ELEKTRONİK CİHAZLARIN BAKIMI

UDK: 621.31:621.88

Elektronik Cihazların Bakımı n

Yazan : TWEEDDALE (**)

Çeviren :

Hüseyin TEKÎNEL Y. Müh. E.E.Î.M.

ÖZET :

Elektronik cihazları çalışır durumda tutmak için her sene yatırılan varanın yüzde onunu bakıma sar/etmek gerekmektedir. Bu bakım, üretimin^ durmasını minimuma indirecek şekilde, kalıtlar, stok\, ölçme ve ayar tekniği, yetinmiş personel bacımından çok iyi organize edilmelidir.

En iyi bakım usullerini, çeşitli sınıflamalarla ve bunların açıklanması ile anlatmak yanlı} olacaktır. Konu çok penis ve değişiktir. -En. basit usul, teçhizatı bilen ve üzerinde tecrübeleri olan bir adam tutularak devamlı çalışmanın sağlanmasıdır. Genel olarak böyle bir adam bulmak çok güçtür ve bulsanız bile, böyle insanlar daima daha iyi iğ bulduklarından seyrek olarak bu işte kalacaklardır. Bunun diğer bir şekli de, bir örgüt kurarak iğleri plânlamak ve gerekli kayıtlar^ yaparak, bakımlarını yerine getirmektir.

Normal hayatta, en az personelle en iyi neticeyi almak en iyi yoldur. Burada, orta büyüklükteki bir kuruluş için, gerekli örgütün ana hatları anlatılmağa çalışılacaktır. Bunlar, örgütün verimini artırmak için tutulması gereken kayıtlar, bu verimin nasıl olduğuna karar verebilmek için gerekli ibaretler, bölnlmün giderleri, kullanılan adam tipi ve onların eğitimi, gelecekte yapılacak ekler ve geliştirmeler için bakım kısmından temin edilmesi gereken bilgiler ve bakım işlerinin gelecekteki durumu, yönü ve çekiciliğidir.

Bakım örgütü :

îlk olarak bakım işinin bir hizmet olduğu kabul edilmelidir. Bunun amaca, teçhizata İyi bir şekilde çalışmasını sağlamaktır. Bakım kısmının verimli ve ekonomik olduğuna, teçhizatın toptan çalışmasına göre karar verilmelidir. Meselâ, bakım masraflarım kısmak için, 25.000 lira harcamaktan çekinmek, teçhizatın servis dışı kalması ile yüzbinlerce lira zarara sebep olabilir.

Bir bakım örgütü kurulmadan önce, iğin nekadarmın bu örgüt, nekadarının da ek sözleşmelerle dışarıya yaptırılacağına harar verilmelidir. Burada, örgütün yeri ile, müteahhidleriu işi yapmak için isteklerinin önemli bir rol oynayacağı aşikârdır. Teçhizatın bakımı aşağıdaki problemleri kapsar:

— Eğitim, gecikmeye ve para sarfına aebep olacağından, bakımcının tecrübesi ve ustalığı nekadar olmalıdır?

— Bakımcı olmadığı takdirde, istihsalin dur ması kaça mal olacaktır?

— Bunu halletmek için kaç kişiye ihtiyaç vardır, kaça malolacaktır ?

— Cihazı veren firma, bakım işinde yardım edebilir mi? Ederse ücreti akla uygun mudur?

Bu konunun diğer bir çözüm yolu bu işleri yapan uygun bir müteahhid kullanmaktır. Ge-

nel olarak bu, cihazları temin eden firma olabilir. Bu firmalar aynı zamanda, verdikleri cihazlar üzerinde tecrübeli yetişmiş ustalara sahip olabilirler ve üretimin durmasına sebep olan arızaları dahi kolayca giderebilirler. Yazarın çalıştığı kuruluşun politikası, işlerin çok fazla olduğu veya özel yeni teçhizatla uğraşmanın ge rektlği zamanlarda kendi kaynaklarını tamamlamak için minimum olarak müteahhid firmalardan faydalanmaktır.

Cihaz Merkezi :

Diğer bir problem de, merkezî mi, yoksa dağınık mı servis yapılacağıdır. Burada, her büyük proje için, profesyonel bir mühendisin emrinde bir bakım ekibinin bulunması gerektiği tavsiye edilecektir. Bu ekibin arkasında bir cihaz merkezi olacaktır. Bunun sebebi, bakım ekibinin yalnız kendi cihazlarını değil, ayni zamanda, bulunduğu yerdeki diğer cihazları da bilmesi gerektiğidir. Ayrıca, işletme müdürü ek olarak gerekli gördüğü bazı cihazlar için de bakım yapılmasını isteyebilir.

Böylece bir istek, bakım personelinin, işletme müdürü tarafından yanlış kullanılmasına sebep (*) Electronics and Power mecmuasının Ağustos 1965 Sayısından (Sahife 262265) çevrilmiştir.

(**) L. TVVEEDDALE, ingiltere'de Dounreay'daki deneysel reaktör işletmesinin elektrik ve ölçü aletleri kısmının sorumlusudur.

olabilir, hatta, bazı hallerde, lüzumsuz emirlerin yüklenilmesi dahi, bahis konusu olabilir.

Bu ünitelerin sorumlu mühendisi, gerektiği zaman kendi tecrübelerine dayanarak, karar verir ve sorumlu olduğu teçhizatın sınırlarının teshilini sağlar. Bu üniteler hernekadar kendi kendilerine yetseler dahi, bazı özel uzmanlık isteyen işlerde yardıma ihtiyaçları vardır. Bu yardımı cihaz merkezlerinden sağlarlar. Ayrıca, iğlerin fazla olduğu zamanlarda, iğlerin bir kısmını cihaz merkezine gönderirler veya oradan takviye alırlar. Ek olarak bu merkezler, bu üniteler için gerekil, fakat kendilerinin yapması güç olan birçok teknik hizmetleri sağlarlar. Bunlar arasında, satınalma ambarlama, kotlama, teknik kayıtlar, çeşitli defterlerin tutulması, cihazların serisi, standart ölçme odası ve ünite tarafından yapılan bütün iğlerin kontrolü vardır. Bu merkezler, özel cihazların bakım ve etalonajın-dan dolayı da yüklenirler ve ayrıca mevcut sir-temin geliştirme iğleri ile ek montaj işlerini de yaparlar.

Kayıtlar :

Bakım iğlerinde kayıt işi daima büyük bir problem olmuştur. Genel olarak birçok kayıtların yapılmasına teşebbüs edilir, fakat, birçok defa bunda başarı sağlanamadığı görülmüştür. Çünkü, insanlar hiçbir zaman kullanılmayacak kayıtlan muhafaza etmekten yorulmaktadır. Buna rağmen, yinede, makûl seviyede ve minimum olarak kayıt tutulması faydalıdır. Burada şu kayıtların tutulması örnek olarak tavsiye edilecektir.

— Bakımı yapılan cihazların tam bir listesi.

— Bu cihazların fiatlan ve satın alındıkları tarihler.

— Bu cihazların bulundukları yerler.

Cihazların merkezlerde tiplerine göre, projelerde ise, bulundukları yerlere göre kaydedilmesi tavsiye edilmektedir. Herhangibir özel montaj şartları, değişiklikleri ve bakım teferruatı ile birlikte, kimin tarafından yapılırsa yapılsın işletme dosyalarında muhafaza edilecektir. Ayrıca arıza bulma içm gerekli bilgilerin de kaydedllmeSJ icap etmektedir.

Ayrıca aşağıdaki bilgilere de ihtiyaç vardır :

— Ortak işletme teçhizatının durma süresi ni ve bakım masraflarını minimuma indirmek için bakım periyodlannda değişikliklerin düşünül mesi.

— Teçhizatın veya sistemin güvenilirliğini ve verimim arttırmak için gerekli değişikliklerin ve ihtiyacın düşünülmesi.

— Pratikte stok kontroluna yardım edecek bilgilerin toplanması faydalıdır. Ayrıca yüksek idarecilik için gerekli bilgiler de toplanmalıdır. Meselâ, bunlar arasında, örgütün yeterli olup olmadığını veya genişletilmesinin gerekip gerekmediğini gösterecek bilgiler sayılabilir.

Arızaların Sayısı :

Bu kayıtlardan ne elde edilebilir? En basit kayıtlamadan biri de meydana geldikçe, sadece arızaların, sayısının kaydedilmesidir. Bundan, cihaz sayısı ile zamanın çarpımı, arızaların sayısı ile bölünerek arızalar arasında ortalama süre bulunabilir. Şekil : l ve 2 de, A ve B tipi otomatik ve kollu sayma cihazlan için bu seklide çıkarılan eğriler verilmiştir.

Bu eğrilerin esas amacı, bakımın verimini ve eski cihazın yerine daha modern ve ekonomik, bir cihazın konmasının gerekip gerekmediğini gösterecek bir ölçek bulmaktır.

önemli şartnameler okunarak ve işin çeşitli yönlerine dikkat edilerek yapılan koruyucu bakımın, daha önce tesblt edilen esaslara göre normal görevlerin yapılmasından daha değerli olduğu anlaşılmıştır. Pratikte karşılaşılan haller incelendiği zaman, bunun kolay olmadığı görülecektir.

Eğriler tetkik edildiği takdirde, A tipi cihazlara ait eğrilerin daha cazip olduğu görülecektir. Bu hemen hemen teorik eğriye yakındır. Başlangıçta bir düşme, sonra bir yatıklaşma ve tekrar bir düşme mevcuttur. Böylece faydalı hayatın sona erdiği düşünülür. O zaman ne olur? Bundan sonra sistem gözden geçirilir. Ya bazı şartlar düzeltilir veya cihazlar değiştirilir. Meselâ, bir yerde gözlemle düşme sebebinin, laboratuarların kötü havalandırılması yüzünden olduğu bulunarak durum düzeltilmiştir. Bir yerde de akalanın sıcaklığa bağlı olarak hata yaptığı tesbit edilmiş ve 1960 senesi ortalarında ancak düzeltilmiştir.

Geliştirme :

Konu bu durumda iken, yukarıdaki cihazlara bakan ünitenin mesul mühendisi fikrini şöyle belirtmiştir : «Mesele, maklnaya ne koyarsak koyalım sosis elde etmek değildir.»

1962 ocak ayına kadar bu konuda daha fazla araştırma yapıldı. Bölümü ilgilendiren 17 cihaz daha fazla kullanıldı. Daha sonra 11 cihaz kullanıldı. Burada arızalar arasındaki ortalama süre incelenirse, bu tarihe kadar 166 gün, daha sonra da 280 gün olduğu görülür. Bu düzelme sebebi, bakımcıların cihazları daha iyi öğrendiklerine bağlanabilir. Ayrıca, en çok arıza yapan cihazların işletmeden çıkarıldıldan da söylenebi-

1 El ve Ayakta çalışan sayıcı/ardaki; A tipi Sayıcıların l yedek parçasını femın güç olduğundan kullanılmaktan vazgeçildi

60O

Tip A ar

^ ıss cıha*

•ı»rt 14

fi _n Q «

.s

Her cınaz için a Ot 0 5 = 38 «un

V Tip B cihaz halada 25S arıra a a o s 21 38 gOa

***. ^^v^ / \X

Har cihar ıçm a-a 0 S «04 gün

e? >.k 19 59

^-C, \ X \ ^\ •*>

. Ocak 1961

Ocak 1962

Ocafe 1963

Ocak 1064

BVJVZloV J

40cıh ıa 1- ftSarıı

Tip B-

c 65 ada 1 c a a.

haı ^CLZ

a

2O 0

\ s.

Htreil İc^

ı a a. o. s ••/^ al)

s- ae^ûn

*

\ \

Tip A. 156 h aa der ocak 1»3J

^ ITcihc

R ^

o i ! gı/o ı» -

9 ? . 1(6 ııhax

iç

ocak 196%

ÎİSÜV

TU,B 'iO ^ ^

oha* ûS •

Kalfada 130 arı*a. a a

a.,-

^

Ha

•

t?ör11 " a £

clhoı» için a |o 0 3 a.

a ca

^H. Ti A

0.9

_

1------

ocak 19&)

ocak 19M

ocak 1961

.. Saj/na cihazlarında^ ara havalandırmc

ar/zalar' a a os. deki aHn^a sababi lâborafo_ 1 konmaaı olabilir

Elektrik Mahendlfllljl 125

lir. Meselâ, seri numarası 2372 ve 2253 olan cihazlar 1962 Ocak ayından sonra kullanılmıştır. Bu cihazların arızalan arasındaki ortalama süre 65 ve 84 gün idi.

B tipi sayıcı cihazların hikâyesi de, buna benzerdir. Bu sayıcılar çok daha karışık bir sistemdir. Bu tip bazı cihazların arızaları arasındaki ortalama süre 300 ilâ 450 gün arasındadır. Fakat, yapılan araştırmalar göstermiştir ki, bütün teçhizatın arızalan arasındaki ortalama süre 84 gündür. Bu süre 1960 yılı ortalarından sonra 120 güne çıkanlmıştır. Buna, laboratuar havalandırmasının düzeltilmesinin yardım ettiği düşünülmektedir.

Zararlı Cihazlar :

Diğer iki tip teçhizat, bazı binalarda personel tarafından kullanılan, el ve ayakla çalıştırılan sayıcılardır. Burada, eski tip A cihazlarının yem tip B cihazları ile yerdeğiştirmesinin icap edip etmediği araştmlmıştır. A tipi cihazlar 1945 ve 1950 senelerinde dizayn ve imal edilmişti. Birçok örgütler, bunları 1956 senesi sonlarına kadar satın almağa devam etmişlerdir. Çok daha modern olan B tipi sayıcılar 1959 senesinden sonra kullanılmağa başlamıştır. Deneyler ve istatistikler, arızalar arasındaki ortalama sürenin A tipi cihazlarda 38 gün, B tipi cihazlarda ise, 81 gün olduğunu göstermiştir. Kısmen bu yüzden, kısmen de, eski cihazlara yedek parça bulma güçlükleri yüzünden eski cihazlar yenileri ile değiştirilmeğe başlanmıştır.

Buradan elde edilen neticeler şöyle öztelenebılır. Arızalar arasındaki ortalama süre, bakım problemlerine ışık tutmak için çok faydalı bir kavramdır. Fakat, burada yalnız anzalannın sasayısının değil ayni zamanda, ortamın, cihazların kullanılışının ve üzerinde yapılan değişikliklerin de bilinmesi gereklidir. Diğer ilginç bir nokta da, ilâve analizler neticesi görülen zararlı cihazlardır.

B tipi sayıcılar hızlı skalaya alınarak yapılan ek bir analiz şunları göstermiştir :

Tamirat sayısı l 2 3 4

5 6 7 8 9 10 11 12

Cihaz sayısı 1 9 5 6 7 4 l 3 2 O

Buradan elde edilen esas

O

netice, bu cihazlar üzennde

bir yanlışlığın olmasıdır. Gerçekte bu cihazları

kullanmak zararlıdır ve yenisi ile değiştirmek

gereklidir. Bundan önce bakımcıların

cihazlar üzerinde nasıl çalıştıkları da tetkik edilip, sonra karar verilmelidir. Çünkü, yanlış çalıştırmadan, bakımdan ve nakliyattan çok fazla arızalar meydana gelebilir.

Maliyet :

Yukarıda belirtilen düşünce ve araştırmalar arasındaki ortalama sürenin önemini göstermektedir. Fakat, acaba bunun maliyeti nedir? Gerçekte, arızalar arasındaki ortalama süre 38 gün olan A tipi sayıcılann, tamir .masrafları, 81 gün olan B tipininkinden daha az ve üretim ciddî olarak takip edilmiyorsa, değiştirme kararında yanılınabilir. Pratikte gerçeği bulmak kısmen kabil olabilir. Meselâ, B tipinin yedekleri esastan daha pahalıdır, fakat, üretim arttıkça maliyet düşmektedir. Bu tablo l de görülmektedir. Diğer cihazlarla bu maliyet nasıl mukayese edilebilir? Toplam değeri 25 milyon lira olan ,bir teçhizatta senelik bakım masrafları şunlardır.

1.500.000 TL. + 300.000 TL. (Malzeme) + 375.000 TL. (Müteahhidlerin bakımı)

'=2.175.000 TL. = % 8,7 Corder C1) teçhizat bakım masraflarının, toplam bedelin yüzde 5 ilâ 3ü arasında değiştiğini vermiştir. Eğer bu değer kullanılırsa, para değerinin değişmesine göre bir düzeltme yapmak gereklidir.

Bir münâkaşa esnasında bu yüzdelerin makina teçhizatı için olduğunu ve elektronik teçhizat için bu değerlerin yüzde 6 ilâ 8 arasında olduğunu da belirtmiştir. Aynca, o, deneylerle daha iyi neticelere ulaşılabileceğini ve takriben yüzde 0.5 hata ile durumun tesblt edilebileceğini söylemiştir.

Kealy (2) birim bedeli 5000 TL. civarında olan 100 -150 cihaza bir makina teknisyeninin bir senede bakabileceğini belirtmiştir. Bu da, bir adamın bir senede, 750.000 TL. lık cihaza bakabileceğini göstermektedir. Ortalama bir adam saat işçilik ve genel masrafların 25 TL. ve tamir için kullanılan malzemenin, bu değerin yüzde 20 si olduğu farzedilirse (Burada bir işçinin senede 2000 saat çalıştığı kabul edilmiştir.) 50.000 + 10.000 = 60.000 TL. ve bunun da toplam bedelin yüzde 8 i (senede 100 cihaza bakılıyorsa, yüzde 12) olduğu görülür. Kealy'nln senede 100 -150 cihazlık programı, bir senede 2000 iş saati olduğuna göre, bir cihaz için 13 - 20 eaat çalışıldığını gösterir. Bu da, Littİe ve Williams>ın (3) verdiği her cihaz için adam saat terimi ile mukayese edilebilir. Onlar ayni tip basit cihazlar için, 16 saat, daha karışıklar için de 32 saat vermişlerdir. Elektronik teçhizatın bakım maliyeti olarak verilen % 8, teçhizatın moderni ile değiştirme terimlerinde ifade edilirse, gaye için makûl bir şekil elde edilmiş olur. Burada

750.000 liralık teçhizat için bir adam kullanılacağı farzedilerek kaba bir yol seçilmiştir.

Usta olmayan şahıslar tarafından kullanılın ve yukarıda bahsedilen daha karıgık el ve ayakla kullanılan sayıcılar için, Kealy tarafından verilen % 12 değeri makûl gibi görünmektedir. Fakat, bunun üzerinde verilen değerler §üphe ile kargılanılmahdır. B tipi el ve ayakla kullanılan sayıcıların 1962 de elde edilen değerleri günde 19 TL. ve % 14 olduğu halde, bugün bu değer 16.87 TL. ve % 12 dir.

Bakımda karşılaşılan en büyük problemlerden biri de, yedek bulma ile ambar stokları arasında dengenin teminidir. Çegitli tavsiyeleri değerlendirmek çok güç bir iştir. Bunun için arıza raporlarının çok iyi tahlil edilmesi ve isteklerin çok iyi olarak tetkik edilmesi gereklidir. Cihazlar bUtün olarak değil, parça halinde yedek tutulmalıdır. Meselâ cihazın besleme trafosu arızalanabilir, bu parça yedek olarak tutulabilir ve arıza olunca değiştirilebilir.

hşmasını sağlamanın bir sorumluluk duygusu vardır. Bakımcılar, duran bir teçhizatı çalıgtırarak işletmeye sokma başarısını ve önemini hissetmelidirler. Bu duygunun geliştirilmesi çok önemlidir.

Gelecek : Bu konuda, gelecekte, artan elektronik teçhizat, ölçü cihazlar ve otomatik kontrol yüzünden bakım örgütlerinin çok büyük istekleri olacaktır. Diğer taraftan, cihazlardaki birçok üniteler eleman olarak düşünülmeğe başlanmıştır. Bu yüzden bakımcılar daha az iş yapmak mecburiyetinde kalacaklardır. Bu, idarenin tamirattan ziyade, yedekler için daha fazla sermaye yatırması gerekeceği faraziyesine göre söylenmiştir. Fakat, o, sistemi daha fazla öğrenmek zorunlusunda olacaktır. Ayrıca, sistemler daha karışık olacaktır. Yazar, bunun için basit bir mekânikçiden ziyade devamlı teknisyenlerin kullanılacağına inanmaktadır, ilâve olarak, karışık sistemler ve çok fazla cihaz kullanüma-

TABLO

Anzalar arasındaki ortalama süre

Herbir gün için ücret Herbir sene için ücret Herbir tamiratın ortalam ücreti Herbir senedeki tamirat sayısı Teçhizatın maliyeti Tamiratın yıllık maliyetinin :

Toplam maliyetin yüzdesi olarak ifadesi Bedeli 50.000 TL. olan modern teçhizatla değiştirme yüzdesi

Sayıcılar

A Tipi

B Tipi

21.87 TL. 7950. TL. 830. TL.

9.6 TL. 3Ö.OOO(1956)TL.

18.75 TL. 6850. TL. 1518.75 İL.

4.6 50.000 (Bugün) TL.

22.8

insan :

Burada insan durumu da incelenmelidir. Geleneksel olarak bu işler ustalar tarafından yürütülür ve cihazlar üzerinde belirli ustalık hüneri vardır. Elektronikte, arıza bulmak, yedek parçalan değiştirmek ve talimatnamelere göre, gerekli deneyleri yapmak, hakiki ustalık hünerinin el maharetinden daha önemlidir. Elektronikte henüz staj ve eğitim noksanı vardır ve bu sahada çalışılması gereklidir. Bu, işverenlerin, şahısları cesaretlendirmek için çeşitli derecelerde mükâfat vererek hünerlerini artırmağa gayret etmesine sebep olmuştur. Genel olarak, istenilen hüner ve ustalığa sahip adam bulmak çok güçtür. Bunun için personelin tamamlayıcı bir eğitime tabi tutulması gereklidir. Yeni tip cihazlar çıktıkça da özel eğitime ihtiyaç vardır. Aksi halde bakımcılar buna gücenebilir ve işin verimi düşebilir. Ayni zamanda, cihazların artan güvenilirliğine rağmen, teçhizatın değiştirilmesinin kendileri için bir güçlük kaynağı olduğunu düşünerek iş güçleri azalır. Teçhizatın çasmdan dolayı, bakımcıların yapacağı birçok değişiklikler ve uygulamalar olacaktır. Cihazlara bakanların, cihazların fonksiyonunu doğru olarak yapmadığını ilk olarak görmeleri her zaman mümkündür. Yanlış çalışmaya mani olmak için neler yapılacağı ve ne gibi cihazlar ilâve edileceği, bakımcılara kısa notlar halinde verilmelidir. Bu alanda da ustalık hüneri çok önemlidir. Bu arada bakımcıya yaptığı işin çok değerli olduğu gösterilmelidir. Ayrıca, bakımcılara çok i§ yaptırmak, onların esas işi olan işletmenin devamını sağlama iğini aksatabilir. Bunun için merkezi bir yerde ayn bir ekip bulundurulabilir, ilâve iğler bu ekibe yaptırılabilir.

REFERANSLAR

1 — Corder, G. G. Organizing Maintenance (BIM)

2 — Kealy, W. A. Some Observations on Instrumentatlon «Rhoanglo Mine Services Ltd.»

3 — Little, E. W. R. «Organization of instrument Departments» (ABCM)