MÜHENDİSLİK DÜNYASI

uygulamalar

ETKEN DEĞER ÖLÇÜLMESİ

Bilindiği gibi sinüs dışındaki dalga biçimlerinin etken (ef fective, root mean sguare, rms) değerlerinin ölçülmesi için gerçek etken değer ölçen met reler gereklidir. Birçok ucuz ve kullanışlı ölçü aleti ger çekte tepe (peak) veya ortala ma (average) ölçüp bu değere karşı gelen sinüs biçimli dal ganın etken değerini gösterge üzerinde gösterir. Dalga şekli nin sinüsten farklı olması du rumunda, özellikle sayısal im ler ve gürültü ölçmelerinde, bu tür aletlerin önemli yanlış sonuçlar vereceği açıktır. Ger çek etken değer ölçen metreler (true rms meter) ise günümüze dek oldukça pahalı olmaları ne

deniyle zor bulunan, az kulla nılan aygıtlar arasındaydı.

Günümüzde ise gerçek etken de ğer ölçen metrelerin fiyatları hızla azalıyor ve bozuk sinüs dalgalarının, rasgele imlerin bu metreler ile incelenmesi önemli tasarım kolaylıkları sağlıyor.

Güç kaynağı tasarımında bir di rencin, tranzistorun harcadığı güç yada sığacın süzdüğü akım dalgalanması gerçek etken değer ölçen bir metreyle kolayca öl çülebiliyor. Bunun sonucunda varsayıma, abartmaya, güvenlik sınırlarını geniş tutup tasar lanan güç kaynağını daha paha

a.

— . ortotama

• • tepe

c

tepeden

tepeye.

1 —. e t k e n

Bunları bulmak için

| i i ortalama tepe

i

1,000 1,572 3,144

0,636 1,000 2,000

0,318 0,500 1,000

0,899 1,414 2,828

t etken 1,111 a 707 0,353 1,000

t_

Şekil 1. Kusursuz bir sinüs dalgasının ortalama tepe ve etken değerleri arasında değişmez sayılardan oluşan bir ilişki vardır ve biri diğerinden yararlanarak elde edilebilir.

lı hale getirmeye gerek kalmı yor. Benzer şekilde yükselteç kazancını ayarlarken im/gürül tü oranını en yüksek değere çıkarıp gerekli yükselteç sayı sını azaltmak olanağı da bu tür metrelerle sağlanabiliyor.

Doğru AA ölçmeleri Bir dalga biçiminin güç yetene ği yada ısıtma değerinin tek ölçümü etken değeridir. Bu de ğer imin gücünün gerçek tanımı ve DA ve AA imlerinin etkileri nin dalga şeklinden bağımsız olarak karşılaştırılmasına ola nak veren tek değerdir. Dalga biçiminin sinüs olması durumunda tepe yada ortalama değeri ölçülüp basit bir çevir me işlemi ile etken değeri bu lunabilir (Şekil 1 ) . Eğrinin kırpılmış, bozulmuş bir sinüs olması, rasgele, gürültü ben zeri yada kare dalga, üçgen dalga gibi tümüyle sinüsten uzak bir biçimde olması durum larında böyle basit bir çarpma işlemi yeterli olmayacaktır. Birçok kez gerçek etken değer ölçmeleriyle tasarım gideri önemli ölçüde azaltılabilir, örneğin bir aygıtın, besleme gerilimindeki ± %10 değişme du rumunda başarıyla çalışması is

20 30 BOZULMA (V.)

Şekil 2. Gerçekte ortalama ölçen metreler bozulmuş bir sinüs dalgasının etken değerini ölçemez. Bura da tek sayılı harmonik lerin neden olduğu ya nılgı çizilmiştir.

tensin. Deney sırasında bir AA voltmetre, denenen aygıtı bes leyen ve istenen gerilim deği şimini sağlayan bir ototrans formatör çıkışına bağlanacak tır. Metre yanılması ve dalga biçimindeki bozulma % 5 olarak öngörülebilir. Bu durumda aygı tın ±%15'lik sapmalara dayana cak biçimde tasarımlanması ge rekecektir. Böyle bir tasarım ise kuşkusuz gereğinden çok da ha pahalıdır.

Yanılgı Kaynakları

Belirsizliğin % 5 olarak öngö rülmesi fazla görülebilir. Bo zulmuş bir sinüs dalgasının, göstergesi etken değer için ka libre edilmiş ama gerçekte or talama değer ölçen bir voltmet re ile ölçülmesinin oluşturdu ğu yanılgı (Şekil 2) incelen diğinde % 5'in hiç de büyük ol madığı anlaşılır, tmde Z 5'lik bir üçüncü harmonik (Şekil 2'de n = 3) bozulması olduğu zaman % 1,5'luk bir yanılgı elde edi lir. Bu çözümlemede daha yüksek harmonikler yada farklı sıklık lar arası evre açılarındaki de ğişmeler gözönüne alınmamıştır.

Gücün demir çekirdekli bir transformatör yada düşüncel (ideal) olmayan bir bobine, sığaca gönderilmesinde bazı harmonikler oluşur ve birçok kez bir güç hattındaki toplam harmonik bozulma % 5 6 gibi değerlere yükselebilir.

Yalnızca etken değer metrele riyle ölçülebilen bir başka dalga biçimi, güç denetim dev relerinde, örneğin ışık kısıcı larda görülen anahtarlanan si nüs dalgalarıdır. Eğer dalga, her çevrimin % 20'si kadar kır pılırsa (Şekil 3'de a = 0 , 2 ) , gerçekte ortalama ölçen metre nin gösterdiği etken değer % 10 oranında yanlıştır.

Yalıtma deneyi, bazı mıknatıs ölçmeleri gibi özel durumlar dışında,bir AA imini tanımla manın en uygun yolu etken de ğerinin verilmesidir. Etken de ğer ise bu AA iminin belirli bir dönem içinde verdiği ener jiyi veren DA geriliminin büyük lüğü olarak tanımlanabilir. De ğeri R olan bir direnç üzerinde ve değerli bir gerilimin At sü resince harcadığı enerjinin AE olduğu belirtil irse ilk kez Joule tarafından ölçülen

AE = (v2/R)At

0 0,1 0,2 0,3 0,4 0,5 0,6 0,7 0,8 0,9 1,0

Şekil 3. Çevrimin bir bölümünde kırpılan bir sinüs dal gası ortalama ölçen bir metre ile ölçüldü ğünde meydana gelen yanılgı çok büyük ola bilir. İmin, yalnızca çevrimin % 20'si (a 0,2) boyunca kırpılması bile % 10'luk bir yanılgı oluşturur.

i l i ş k i s i ortaya çıkar. Değiş mez bir V,ja geriliminin t = 0 i l e t = T arasında, R direnci üzerinde ı s ı olarak harcadığı enerj i

E = J (1/R)v2dt

olur. Aynı süre içinde aynı de ğerdeki dirençte bir AA gerili minin harcadığı ısının da aynı olması

f J

v2dt = vee2tken

yada etken

(l/T J v2dt

sonucunu doğurur. Sinüs i ç i n v = VTSinut, wT = 2TT y a z ı l ı r s a (VT tepe değeri)

ve t.k e n= VTx [L1/2J] = 0,707 VT bulunur (Şekil 1).

Dalga biçiminin sinüsten daha karışık olması durumunda bu he saplamayı yapmak oldukça zorla şır ve gerçek etken değer ölçen metreler gerekli olur.

Gerçek Etken Değer Ölçümü

Örneksel hesaplama yaklaşımı, etken değerin tanımından yola çıkan bir yöntemdir. Böyle bir devre giriş geriliminin kare sini alır, ortalamasını bulur, sonra da karekökünü elde eder (Şekil 4 ) . tm Çı çarpıcısının iki girişine uygulanır, çıkı şındaki imin karesi Yi örnek sel yükseltecine verilir. Ge ribesleme devresindeki C sığa cı nedeniyle entegral alıcı olarak çalışan bu yükselteç çıkışı ise ikinci bir Ç2 çar pıcısına gider. Bu örneksel çarpıcının geribesleme devre sinde ikinci işlemsel yüksel teç olduğundan Y2 nin çıkışı, girişinin kareköküdür.

Örneksel hesaplama yapan bu tür devreler hızlı çalışan etken değer ölçücülerdir ve bütün

devre bir tümleşik devre yonga STna y e r l e ş t i r i l e b i l i r . Başka bir yaklaşım i l e giriş iminin önce sayısal eşdeğerine

Şekil 6. Bu etken değer ölçme devresi Rı direncindeki sıcaklığı denetleyip i?2 dekine eşit kılarak çalışır. Denge sağlan dığında çıkıştaki DA gerilim etken değeri verir.

çevrilmesi ardından sayısal tekniklerle hesaplamaların ya pılması sağlanır.

Diğer iki yöntem ise etken de ğerin "ısıtma değeri" tanımın dan yararlanarak ölçmeyi ger çekleştirir. Alışılagelmiş bu yöntemde im bir yükselteçte güçlendirilir, dirence uygula nır ve sıcaklık yükselmesi bir ısılçift (thermocouple) ile öl çülür (Şekil 5 ) . Isılçiftlerin sık sık bozulması, çıkışlarının doğrusal olmaması, çıkıştaki DA gerilimin milivolt düzeyin de olması gibi bazı sakıncalar bu yöntemin uygulanmasını güç leştirir.

Daha yeni bir yaklaşım ise iki direnç ve geribesleme kullanır (Şekil 6 ) . Giriş gerilimi bir direnci ısıtır, bir DA gerili mi de öteki direnci aynı sıcak lığa getirir. Bu tür bir etken değer ölçme devresi de kolay lıkla karma (hybrid) paketi içine yerleştirilebilir.

Son olarak günümüzde etken de ğer ölçen bir metrenin, orta lama ölçene göre % 25 daha pa halı olduğuna, oysa birkaç yıl önce bu oranın % 100'ü buldu ğuna değinelim.

»(t)2

Şekil 4. Bu tür bir ömeksel hesaplama devresi, dalga şeklinin etken değerini bulabilir. 1 ve 2 noktaları ara sındaki sığacm deği şimi ile devrenin zaman değişmezi ayarlanır.

Isı yalıtımı

»IO'TıC:

Isıt çift

I'I • ;'..!İgaıın etken de

•i' ". n cnun ısıtma

de.";;]

eşit oluşun

daiı • ,ı yıkarak ">2çme

yapı 1 a}':' l i r . G i 1 i v t eki

imin ol'uştuı ıK/Ü sıcak

lık artışı çıkışta bir

doğru gerilim artışı

olarak gözlenir.

tek tümleşik devre ile etken değer çeviricisi

1976 yılı sonunda Analog Devi ces Inc. firmasının piyasaya sürdüğü AD536 tümleşik devresi girişteki dalganın etken değe rini doğru gerilime çevirmekte dir. Piyasaya sürülmesinin üze rinden birkaç ay geçmesine kar şın hemen hemen tüm etken değer ölçü aleti yapan ABD firmaları bu tümleşik devreyi kullanan cihazlar yapımına başlamışlar dır.

İki sıra bacaklı seramik yapı lar içinde hazırlanan devre ken dinden önce kullanılan, dışar dan en az iki potansiyometre ile ayarlama gerektiren karma (hybrid) devrelerden çok daha verimli ve ucuzdur.

Çeviricinin bant genişliği yak laşık 100 KHz'dir. tki ayrı doğruluk düzeyinde iki ayrı türde yapılmıştır. AD536K türü nün en büyük yanılgısı ±2mV, Alınan değerin ±% 0,2'si kadar

ken AD536J nin yanılgı sınırla rı ±5mV ve okunan değerin ± % 0,5'i kadardır. Bu değer ler 0 70°C arasında belirlen miştir. Yanılgı sınırlarındaki ayrılık iki türün fiyatlarına da yansımaktadır. K türünün fi yatı 333 TL iken J türünün fi yatı 179 TL'ye düşmektedir.

Yeni geliştirilen bu tümleşik devre, kendinden önceki karma devrelerin sağlıyamadıjı bir ek olanak daha vermektedir. Çı kış uçlarından biri de çıkışın logaritmasını almakta, böylece dB okumalar kolaylaşmaktadır. Dışardan verilen bir dayanak (reference) akımı ile kullanı cı, dB düzeyini 0,1 ile 2V etken arasında bir düzeyde be lirleyip 60 dB'lik alan içinde çalışma ve ölçme yapma olanağı kazanmaktadır.

(Electronics, 12 Mayıs 1977)

6 0 DESİBELÜK OTOMATİK KAZANÇ DENETİMİ

Şekil 1,giriş işareti 20 mV ile 20 V arasında, yani 60 dB ora nında değiştirildiği halde çı kışı 1,4 V'ta sabit kalan oto matik kazanç denetimli bir yük selteçi göstermektedir. Geri besleme devresinde denetim öğe si olarak bir tepe detektörü ve bu tepe detektörü çıkışında ki doğru gerilim aracılığıyla kanal direnci değiştirilen alan etkili bir tranzistor kullanıl maktadır. Devrenin tepke süre si 1 2 milisaniye, devredeki gecikme süresi ise 0,4 saniye dir.

Şekil l'den görüldüğü gibi 741' in evirmeyen girişi ile toprak arasına bağlanan 2N4861 tipi n kanallı alan etkili tranzis torun kanal direnci devrenin kapalı döngü kazancını belirle mektedir.

Devre çıkışında, T tranzisto ı runun tabanını yaklaşık 0,7 V tan daha eksi yapan gerilimler de T transistoru iletime ge t çer ve Tj in yayıcı akımı Cj sığacmı doldurmaya başlar.

C in iki ucunda oluşan gerilim ı alan etkili tranzistorun kanal direncini belirler. Bu direnç gerilime bağlı olarak 120 fi ile 108n arasında değişebildi ğine göre yukarda sözü edilen

60 dB lik çalışma sınırı kolay ca sağlanmış olur.

Girişte işaret yokken, Cı sı ğacı Rı direnci yoluyla boşa lır ve T yi kesime sürer. Dev renin gecikme süresini CJRJ za man değişmezi belirler. Devre nin denetime geçiş süresini ise T in yayıcı akımı ile

CI in değeri belirler.

Tepeden tepeye 20 V'luk giriş işaretleri için bile 741 giri şindeki gerilim tepeden tepeye 25 mV'tan daha büyük olmayaca ğı için giriş gerilimi güç kay nağı geriliminden daha büyük olabilmektedir.

İşlemsel yükseltecin DA çalış ma noktası T nin çıkış empe dansmdaki değişmelerle değiş tiği için; yükselteç çıkışı T ' in tabanına bir sığaç aracılı ğıyla bağlanmıştır.

Şekil 2, devrenin çalışma sı nırları içinde giriş çıkış ka rakteristiğini (otomatik kazanç denetim yeteneğini) göstermek tedir.

(Electronics, Mart 31, 1977/ s.107)

5V

001 0.025

0.1

1.0

Vm Gins gerilimi (tepeden tepeye Volt)

10.0 30.0

IŞIK Y AY AN DİY OTLAR İÇİN EN İY İ SÜRME Y ÖNTEMİNİ

SEÇMEY E Y ARDIMCI ÇİZELGE

Tranzistor Tranzistor Mantığı (TTM) tümleşik devrelerin çı kışları ile ışık yayan diyotla rı IYD (Light Emitting Diodes LED) sürmek için en iyi bir yön tem önermek oldukça zordur. Bir sürme yöntemi seçerken TTM ele

manının "çıkışından çekilebile cek en fazla akım, çıkışın yö nü, sürücünün devreyi yükleme si gözönünde bulundurulmalıdır. Burada verilen çizelge, 8 sür me yöntemini karşılaştırmalı olarak özellikleri, üstünlük leri ve sakıncaları ile birlik te göstermektedir.

1, 2 ve 3'üncü yöntemlerde TTM çıkışları IYD'lan doğrudan sürmektedir fakat TTM devrele rinin çıkışlarından çekilebi lecek akımların sınırlı olma sından dolayı, bu çıkışlar baş ka devreler için giriş olarak kullanılamazlar. Diğer 5 sürme biçiminde ise devrenin yüklen mesini önleyen sürücü tranzis torlar kullanılmıştır.

Elimizde hem PNP hem NPN türün den tranzistor varsa A'üncü yöntem TTM çıkışının mantık dü zeyi " 1 " iken 8'inci yöntem dü zey " 0 " iken diyottan ışık ya yılmasını saklarlar. EJer tek bir sürme biçimi isteniyorsa evirici geçitler (inverters) kullanılabilir. 6'ncı ve 7'nci yöntemlerde güç kullanımı IYD ışık yayarken sönük durumuna göre daha azdır, l'inci yöntem de ışık yanarken diyottan ge çen akım tümleşik devrenin çı kışındaki dirence bağlıdır.

TMM'den farklı mantık düzeyle ri için yöntemler bu çizelgede gösterilmemiştir ve başka bir yaklaşımla incelenmelidirler.

Çizelge. TTM çıkışından IYD sürmenin 8 yöntemi.

Yöntem

1 21 P

IX.

IYD yi

Devrenin yüklenmesi

iletime

geçiren çıkış Çıkış yüksekken Çıkış düşükken

Düşünceler

Yüksek

İhmal I (5 1.7)/R Edilebilir

Bu çıkış başka mantık devrelerinin girişini sürmekte kullanılmaz

İhmal Yüksek Edilebilir

I 5/R

Bu çıkış başka mantık devrelerinin girişini sürmekte kullanılmaz Açık yayıcılı çıkışı kullan IYD sönükken güç çeker

|~^) vv^ J

Bu çıkış başka bantık I (5 1.7)/R devrelerinin girişini sürmekte kullanılmaz Açık yayıcılı yada etkin çıkışı kullan

Si* Düşük

R = 200 î) YADA 300 U

R > 5 WJ ise s

Yalnızca etkin çıkışı kullan

Açık yayıcılı yada etkin çıkışı kullan

Açık yayıcılı yada

Edilebilir etkin çıkışı kullan

gın;

R15 100 kn çıkı;

İ kili i$l»m yiüstttici il/A 7İ.9 yada düşük gürüttüü /"A 739

DÜŞÜK ISI KATSAY ILI İŞLEMSEL Y ÜKSELTEÇ

Gerilim değerlerinin çok karar lı olması gereken elektronik devrelerde ısı katsayıları çok düşük işlemsel yükselteçler kullanmak zorunludur. Isı kat sayısı °C başına birkaç mikro volt olan böyle iyi nitelikli ve güvenilir işlemsel yüksel teçler ise genellikle çok pa halıdır. Bununla birlikte uA 739, yA 349 gibi aynı yonga üzerinde iki işlemsel yüksel teç bulunduran ucuz tümleşik devrelerle ısıl bakımdan karar lı işlemsel yükselteç devresi yapılabilir.

Bu yöntemde işlemsel yükselteç lerden birisi kapalı bir ısıtma sistemi biçiminde bağlanarak yonganın ısısı oda sıcaklığının 25°C üzerinde ve dengede tutu lur. Bu ısı düzenlemesi diğer yükselteç için en çok 6yV/°C kadar bir ısı katsayısı sağlar ve bu katsayı sıfır ayarlaması ile (Şekil 2) 1,5 yV/°C'a ka dar düşürülebilir.

Şekil l'de pA 749 tümleşik dev

resindeki iki işlemsel yüksel

teçten birisinin eşdeğer devre

si görülüyor. Burada D5, D6 di

yotları %0,3/°C'lik ısı katsa

yıları ile Q3 tranzistorunun

toplayıcı akımını (IC3) düzen

leyen ısıya duyarlı elemanlar

olarak kullanılmıştır. Qı, Q2

çiftine Qı kesimde Q2 doyumda

olacak şekilde öngerilim uygu

larsak Q ün bütün akımı Q den

geçer ve R2 üzerinde ısıya bağ

lı bir gerilim oluşturur. Bu

gerilim değişikliği 7 mV/°C ise

de R3 direncinin ısı katsayısı

bunun aksi yönünde ve 2 mV/°C kadardır. R üzerindeki ısıya bağlı gerilim değişmesi Qı, Q 5 diferansiyel çifti ile yüksel tilerek Q den geçen akım, do layısıyla yonga ısısı denetle nir.

Örneğin çevre ısısının yüksel mesinden yonga ısınırsa Q top layıcı akımı ve R deki gerilim 2 düşmesi azalır, R2 nin üst ucu aynı gerilimde kalacağına göre alt uç geriliminde bir yükselme görülür ve tyı, tranzistorunun taban gerilimi yükselir. Qı, Q tabanları arasındaki fark geri limi Qı, Q çiftinin dengesini bozar ve R5 deki gerilim düşme sini, dolayısıyla Q toplayıcı

girişi

V eviren giriç «virmeyen

giriş

B

geciktirme çıkısı

Şekil 1. \1A 749'un yarısı.

Şekil 2. B yükselteci yonga ısısını denetleyerek A yükseltecinin ısı katsayısını l,5]iV/°C'a indirir.

akımını azaltır, böylece yonga ı s ı s ı azalarak dengede kalır. Çevre ı s ı s ı azaldığı zaman da tersine olaylarla Q7 akımı ar tarak yonga ı s ı s ı dengede tutu lur.

Şekil 2'de görüldüğü gibi B i ş lemsel yükselteci, A yükselte cini ı s ı l bakımdan dengede tu tan ı s ı t ı c ı elemandır. Rn , Ri2 dirençleri Qı~Q2 çiftine (Şe kil 1) uygun ön gerilim verir ler. Rj3 Rn dirençleri ise ikinci çift için (Şekil l'de Q*> Qs) bir referans gerilimi ayarlayarak yonganın denge ı s ı sını belirlerler. Rm i l e yonga ı s ı s ı ortam sıcaklığının 25° kadar üzerinde tutulabilir. Bu nun için Rm tümleşik devrenin 12 ve 14 numaralı bacakları arasında 1,6 V olacak şekilde ayarlanırsa A yükseltecinin ı s ı katsayısı ortam sıcaklığı nın ±25°C değişme bölgesi için de aynı kalır. Ri6 sıfırlama direnci i l e yükseltecin sıfır ayarı 1 numaralı bacak gerili mindeki sapma (offset) en az olacak şekilde yapılırsa A yük seltecinin ı s ı katsayısı 1,5 pV/°C a kadar indirilebi lir.

G1 a) jirişi

G2

E

b) girişi

—E G3

Ü I I L J İ I J L : c) çıkısı GL, d) çıkısı

iki duraklı r~ e) çıkısı

>— E

DOKUNMAY LA ÇALIŞAN ANAHTARLAMA DEVRESİ

A devresinden B devresinden

Şekil 3.

V2CO4013

S

•sürücüye

Dokunmayla çalışan anahtarlama devreleri piyasada bulunabilir se de çok pahalıdır. Bu yazıda iki tane tümler metal oksit ya rıiletken (tmoy, anos) devreyle oluşturulan yalın ve ucuz bir düzen verilmektedir. Devrenin çalışması insan gövdesinin çev reden kaptığı 50 Hz'lik gerili me dayanmaktadır. Dokunmayla bu gerilim aygıta geçer ve dev reyi ç a l ı ş t ı r ı r . Devre evirici (DECÎL geçiti) olarak çalışan tmoy yadadeğil (nor) geçitle riyle kurulmuştur. Birinci ge çit (Gl), Rl direnciyle öngeri limlendirilmiştir ve tetiklen meye hazır bir durumdadır. Cl sığacı, geçitin yüksek kazan cından ötürü ortaya çıkabile cek salınımları engelleme göre viyle konmuştur. En kötü durum da Gl den çıkan gerilim Şekil 2b'deki gibi olabilir. Bu ne denle tam olarak var ve yok du rumlarına geçebilen ve böylece

düzgün bir gerilim biçimi veren ikinci bir evirici katı (G2) eklenmiştir. Ondan sonraki kat dokunma levhasına dokunulduğu sürece ortaya çıkan birçok vu ruşu ortadan kaldıran bir tek duraklı (monostable) devresi dir. Levhaya dokunulduğu süre ce G4 ün çıkışında mantıksal 1 değeri ortaya çıkar (Şekil 2d). G4 çıkışı, levhaya doku nuluyorsa 1, dokunulmuyorsa 0 değeri almaktadır. Bu noktadan sonra devre çeşitli biçimlerde kurulabilir. Bunları kısaca sı ralayalım:

a) Dokunma süresince kapalı (gerilim var). Bu özellik isteniyorsa, G4 çıkışında başkaca devreye gerek yok tur.

b) Dokunma süresince açık (ge rilim yok). G4 çıkışına bir evirici eklenmelidir.

duyarga

vuru* bı'cimltndirici

iki duraklı

c) Kapamak için dokun, açmak için yine dokun. Bu özellik isteniyorsa devreye Şekil 1' de görüldüğü gibi bir ikiko numlu (lateh) eklenmelidir.

d) Kapamak için A levhasına do kun, açmak için B levhasına dokun. Bu özellik isteniyor sa, baştan G4 çıkışına kadar olan devreden iki tane alı nır ve bunların çıkışları Şekil 3'te gösterilen R5 devresinin girişlerine bağ lanır.

Başka düzenlemeler de olanaklı dır, örneğin matris biçiminde düzenlenmiş bir dizi dokunma tuşu ve bir tane ortak silme (clear) düğmesi gibi.

Bu devrede dokunma olduğunu göstermek için bir ışıklı gös terge bulunması yararlıdır. Işık yayan diyotlu (IYD, LED) gösterge kullanılabilmesi için Şekil l'de gösterilen bir sü rücü devre kullanılması uygun olur.

Burada anlatılan devrenin bir üstünlüğü de mekanik değim tit reşimi (contact bounce) olayı nın ortaya çıkmamasıdır.

Rl ve Cl öğelerinin değerleri, kullanılan belirli tümleşik devrenin uygun çalışmasını sağ lamak üzere saptanmalıdır.

Electronic

(D.Morley, Engineering, Temmuz 1975)

haberler

Y ENİ Y AY IMLANAN TÜRK STANDARTLARI

TS 1196 Elektrik Tesisatı Proje Esasları TS 2035 Ses Sistemi Aygıtları: Ses Sistemi

Yükselteçleri

TS 2183 Ses Sistemi Donatımı: Genel

TS 2225 Ev ve Benzeri Yerlerde Kullanılan

Buzdolapları ve Dondurucu Dolapların Elektrik Donatıları için Özel Kurallar

TS 2444 Elektronik Tüplerin Elektrik Özelliklerini

Ölçme Metotları Bölüm 4: Gürültü Faktörü Ölçme Metotları

TS 2448 Elektronik Tüplerin Elektrik Özelliklerini

Ölçme Metotları Bölüm 8: Katot ve Isıtıcı Isıtma Sürelerini ölçme Metotları

TS 2449 Elektronik Tüplerin Elektrik Özelliklerini

Ölçme Metotları Bölüm 9: Katot Ara Yüz Empedansını Ölçme Metodu

TS 2450 Elektronik Tüplerin Elektrik Özelliklerini

Ölçme Metotları Bölüm 10: Ses Frekansı Çıkış Gücü Ölçme Metotları

TS 2455 Elektronik Tüplerin Elektrik Özelliklerini

Ölçme Metotları Bölüm 15: Elektrot Parazit Akımlarını Ölçme Metotları

TS 2483 Elektronik Tüplerde Elektrotların

Numaralanması ve Birimlerin Belirtilmesi

TS 2507 Elektronik Tüplerin Elektrik özelliklerini ölçme Metotları Bölüm 17: Gazlı Elektronik Tüplerin Ölçme Metotları

TS 2526 Elektrik Makineleri Sargılarında Kullanılan

Tellerin Çapları

TS 2553

Yarı İletken Elemanların Gerekli Sınır Değerleri Özellikleri ve Ölçme Metotların Genel İlkeleri Kısım 3 Ölçmek İçin Referans Metotları

TS 2554 TS 2555

Tek Yan Bantlı Güç Hatları Taşıyıcı Terminallerinin Karakteristik Giriş ve Çıkış Değerleri Enerji Nakil Hatlarında Kullanılan Taşıyıcı Sistemleri İçin Bağlaştırma Düzenleri

TS 2596 Nükleer Reaktörlerde Kullanılan Ölçü Aletlerinin Genel Özellikleri

TS 2599 Elektronik Tüplerin Elektrik Özelliklerini Ölçme Metotları Bölüm 21: Elektronik Tüplerde Çapraz Modülasyon Ölçme Metotları

117 TL 72 TL 27 TL 54 TL

12 TL 15 TL 45 TL 15 TL 11 TL

12 TL 39 TL 9 TL 27 TL

24 TL 33 TL 36 TL 15 TL

BİLİMSEL KONFERANSLAR

UYDULARLA YAYIN KONFERANSI

10 Ocak 1977 günü açılan kon feransta şu anda sabit ve hare ketli radyoların paylaştığı 12 GHz bandında uydu yayınları yapmak için dünya çapında bir planlama yapılmaya çalışıldı. Bir ITU (Uluslararası Haberleş me Birliği) yetkilisi konfe ransta dünyanın bazı ülkeleri nin bu bantı yeryüzü yayınla rında kullanmaları için zorla yıcı nedenleri olduğunu belirt ti. Öngörülen planlama ile bu bantı yerüstü hizmetlerinde kullanmak isteyen ülkelerin yakın gelecekte başlayacak ye ni uydu yayınlarından fazla et kilenmemeliri ve onları etkile meden yayın yapabilmeleri ola naklı olacak. Önünüzdeki birkaç yıl içinde bu bantı kullanma eğiliminde olmayan ülkeler ise gelecekte uygun sıklık (frekans) kanalları ve yörüngesel durum lar elde edebilecek. Birçok ül kelerde oluşturulan gruplar bu konularda çoğunluğun benimseye bileceği bir dizi karar almak amacı ile çalışmalarını sürdür mektedirler.

"ENERGIE 77" NÜKLEER TEKNİKLER VE YENİ ENERJİ KAYNAKLARI ULUSLARARASI KOLLOKYUMU

13 17 Haziran 1977, Paris

Bölüm 1: Nükleer teknikler Bölüm 2: Güneş enerjisi, jeo termal enerji, hidrojen kay naklı enerj i, kömürden yapay petrol ve gaz elde edilmesi, rüzgar enerjisi.

TECHNOEXPO 8 Rue de la Microdiere 75002 Paris Fransa

ULUSLARARASI MİKRODALGA SEMPOZYUMU

21 23 Haziran 1977, San Diego Kaliforniya ABD Bilpi için: Mr. David Rubin 3528 Quımby St. San Diego, CA 92106, ABD

ELEKTROMANYETİK UYUŞUM SEMPOZYUMU

26 28 Temmuz 1977, Seattle Washington ABD Bilgi için: Mr. B.L. Carıson Jr. , The Boeing Co. P.0.Box 3029, Seattle, Wash. 90004 ABD

1 0 . DON YA ENERJİ KONFERANSI

19 24 Eylül 1977, İstanbul Konu: Enerji kaynaklarının e l verişliliği ve akılcı kullanımı. Dil : İngilizce, Fransızca. Bilgi için: 10'uncu Dünya Enerji Konferans Türkiye Düzenleme Komitesi Necatibey Cad. 22/22 ANKARA

SÜREKSİZ BİLGİSAYAR DENETİM DİZGELERİ SEMPOZYUMU

19 23 Eylül 1977, Prag Çekoslovakya Bilgi için: IFAC Symposium on Disconti nuous Computer Control Systems Organizing Committee Scuhbata rova 4, 160 00 Prague 6 Dejvice Çekoslovakya

ULUSLARARASI MANYETİK KONFERANSI VE SERGİSİ

5 10 Haziran 1977, Los Angeles Kaliforniya ABD

Mr. Geoffrey Bate, IBM Corporation, P.O.B. 1900 Boulder, Colo. 80302, ABD

GÜÇ ELEKTRONİĞİNDE VE ELEKTRİKSEL SÜRÜCÜLERDE DENETİM 2.IFAC SEMPOZYUMU

3 5 Ekim 1977, Düsseldorf F.Almanya

VDI/VDE Gesellschaft Mess und Regelungstechnık Postfach 1139 D 4000 Düsseldorf l/F.Almanya

mühendsfik dünyası

KscNttudu çohfnıalan

ÇEVRİM SEÇME YÖNTEMİYLE DENETLENEN ÜÇ EVRELİ ENDÜKSİYON MOTORUNUN DEVİNİK ÇÖZÜMLEMESİ

MUAMMER ERMİŞ, Y . L . T e z i

Çevrim seçme yöntemiyle denetim yapan ters koşut bağlı t i r i s törler, üç evreli bir endüksi yon motorunun hızını' denetleme de kullanılabilirler. Makinenin matematik modelleri üç evreli, iki evreli ve evresiz çalışma lar için türetilmişti. Başlama ve kalıcı durum koşullarında, denetlecin doğasına bağlı olan anahtarlama geçici olayları üzerinde ç a l ı ş ı l d ı . Hem a l ı ş ı lagelmiş çevrim seçme yönteminin hem de "değiştirilmiş çevrim seçme" yöntemi olarak verilen dizgenin, tüm devinik çözümleri sayısal bilgisayarda yapılmış t ı r . Kuramsal ve deneysel so nuçların birbirine çok yakın olduğu görülmüştür.

(Tez yöneticisi: Y.Prof .Dr. Cemil Arıkan, ODTÜ Elek.Müh. Bölümü, Temmuz 1976, 115 sayfa)

ÜÇ FAZLI DARBE ÖRNEKLEMELİ UZAKLIK RÖLESİNİN ÇOZOMLEMESÎ, TASARIMI ve YAPIMI

MAAMOON F. AL KABABJIE, Y.L.Tezi

Bu araştırmada darbe örnekleri ni karşılaştırma yöntemiyle ça lışan üç girişli bir uzaklık rölesi tasarlanıp gerçekleşti rilmiştir. Rölenin geçici ve kalıcı durumlarda uzaklık öl çümlerindeki işlerliği incelen miştir.

Üç giriş sinyali 180° lik bir faz aralığı içinde olduğu zaman rölenin çalıştığı gösterilmiş tir. Röle giriş sinyalleri, tek faz toprak ve iki faz toprak hatalarında çalışabilecek, öte ki hatalarda ve normal çalışma durumunda çalışmayacak biçimde seçilmiştir.

Üç girişli darbe örneklemeli röleye, geçici ve kalıcı durum larda testler uygulanmış ve iş lerliği yeterli bulunmuştur.

(Tez yöneticisi: Asos.Prof.Dr. Ayhan Türeli, ODTÜ Elek.Müh. Bölümü, Mart 1976, 69 sayfa)

BAZI FREKANSLARDAK1 HARM0N1KLER1 AZALTILMIŞ FREKANS ÇEVİRİCİ

BEKİR ERGÜN, Y . L . T e z i

Bu çalışmada frekans değiştiri cilerin Ccycloconvertor) çıkış gerilimlerinin kapsadığı harmo nikler incelendi. Problemin çö zümsel olarak incelenmesi ola naklı olmadığından bilgisayar kullanıldı.

Belli çıkış frekanslarında har monik düzeylerini ydüşürmek için modüle edilmiş olan dene tim (kontrol) gerilimi yeniden modüle edildi ve değişik çıkış frekanslarına sınama ve yanıl ma yöntemi ile uygulandı. Belli çıkış frekanslarında harmonik düzeylerinin önemli ölçüde düş tüğü görüldü.

Bilgisayar sonuçları yapılan motor yük deneyleri ile doğru landı.

(Tez yöneticisi: Y.Prof .Dr. Cemil Arıkan, ODTÜ Elek.Müh. Bölümü, Haziran 19 75, 55 sayfa)