL PAZARA KATKISI

TELETAŞ Ulusal İletişim ağına ürün vermeye 1968 yılın da PTT ARLA olarak başlamıştır. Daha sonra PTT'den ayrıldığı 1984 yılından beri de hızlanan bir üretimle Tele taş, Türkiye'de kullanılan transmisyon sistemlerinin, kimi nin tümünü, kiminin ise tüme yakın büyük bir bölümünü karşılamaktadır.

Bugüne değin Teletaş;

464 776 kanal ucu analog ve sayısal çoklama sistemi (ulusal ağın % 87'si),

3410 alıcı verici analog ve sayısal radyolink sistemi (ulusal ağın % 61'i)

654 terminal fiber optik hat sistemi (ulusal ağın % 70'i)

34000 adet kumbaralı telefon makinası (ulusal ağın % 87'si) üretip PTT kullanımına vermiştir.

1986 yılında TELETAŞ sayısal santral üretimine de baş lamış ve 1990 yılı sonunda yaklaşık 3.720.000 hatlık top lam sayısal santralların 1.460.000 hattını sağlamıştır. Bu gün TELETAŞ Türkiye'nin sayısal santral gereksiniminin % 40'ını karşılamaktadır.

5. TELETAŞ'IN ULUSLARARASI PAZARDAKİ Y ERİ

TELETAŞ ürünlerinin Türkiye'de gösterdiği başarı, şirke timizin yalnızca yerel gereksinimleri karşılamakla yetin memesi ve dışsatım alanında da yoğun çabalara girmesi yolundaki kararına neden olmuştur. Bu kapsam içinde 1988 yılından başlayarak dışsatım girişimlerimiz yoğun laşmıştır.

Bu çerçevede, K.K.T.C, S.S.C.B., Iran, Sudan ve Azer baycan Cumhuriyeti ile yapılan anlaşmalarla bu ülkelere iki yıl içerisinde önemli tutarlara ulaşan sistem dışsatımı gerçekleştirilmiştir, öte yandan, sistem dışsatımının yanı sıra; teknoloji aktarmak üzere Iran ile kendi araştırma ge liştirme çalışmalarımıza dayalı önemli bir boyutta Lisans Anlaşması imzalanmıştır. Ayrıca, aksam ve parça taba nında da örneğin IBM, SRT, ALCATEL STK ve RACAL gibi büyük şirketlerle anlaşmalar yapılmıştır. Sovyet Cumhuriyetleri ile ilişkilerimiz daha da ileri noktalara ulaşmış ve ortak üretim için kimi Cumhuriyetlerle ön an laşmalar ve protokoller imzalanmıştır. Polonya, Romanya ve Nijerya ile de görüşmeler sürdürülmekte ve bu ülke lerde önemli olası dış pazarlar oluşturulmaktadır.

6. SONUÇ

Sonuçta, TELETAŞ'ın sergilediği somut örnekten, Araş tırma ve Geliştirmeye gereken bilinçli bir önem göstere rek, Telekomünikasyon gibi yüksek teknolojiye dayalı bir sanayi kolunda bile ülke gereksinimlerini karşılamanın ötesinde, uluslararası pazarda da başarı kazanılabileceği kanıtlanmıştır.

76 379 ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ