TÜRKİYE'DE BİYOMEDİKAL MÜHENDİS VE TEKNİSYEN EĞİTİMİ

Erdoğan GÜLTEKİN (*)

1 Giriş

Dünya biyomedikal mühendislik eğitimi 1960'larda ABD'de başlamıştır. ABD'de biyomedikal cihaz ima latçıları, müşterileri bütün fabrikalarından uzak oldukları için müşterilerine aynı anda servis veremedklerinden bu alanda uzman mühendis ve teknisyen eğitimine ihtiyaç doğmuştur.

Biyomedikal mühendislik bugün dünyada yüksek tek nolojiyi an fazla kullanan bir büimdalı olarak gün geçtikçe gelişmekte ve birçok cihaz yeni model olarak piyasaya sürülmektedir. Bu alandaki teknolojik gelişmeleri takip edebilmek için Avrupa ve diğer ülkelerde de 1970lerden itibaren biyomedikal mühendislik eğitimi başlamış bulunmaktadır.

Ülkemizde Atom Enejisi Kurumu (AEK). Ankara Mer kezilnde 1960 sonlarında nükleer tıp ve medikal elek tronik cihazları tamiratı başlamış, Ankara Üniversitesi Tıp ve Fen Fakülteleri ile ortak bir biyomedikal eğitim merkezi kurma çabaları tahsisatsızlık nedeniyle gerçekleşmemiştir. 1970lerde SSYB ve SSK kısıtlı im kanlarıyla Ankara'da bakım > onarı m merkezleri kur muşlardır. Bu amaçla GENTO desteği ile TÜBİTAK Marmara Eğitim Merkezi'nde BODE grubu kurulmuştur. Bu grup ana amacı biyomedikal cihaz tamiratı ve servisi olmasına rağmen 1980 başlarında dağılmıştır. ODTÜ ve Boğaziçi üniversitesi Biyomedikal Mühendislik Bölümleri 1980 başlarında eğitime geçmiş ve ODTÜ ve SSYB ile yapılan protokol He Yüksek İhtisas Hastanosi'ind* tıbbı Aygıtlar Bakım Onarım Merkezi (TABOM) faaliyete geçmiştir. 1980 ortalarında ise İTÜ Biyomedikal Mühendislik programı faaliyete geçmiştir. . ,

uygulamaktadır. Biyoelektronjk, biyomekanik, biyosi bernetik, Suni uzuvlar konularında faaliyet gösteren merkez, İstanbul'daki bazı hastanelerin cihaz bakım ve servislerini de yapmaktadır.

2.2 ODTÜ Biyomedikal Mühendislik Bölümü

Bu bölümde lisans, master ve doktora programları uygulanmakta ve Elektrik Elektronik Mühendisliği Bö lümü'ne bağlı olarak çalışılmaktadır.

2.3 İTÜ Biyomedikal Mühendislik Bölümü Bu bölüm İTÜ Elektirik ve Elektronik Mühendisliği Fa küttesi'nde 3 yıl önce yeni bir bölüm olarak faaliyete geçmiştir.

2.4 istanbul Üniversitesi Biyomedikal Merkezi İstanbul Üniversitesi Elektronik Mühendisliği Bölümü He ortak olarak Cerrahpaşa Tıp Fakültesi'nde yeni faaliyete geçen merkez, bu alanda çok verimli çalışmalar yapmak üzeredir.

2.5 Ankara Üniversitesi Blyomedikal Merkezi

Ankara Üniversitesi Ftektöriûgcfoe bağk olarak eğitim ve

araştırma faaliyetleri yapacak olan bu merkez kuruluş

aşamasındadır.

2 Ülkemizde Biyomedikal Mühendislik Ve Teknisyen Eğitimi

2.1 Boğaziçi Üniversitesi Biyomedikal Mühendislik Enstitüsü .

Enstitütü 1982 yılında faaliyete geçmiştir ve biyo

medikal mühendislikte master ve doktora programları

,\

2.6 Boğaziçi Üniversitesi MY O Blyomedikal Bölümü

Bu bölüm Meslek Yüksek Okulu (MYO) elektronik programı içinde bir dal olup 2. sınıfta biyomedikal enstrümantasyonu üzerine teorik ve pratik dersler verilmektedir.

ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ » 388/389

2.7 Marmara Üniversitesi MY O Biyomedlkal Bölümü MÜ MY O Biyomedikal Cihaz Teknolojisi bölümü 1989 90 ders yılında 10 öğrenci ile öğretime başlayacaktır. 2.8 Meb Tıp Elektroniği Teknik Lisesi Dünya Bankası EML projesinde Tıp Elektroniği için gerekli donanım satın alınmış olup GEBZE EML Tıp Elektroniği eğitim programı 1988 89 ders yılında açılmıştır.

2.9 Tabom TABOM 10 yıl önce ODTÜ ve SSY B ile yapılan bir protokolle yüksek İhtisas Hastanesi Ankara'da ça lışmaya başlamış ve bu konuda ülkemizde örnek bir biyomedkal araştırma, eğitim servis ve bakım merkezi olmuştur.

3 Ülkemlzde Biyomedlkal Cihaz Sanayii Ülkemizdeki biyomedikal cihaz sanayini sektörel olarak aşağıdaki şekilde ayırabiliriz.

gerekli yedek parça stokları yoktur; çoğunda ise servis laboratuvarı yoktur. Servis gerektiği hallerde, yurt dı şından servis elemanı davet edilmekte, bu da gecikmelere ve masrafları yol açmaktadır.

4 7 Tıbbı cihazlarda bilgisayarların devreye girmesinden sonra tamirat kart değiştirmekle olmaktadır. Satıcı ve temsilci firmalarda yeterli kartlar yorktur. Cihaz alınırken yeterli kart alınmamaktadır. Bu kartların yurt dışından gelmesi ve iade edilmesi zaman almakta, yaşamsal önem taşıyan cihazların servisi aylar almaktadır.

4 8 Ülkemizde tıbbı cihazlardan yetererince istifade edilmemektedir. Takriben 2 milyar TL*ye malolan bir tomograf cihazı, yurt dışında haftada asgari 120 saat (3 vardiya) çalışmasına rağmen ülkemizde günde 3 4 saat çalıştırılmaktadır.

4 9 Ülkemizde cihaz alımında bir standardizasyon

yoktur. Portatif EKG cihazı için 20 marka ve model, kan

sayım cihazı için 10 marka ve model mevcuttur.

Standardizasyon olmaması yedek parça temin sorunları

ve tamir sorunları yaratmaktadır.

.,

Konu

imalata Firma. Adeti

Fizyoterapi Cihazları

RöntgenCihazları

EKG Cihazları

Mekank Protez Cihazları

Ameliyat Masaları, Lambaları

Laboratuvar Cihazları

Ülkemizde imal edilen cihazlar toplam tıbbi cihaz ihtiyacının % 10'unu bile karşılamamaktadır. Y ukarıdaki firmalarda istihdam edilen teknik eleman kadrosu takriben 20 mühendis ve 40 teknisyendir.

4 Sorunlar

4 1 Y erli cihaz üretimi varken ithal malı cihaz tercih edilmekte ve yerli cihaz üretimi teşvik edilmemektedir. Böylelikle döviz israfı yapılmakta, yerli sanayi ko runmamaktadır.

4 2 Tıbbi cihaz envanteri yapılmadığı için, alımlarda dublkasyon olmaktadır. Hastanede bir bölümde mev cut olan cihaz kullanılmazken, başka bir bölüm aynı cihazı satın almaktadır.

4 3 Bir cihazın basit bir arızası gktorilmemekte ve cihaz hurdaya ayırılıp yenisi alınmaktadır ve böylece üni versitelerimiz maalesef cihaz mezarlığına dönmektedir. 4 4 Asansör bakımı için servis sözleşmesi yapılmasına rağmen tıbbi cihaz onarım ve bakımı için sözleşme ya pılmaya yanaşılmamaktadır.

4 5 Ülkemizde yalnız tıbbi cihaz tamiri yapan çok az özel firma olup bunlar teknik eleman ve servis ka librasyon cihazları bakımından yetersiz bulunmaktadır.

4 6 Tıbbı Cihazlar temsilciliği, satışı ve pazarlaması ile uğrasan firmaların teknik servis kadroları yetersiz olup

4 10 Milyarlar verilerek alınan cihazlar hastanelerimizde maalesef genelde ilk ve orta öğretim mezunu eğitimsiz operatörlere teslim edilmektedir. Eğitimsizlik nedeniyle, milyarlık cihazlar çok çabuk arızalanmaktadır.

4 11 Cihazların periyodik bakım ve kalibrasyonu yapılmamakta, bu durum bilhassa slntkjrafi, tomografi, otoartaliz cihazları ile yapılan tetkiklerde yanlış neticeler vermesine sebep olmakta dolayısıyla teşhisde yanlış olmaktadır. Biyomedikal teknoloji eğitiminde cihazların kalibrasyonuna ağırlık verilmeli ve halen ülkemizde bulunmayan ksiibrasyon setleri temin edilmelidir. Bu durum çok dikkatte ele alınması gereken mühim bir konudur.

4 12 Ülkemizde mevcut 90 ilaç sanayiinde çalışan biyomedikal mühendisi sayısı çok azdır. Bu fabrikalarda imalat ve kalite kontrolünde kullanılan cihazların bakımı ve kalibrasyonu düzgün yapılmadığı için imal edilen ilaçların kalitesi şüpheli olabilmektedir.

4 13 Ülkemizde tıbbi cihaz envanteri yapılmamıştır. Bu envanterin bir an önce yapılması ve mevcut cihazlar ile ilerideki 10 sene olanların yerli olarak yapılması gerekmektedir. .

4 14 ODTÜ'de tasarımı yaptlan bilgisayarlı EKG Ünitesi yurt dışına ihraç edilmektedir. Endustri üniversite işbirliğinin bir an önce gerçekleşmesinde ve gelişmesinde fayda vardır. MHyonlarca dolar döviz ödenerek ithal edilen cihazların artık ülkemizde imal edilmesi zamanı gelmiştir.

4 15 Ökemizde sarf malzemeleri ve dializ solüsyonu imal etmek için, kurulan bir fabrika 4 sene önce kapanmıştır. Bu fabrikanın kapanması ile Türkiye bu malzemeler için yurt dışına bi zamana kadar milyonlarca dolar döviz ödemiştir. Mevcut kan sayım, otoanaliz, dializ cihazları ve diğer cihazların miyar ve solüsyonlar»

ELEKTRİK MÜHENDİSLtOl 3681369

yurt dışından gelmektedir. Bu solüsyonların ülkemizde bir an önce yapılabilir duruma gelmesi gerekmektedir.

4.16 SSY B, SSK, üniversite, diğer kamu ve askeri hastanelerde yeterli sayıda biyomedikal eğitimi görmüş mühendis ve teknisyen olmadığından, bu kuruluşlarda tamir, bakım, kalibrasyon hizmetleri yeterince yapılamamakta ve bu hizmetler satıcı firmalar tarafından servis kontratlarıyla yapılarak, kuruluş zarar ettirilmektedir.

5 Öneriler

ülkemizde biyomedikal cihazların kalibrasyon ve servisi,

yeni biyomedikal cihazlar dizaynı için biyomedikal

teknolojisi eğitiminin yurt çapına yayılması ve yeni

bölümlerin ve tamir onarım bakım merkezlerinin tıp

fakültesi bulunan üniversitelerde kurulmasını

önermekteyiz.

5 1 Biyomedikal Mühendislik Ve Teknisyen Eğitimi Programı

Ülkemizde tıp camiası bir bütün değildir. Üniversite hastaneleri, SSY B, SSK, asker, diğer kamu kurumları ve özel sektör hastaneleri toplamı. 1984 istatistiklerine göre 570 olup bu miktarın ' 1 9 8 t f d* 700** yaklaştığı kanısındayız. Avrupa standartlarına göre her hastane için asgari 1 mühendis v# 2 teknisyen öngörüldüğünde, ülkemizin ihtiyacının asgari 700 mühendis ve 1400 teknisyen olduğu görülmektedir. Şu anda ülkemizdeki biyomedikal teknoloji mühendis ve teknisyeni toplamı

tahminen 200 olup bu konuda acilen tedbir alınması gereklidir.

Beşinci 5 yıllık Kalkınma Planı 622. maddesi, tıbbı cihaz israfının önlenmesini, bakım ve onarım .hizmetlerinin geliştirilmesini ve gerekli personelin yetiştirilmesini sağlanmasını öngörmektedir. Bu personelin çeşitli dallarda yetişmesi için orta kademede teknik okullar ile Y ÖK programları başlatılmasını önermektedir. 1984 89 yılları arasındaki 5. plan döneminde maalesef bu konuda gerekli önlemler alınmamıştır.

6. Beş Y ıllık Kalkınma Planı 789. maddesinde "bakım ve onarım hizmetlerinin geliştirilmesi için sağlık kuruluşlarındaki biyomedikal hizmetleri etkinleştirilecektir, denilmektedir.

Ülkemizde biyomedikal teknik eğitimini planlanması için her tıp fakültesi ile ortak çalışacak bir biyomedikal teknoloji eğitim planı düzenlenmiş bulunmaktadır. Tıp fakültesinin bağlı olduğu üniversitede elektronik mühendisliği mevcut ise bu bölüm ortak olarak düzenlenecek, yoksa M Y O elektronik bölümü İle düzenlenecektir.

Y eni olarak 14 biyomedfcal mühendislik bölümü mevcut elektronik mühendisHlğl bölümleri içinde kolaylıkla açılabilir. Y eni 9 MY O biyomedikal bölümü ise Dünya Bankası MY O Projesi ile kolaylıkla finanse edilebilir. Y eni 5 adet EML tıbbı elektronik bölümü ise Milli Eğitim Bakanlığı Dünya Bankası EML projesinden finanse edilebileceği kanısındayız.

TÜRKİY E BİY OMEDİKAL TEKNOLOJİ EĞİTİM KURULUŞLARI PLANI

TIP FAKÜLTESİ

AKDENİZ ANADOLU . ANKARA ATATÜRK CUMHURİY ET DİCLE DOKUZ EY LÜL EGE ERCİY ES FIRAT GAZİ HACETTEPE İNÖNÜ İSTANBUL ÇAPA İSTANBUL C.PAŞA MARMARA M. SİNAN KTÜ ÇUKUROVA 19 MAY IS SELÇUK TRAKY A ULUDAĞ GATA

ŞEHİR

ANTALY A > ESKİŞEHİR

ANKARA ' ERZURUM

SİVAS ' DİY ARBAKIR

İZMİR İZMİR KAY SERİ ELAZIĞ ANKARA ANKARA MALATY A İSTANBUL İSTANBUL İSTANBUL İSTANBUL TRABZON ADANA SAMSUN KONY A EDİRNE BURSA ANKARA

MÜHENDİS

• ';. 'x; .\

ANADOLU

"

ANKARA

__

••

_

EGE

ERCİY ES

GAZİ HACETTEPE

İTÜ

İSTANBUL MARMARA BOĞAZİÇİ

!OÜ

ÇUKUROVA

SELÇUK ,

. ._

ULUDAĞ

ODTÜ

.:

•'••'—*'

• ••

X ; .•';•••'

• ': . . . " 'mimi

X".

X — —

X —

EML

X — — — X — — —

X — X —

— —

—••

ELB&RlRaİÜBENDlSlJÖl 368/369

5.2 öğretim Üyesi Temini

Ülkemizde tıp camiamız kadar teknolojiyi yakından takip

Biyomsdikal mühendislikte öğretim üyesi temini sorun eden bir sektör yoktur. Maalesef teknolojiyi kullanacak

olmaktadır, öğretim üyelerinin elektronik, bilgisayar, eleman bulamamakta ve bu yeni teknolojinin servis,

fizik mühendisi olması gerekmektedir. Bunun için gerekli bakım kalibrasyonunu yapacak personel temin

tedbirlerin alınması, yurt içi ve dışında master, doktora edememektedir.

programlarına ağırlık verilmesi ve öğretim üyelerinin Tıp Fakültelerimiz 3 sene vadeli olarak 5 20 milyar TL

madden tatmin edilmesi gerekmekledir.

tutarında tıbbi cihaz almak için gerekli fonları

bulabilmektedir. Biyomedikal eğitim bölümü ve AFESAM

5.3 AFESAM Biyomedikal Merkezi

tamir bakım onarım merkezi için gerekli olan eğitim, test, ölçü, kalibrasyon cihazları toplamı 500 milyon TL

Bütün üniversitelerimizde ARAŞTIRMA FONU kurulmuş tutmaktadır. Üniversitelerimiz tıp fakülteleri için milyarlık

bulunmaktadır; Araştırma Fonu Elektronik Servis ve yatırım yaparken biyomedikalbölümleri için yatırımdan

Araştırma Merkezler'nin (AFESAM) tüm kaçınmamaları gerekmektedir.

üniversitelerimizde kurulması ve bu merkezlerin biyomedikal Bölümü idaresinde olması önerilmektedir. Bu merkezler ODTÜ SSYB işbirliği ile kurulan TABOM Ankara merkezine benzer statüde çalışacak ve • aşağıdaki faaliyetlerde bulunacaktır.

önerilen AFESAM Merkezleri ile öncelikle tıp fakültelerinin acil ihtiyacı olan ve diğer kamu ve özel sektör hastanelerine servis, bakım, onarım kalibrasyon hizmeti yerecek merkezlerin bir an önce kurulması gerekmektedir.

A ENVANTER

Bu konuda 5. ve 6. Beş Yıllık Kalkınma Plânlarındaki

Üniversitelerdeki bütün fakültelerde mevcut tüm önerilerin ciddiye alınmasının, üniversitelerimizin

elektronik cihazların envanterini çıkartıp bu cihazların biyomedikal eğitime ağırlık vermelerinin zamanı

mevcut ve gereksinim duyulan yedek parçalarını tespit gelmiştir. Biyomedikal araştırına sonuçları Ne üniversite

edecektir.

endüstri işbirliği çerçevesinde ülkemizde yeni tıbbi

B YEDEK PARÇA TEMİNİ

cihazlar imalatı mümkün olabilecek, ihracat

Cihazların gerekli tüm yedek parçalarım stoklayacaktır. C BAKİM VE KALİBRASYON

yapılabilecek ve döviz tasarrufu sağlanacaktır. Sağlık sektörünün modernleşmesi ve yurt çapına dağılması, yeni teknoloji olan BİYOMEDİKAL

Üniversitelerdeki tüm cihazların rutin bakım ve MÜHENDİSLİK dalına vereceğimiz ilgi ve öneme

kalibrasyonları yapılacaktır.

bağlıdır.

D AR&ASERVİSİ

Üniversitedeki tüm cihazların arıza servisi yapılacaktır,

E SERVİS KONTRATI

Merkez Üniversitede mevcut mühendislik, fen, tıp, ziraat, veteriner fakülteleri ile elektronik cihazların servisi için servis anlaşmaları yapacaktır.

Ünivesle haricindeki SSYB, SSK, kamu ve özel hastanelerin tıbbı cihaz onarımları da bu merkezde servis kontratı ile yapılabilecektir.

Referanslar

1. 5.KaJkınma Planı, DPT Yayım

2. 6KaHonma Planı, Resmi Gaze 6/7/89, no: 20217

3. Boğaziçi Üniversitesi Yıllığı Boğaziçi Üniversitesi'

4. Biyomedfcal Enstitüsü Broşürü

5. Endüstriyel Teknik Öğretimde Gelişmeler, MEB

Yayını, 1988 '

6. istanbul Üniversitesi, AFESAM Fizibilite Raporu,

E. Gültekin, 1986

F GELİŞTİRME

Ünivers|tedeki araştırma ve'eğitim faaliyetleri için gerekli elektronik özel cihaz yapımını bu merkez üstlenecektir.

G DANIŞMANLIK

üniversite, SSK, SSYB, kamu ve özel sektöre alınacak tıbbi cihazların şartname ve standartlarının hazırlanmasında ve seçiminde merkez danışmanlık

yapacaktır

/

Böyle bir merkez döner sermaye statüsü ile çalışacak ve

kendi kendini finanse ederek, merkezde fuH time ve part time çalışanların ücretlerini ödeyebilecektir.

6 SONUÇ

Konumuz sağlıktır. Teşhis ve tedavi en modern alet ve gereçler ile ülkemizde yapılmaktadır. Bu alet ve gereçler yurt dışından milyonlarca dolar döviz sarf edilerek ithal edilmektedir. Türk tıp camiası yeni teknololojileri çok yakından takip etmekte ve dünyada yeni çıkan bir teşhis veya tedavi cihazını aynı yıl ülkemizde getirmektedir.

Yazarın özgeçmiş I

Erdoğan Gültekin 1958 yılmda Kabataş Erkek Lisesi'ni bitirdikten sonra T965 yılında ÖptÜ'den elektonik mühendisi olarak mezun oldu. Nükleer Elektronik, Analitik Enstrümantasyon, Kalite Kontrol Enstrümanları, Tıbbı Elektronik, Süreç Denetim Enstrümantasyon konularında yurtiçi ve dışında 20 senelik mesleki tecrübeye sahip olan Erdoğan Gültekin şu anda Boğaziçi üniversitesi MYO öğrencilerine Part time olarak analtik ve biyomedikal enstrümantasyon dersleri vermekte ve özel bir firmada eğitim projeleri konusunda müşavirlik yapmaktadır.

ELEKTRİK MÜHENDÎSUÖ1 368 tU»