İŞ YERLERİ İÇİN İDEAL ÇALIŞMA ŞARTLARI

iş Yerleri için İdeal Çalışma Şartlan r)

Yazan : Attilâ ATLI

Y. Müh.

ÖZET :

Bir fabrika veya herhangi bir is yerinde verimi arttırmak için yapılması gereken ilk is, iğcilere kusursuz çalışma şartlan temin etmek olmalıdır. Tecrübeler gösterm.'t§tiT ki, sadece çalışma şartlarını iyileştirmekle üretim gücünde önemli kazançlar sağlanabilmektedir. Çalışma şartlarının çok kötü olduğu, örneğin çalışma ortamının bunaltıcı derecede stcafc, rutubetli ve zehirli gazlarla dolu olduğu bir iğ verinde işçiden hiç bir zaman yüksek verim almak mümkün olamamaktadır.

Kötü çalışma şartları büyük zararlara yol açmaktadırlar. Oysa bu şartların ortadan kaldırılması ve daha uygun şartların temin edilmesi sadece ufaJe bir masrafla mümkün olabilmektedir.

Fiziki çalışma şartlan bir çok faktörlere bağlıdır. Bunlardan1 en önemlileri, binanın mevkii, ışık durumu, inşaatın cinsi, fabrikanın yerleşimi, binanın, havalandırma şartlan, binanın sıcaklığı, sıhhi tesisler, döşeme ve merdivenlerin cinsi, tesis edilmiş cihazlann cinsi v.s. dir.

Bu yazımızda fabrika veya is yerinin kurulusu ile ilgili hususlan göz önünle almayıp, işçiyi çevreleyen ve onun fiziki durumuna ve dolayısıyla verimine tesir eden faktörleri inceleyeceğiz.

TEMÎZtıîK :

iğcilerin sıhhati bakımından ilk şart, Ig yerinde temizliğin sağlanmasıdır, îg yeri temiz ve sıhhi gartlar içersinde tutulmalı, iş yerleri, geçitler ve merdivenler, her gün iş saatlan dışında muntazam olarak temizletiimelidir.

Sıhhat bakımından özellikle tehlikeli olan tükürme kat'iyetle yasak edilmeli ve bu yasak muhtelif yerlere asılacak olan levhalarla işçiye duyurulmalıdır. Uygun yerlere tükürük hokkaları yerleştirilmeli ve bunlar hergün muntazam olarak temizlettlmelidir.

iş yerinde haşaratın çoğalmasına mani olacak tedbirler alınmalıdır, özellikle sıtma bölgelerinde kapı ve pencerelere tel perde geçirilmelidir.

AYDINLATMA DÜKÜMÜ :

îyi bir aydınlatma üretim gücünün artmasında rol oynayan önemli bir faktördür. Bu ayni zamanda işçinin sıhhati ve emniyeti bakımından da gerekli bir husustur. Gerçekten, yeteri kadar aydınlatılmayan bir ortamda çalışan işçinin gözleri bozulacağı gibi, kazalar ve malzeme zayiatı da artacak ve dolayısıyla üretim gücü düşecektir, ince işlerin yapıldığı iş yerlerinde bu hususlar özellikle kendini görtermektedir.

iyi bir aydınlatma, aydınlatmayı temin eden ışığın kalitesine ve miktarına bağlıdır. Işığın kalitesine tesir eden başlıca faktörler, kamaşma,

yayılma, kaynaktan çıkan ışınların yönleri ve üniformluklan, kaynağın rengi ve parlaklığıdır.

Amerikan standartlarına göre ortamın aydınlatılma durumu Tablo I deki gibi olmalıdır.

Tablo I. Tavsiye edilen aydınlatma şiddetleri: (Bu şiddetler foot-candle olarak verilmiştir, Lux'e çevrilmek istenirse; 10,764 le çarpılmaları gerekir.)

Görme ile ilgili çok güç işler .. .... 200-1000 (ince detay, zayıf kontrast, üze rinde uzun zaman çalışılması icap eden çok hassas işler.)

Görme ile ilgili güç işler ............... 100 (Detaylı, oldukça kontrastlı, üzerinde uzun zaman çalışılması icap eden hassas işler.)

Görme ile ilgili oldukça güç ve kri 50 tik işler ...........................................

(Detaylı, normal kontrastlı, üzerinde uzun zaman çalışılması icap eden işler.)

Görme üe ilgili basit işler ...• ........... 30 (Oldukça az detaylı, normal kontrastlı, üzerinde uzun zaman çalışılması icap etmeyen basit işler.)

Merdivenler, kabul odaları, koridor lar, geçit yerleri v.s ........................

5-10

(*) «International Labour Office» tarafından yayımlanan «Work Study» isimli kitaptan yararlanarak hazırlanmıştır.

Kamagma gözler için, dolayısıyla üretim gücü için zararlı bir faktördür. Direkt kamaşma, ışık kaynağının parlaklığını azaltmak, ya da kamaşma kaynağı ile Işçlpln görüş açısını arttırmak sureti ile azaltılabilir. Güneş ışınlarını panldamaya sebebiyet verecek şekilde geçiren pencereler buzlu camla kaplanmalı veya perde örtülmelldir. Genel aydınlatma amacı ile kullanılan lâmbalar, görüş açısının üzerinde kalacak şekilde yükseğe konulmalı ve endlrekt aydınlatma kullanılarak bunların parlaklık dereceleri sınırlanmalıdır. Aynca mat renkte boyalar kullanılmalı, böylece tavan ve duvarların parlaklıkları azaltılmalıdır.

tyl bir şekilde farkedllebilmesl için, detayın parlaklık bakımından diğer kısımlardan farklı olması icap eder. Bu parlaklık farkı ne kadar olursa, detay diğer kısımlardan o kadar daha lyl ayırt edilebilir.

Maksimum parlaklık oranlan Tablo H de görülmektedir:

Tablo JJ. Maksimum parlaklık oranlan :

incelenen satıhla bitişik yüzeyler

arasında / ..........................................

5/1

Inclenen satıhla daha uzak yüzey ler arasında ..................................... 20/1

Işık kaynağı Üe bitişik yüzeyler arasında . . . ............................ ......... 40/1

İşçinin civan ile işçinin uzağında- 80/1

Duvarların, tavanın, döşemenin ve aynı zamanda teçhizatın renk ve yansıma katsayıları, parlaklığa dolayısıyla görüşümüze etkiyen önem 11 bir faktördür. Bunlar için uygun yansıma katsayıları Tablo m de verilmiştir.

Tablo m. Yansıma katsayıları, (yüzde olarak)

Maklna ve Teçhizat ........... • .......... 25-30

Döşeme ............................................ 15den az olmalı

Gün ışığı sun'l aydınlatmaya nazaran daha iyi neticeler vermekle beraber, gün ışığının yetersiz olduğu hallerde sun'l aydınlatma kullanılmalıdır. Güneş ışığı ile aydınlatılan yerlerde, ışığın kontrolü için panjur, perde ve güneşlik gibi vasıtalar kullanılmalıdır.

Aydınlatma cihazları ve pencereler dalma temiz ve tozsuz bir durumda tutulmalıdır.

HAVALANDIRMA, ISITMA ve SOĞUTMA:

Genel havalandırma işçinin rahatı ve sağlığı bakımından çok lüzumlu bir husustur, özellikle çok sıcak memleketlerde, havalandırma tesisatı olmadığı taktirde, işçi sık sık açık havaya çıkıp havalanma ihtiyacını duymaktadır ki, bu üretim gücünün düğmesine sebebiyet vermektedir.

Çok yüksek ve çok düşük sıcaklıklar ve yetersiz havalandırma şartlan hastalığa, rahatsızlığa ve uyuşukluğa sebebiyet verecek üretim gücünün düşmesine yol açmaktadır. Kötü bir şekilde havalandırılmakta olan bir iş yerinde, rahatsızlık kaynağı, havada birikmekte olan CO2 gazinden ziyade, vücudun dışarıya .vermekte olduğu ısı kaybının azalmasından ileri gelmektedir.

Havanın serinletici tesiri başlıca üç faktöre bağhdır: Bunlar sırasıyla, havanın tazeliği, sıcaklığı ve içindeki nem mlktandır.

Oturarak çalışan işçiler için ortam havası saatte altı defa, ayakta daha faal bir şekilde çahgan işçiler için ise on defa değiştirilmelidir, îş yerinde çalışan her işçi için 11.5 metre küplük havaya ihtiyaç vardır.

Endüstriyel faaliyetlerden dolayı meydana gelen her türlü toz, duman ve gazlar daha etrafa yayılmadan toplanılmalı ve dışarıya atılmalıdırlar. Kapalı bir iş yerinde havanın dolaşım hızı dakikada 15 metreyi geçmemelidir. Sıcak memleketlerde bu değerin bazan dakikada 45 metreye kadar yükselmesine izin verilebilir. Çalışma yerinin sıcaklığı hiç bir zaman 21° C in üstüne çıkmamalıdır.

RENK:

işçinin çalıştığı yerin muayyen renklerde olması, işçide muayyen sıcaklık ve soğukluk Intibalan uyandırması bakımından önemlidir.

' Tablo IV de muhtelif şartlarda tavs'lye edilen renkler gösterilmektedir.

GÜRÜLTÜ:

Gürültü, işçinin verimine tesir eden bir başka önemli faktördür. Gürültü çok defa yorgunluk, asap bozukluğu doğurmakta ve dolayısıyla üretim gücünün düşmesine sebebiyet vermektedir. Oldukça dikkat isteyen herhangi bir vazifenin ifasında, gürültü dikkatin belirli bir noktaya teksif edilmesine mani olmaktadır.

Bunun için başlıca şu tedbirler alınmalıdır: 1) Daha ziyade zihinleri ile çalışacak olan işçiler fabrikanın nisbeten sakin kısımlarına yer leştirilmelldirler. 2) Gürültülü yerlerde çalışacaklara kulakla nnı tıkayabilmelerl için bu maksatla geliştiril miş kulaklıklar verilmelidir.

Tablo IV. İş Terinde Kullanılacak Boyalar.

tstn Cinsi ve Yeri Küçük yerlerde temiz işler Büyük yerlerde temiz iğler Küçük yerlerde kirli iğler Büyük yerlerde kirli iğler

Yüzeyler Duvarlar Kapı ve çerçeveler Makinalar

Duvarlar Kapı ve çerçeveler Makinalar

Serin Şartlarda San

3) Makinalar gürültüye daha az imkân ve ren özel temeller üzerine oturtulmalıdırlar.

4) Fabrikanın duvartan sese karşı izole edilmelidir.

Müsaade edilebilecek en yüksek gürültü seviyesi 90 desibel civarındadır. Gürültü seviyesinin ölçülmesinde odltometreler kullanılır.

ÇALIŞMA UZAYI:

işçi aletlerini rahatlıkla yerleştirebileceği ve civarındaki arkadaşlarına ve makinalara çarpmadan rahat bir şekilde çalışabileceği bir çalışma uzayına sahip olmadıkça, yüksek bir verim veremez. Uzun müddet ayakta durmak rahatsızlık ve yorgunluk verdiğinden, kabilse işçinin oturarak çalışması sağlanmalıdır. Yapılan iş oturmaya müsait değilse, işçiye muayyen aralarla oturarak dinlenmesi için molalar verilmelidir.

ÎŞ YERiNDE İNTİZAM ve TEBTtPLtLtK :

intizam ve tertiplilik, hem üretim gücünü arttırmakta ve hem de kazaları önlemektedir, işlenmemiş ham maddelerin, yan işlenmiş malzeme artıklannın iş yerinden uzaklaştırılması lâzımdır, iş yerinde ve depolarda birikmiş bu çeşit malzeme büyük ölçüde paraya tekabül etmektedir. Dolayısıyla bunlann yeniden üretim zincirine girebilmelerini temin etmek hem üretim gücünün artmasını ve hem de intizamın sağlanmasını temin eder.

iş yerlerinde, çıkış kapılarının serbestçe giriş ve çıkışa müsait bir şekilde bulundurulması gerekir. Bu çeşit kapılar, yere çizilecek beyaz oklarla belirtilmelidir.

Hık

Şartlarda Krem

Sıcak Şartlarda Açık Yeşil

Koyu Sarı Mavi

Krem

Koyu Sarı Gri

Yeşil

KAZALARIN ÖNLENMESi:

Endüstri kazaları, beşeri ıztıraplann yanı başında önemli maddi kayıplara ve dolayısıyla üretim gücünün düşmesine sebebiyet verirler.

Kısa bir müddet evvel Ingilterede yapılan bir araştırma sonunda şu önemli sonuçlar elde edilmiştir :

— Her gün bin işçiden 40-50 si ufak çapta tıbbi müdahaleyi gerektiren, nisbeten önemsiz kazalar geçirmektedir.

— Her hafta bin işçiden biri 10-12 günlük rapor almayı gerektiren önemli bir kaza geçir mektedir.

— Her sene 1000 işçiden biri devamlı olarak iş dışı kalmasına sebebiyet veren çok önemli bir kaza geçirmektedir.

— Her on senede bir bin işçiden biri kaza ne ticesinde ölmektedir.

1951 senesinde iğ yerlerinde vuk'u bulan çeşitli kazalardan dolayı 30.000 adam/saatlik bir iş gücü kaybolmuştur. Bu direkt kaybın yanında, kazadan dolayı meydana gelen diğer kayıplar da vardır. Bu kayıp zaman, (yaralıya yardım, tedavi, vb den dolayı) bazan yaralının kaybettiği zamanın dört misline kadar çıkmaktadır. Bütün bunlara ilâve olarak tedavi masraflan da büyük bir yekûn tutmaktadır. Sonuç olarak bu hususlar üretim gücünün düşmesine geniş olarak etkimektedir.

Kazaların önlenmesi için teknik nizamnameler ve standartlar ortaya konulmalı, uygun bir süpervizyon ve bakım temin edilmeli, iğcilere emniyet şartlan öğretilmeli, gerekli bilgiler şematik olarak afişler halinde işçilerin sık sık görebileceği yerlere aşılmalı ve tehlike arz eden makina ve cisimler dikkati çeken renklere boyanmalıdır.