AFŞİN-ELBİSTAN VE YAKMA SİSTEMİ SORUNLARI

$)ìİ1(/%İ67$1 YH<$.0$6İ67(0İ 62581/$5,

Haluk Direskeneli Makina Mühendisi

Bugün enerji sektörümüzün en önemli projeleri çAfşin-Elbistanp projeleridir. Türkiye linyit kaynak- larının neredeyse yarısı Afşin-Elbis- tan'dadır. A ve B Grubu olarak her biri yaklaşık 1400 megavat kapasiteli çok büyük kapasiteli termik santrallar kurulmuştur.

A Santralı projelendirme kapasitesin- de çalışamamıştır. Dünya Bankası ra- porlarına göre ancak yaklaşık 500 me- gavat civarında devamlı azami yükte üretim yapabilmiştir. Çünkü yanma sistemi yanlıştır. Bu kömür çPulverize (ezip, toz haline getirilmiş) kömürp sistemi ile yanmaz, yanmıyor. çIn- direct firing/dolaylı yakmap sistemi denilen metot uymadı. Dünyada çok az örneği var. Piyasada mevcut ter- mik santral yazışımlarına bu kömür analizlerini girin, pulverize kömür kullanımı konusunda uyarı mesajı alırsınız. Yazılımlar ayrı kurutma yolu ile ısıl değer yükseltilmesini veya CFB / IGCC uygulamalarının daha uygun olacağı uyarılarını verirler. CFB Cir- culating Fluid Bed/ Döner Akışkan Yatak veya IGCC Intergrated Gasi- fication Combined Cycle/ Entegre Gazlaştırma Kombine Çevrim sis- temleri uygulanmalı diyorlar. 20 yıl önce pulverize yakma sisteminden başka çözüm yoktu. Şimdi başka iki denenmiş çözüm ortaya çıktı.

Mevcut çPulverize kömürp sistemi ile devamlı çalışabilmesi için kömür kalitesi yukseltilmeli, temizlenmeli, ayıklanmalı, su/nem/rutubet oranı azaltılmalı. Bunlar yapılabilir.

$IşLQ(OELVWDQnGDKHPHQKHPHQD\QÜ \DQPD VLVWHPL LOH % 6DQWUDOÜ NXUXO GXİQşDDWJHÁHQVHQHELWWLİNL\ÜOOÜN GHQHPH ÁDOÜşPDVÜ \DSÜ\RU 'HQHPH ÁDOÜşPDVÜ GĞQHPL NHVLQWLOL GHYDP HGL\RU ¡ÖQNÖ VDQWUDOD NĞPÖU YH ULOHPL\RU .ĞPÖU YHULOHPH\HQ ELU VDQWUDO \DSÜOGÜ <DEDQFÜ PÖWHDKKLW PHPQXQ 6DQWUDO ROGXJX \HUGH GX UX\RUNĞPÖUVLVWHPL\RN<HQLLKDOH LOH VDQWUDOD NĞPÖU YHUHFHN VLVWHP LQşDDHGLOHFHNİVWDQEXOnGD2OLPSL\DW 6WDG\XPX\DSDUVÜQÜ]DQFDNRUD\D\RO \DSPD]VÜQÜ] 2OD\ D\QHQ EĞ\OH .Ğ PÖU WDşÜPD KDWODUÜQÜ \DSÜS VDQWUDOD NĞPÖUJHWLUVHQL]ELOHVDQWUDOÜQX]XQ GĞQHPNHVLQWLVL]ÁDOÜşPDVÜ\LQHşÖS KHOL1HGHQ"

Çünkü Afşin-Elbistan kömür sant- ralımızda tüvenan (topraktan olduğu gibi kazılıp çıkarılan kömür tüm taş-toprak) yanmaz maddeler ile be- raber santrala gönderiliyor. Tuvenan kömürde yanma öncesi bir ön ayrım yok.

Kömür havzalarında öncelikle kö- mürün temizlenmesi, ayıklanması, zenginleştirilmesi gerekir. Buna akademik literatürde pSelective

mining/Seçici Madencilikp deniliyor. Internette, Google'da arayın, önünü- ze sayısız doküman gelir.

Afşin A Santral Grubu işletmesinde plansız/acil devreden çıkış (forced outage) 1995-1999'a kadar kayıtlarda 300'ün üzerindedir. 2000-2003 yılları arasında inişli çıkışlı bir seyir izliyor, 2003 değeri 220. 2004 ve sonrası bil- giler henüz kamuoyu ile paylaşılmadı. Afşin-Elbistan A Santralı, tesis işlet- mecilerinin fedakar çalışmaları ile devrededir. Plansız devre dışı olma ortalaması diğer ülkelerde yılda en fazla tek basamaklı rakamlardadır.

Ayrıca yüzde 55 ve üzeri nem içeren düşük kalorili linyitler için önerilen akışkan yatak yakma teknolojisinin, külün kimyasal içeriği nedeniyle, işletmecileri zorlayacağı göz önün- de bulundurulmalıdır. Kolay çözüm yok. Uzun, ciddi, bilimsel araştırma yapmak şart.

CFB teknolojisinin düşük kükürtlü kömürler için cazip olmadığı baz yük santralı olarak tercih edilmediği veri- leri vardır. Bu teknoloji sıvı kömürle karışık yakıtlarda tercih edilmekte, bunlarda 5 -10 megavatlık çöp santra- lı benzeri tesisler olmaktadır. Çünkü bu tip yakıtlar yanma odasına çamur gibi verilmekte, kül olmadığından erozyon önlenmektedir.

)Ayrıca kömürdeki nem, bacagazı miktarını artırdığından özellikle yan- ma odası boyutlarını ve dolayısıyla maliyeti de hayli yükseltmektedir. Nemi ve kalorisi düşük kömürlerde yardımcı/ek yakıt tüketiminin artması bizim linyitlerin tutuşma noktalarının çok yüksek olmasından kaynaklan- maktadır.

Yüksek nemli Afşin linyitlerinin, kül ergime noktaları diğer yaslı kömür- lere göre çok düşük olup, 1000-1050 santigrad derecedir. Bunlar labora- tuvar analizi ile alınan değerler, yani yeterli hava ile karıştırılarak yakılan kömür külünün ergime sıcaklığıdır. Buna işletme koşullarındaki inert (durgun) ortamı eklediğinizde bu sıcaklık daha da düşecek, kül 900- 950 santigrad derecede eriyip yatağa yapışacaktır. Daha sonra mekanik temizleme dışında çözüm kalmaya- caktır.

CFB uygulamaları için ciddi akade- mik araştırma/büyük ölçekli deneme yatırımları yapılmalıdır. Bu deneme çalışmaları yapılmadan yabancı tek- noloji uygulamaları bizi başarısızlığa götürür. Elde çalıştırılamayan atıl santrallar kalır.

IGCC'de (Entegre Gazlaştırma); ma- liyet ve düşük kalori nedeniyle çok miktarda kömür işleme mecburiye- tinden ciddi dezavantaj olabilir. An- cak bu teknoloji çok gelişmekte, çevre koşullarına en uygun, en garantili ve güvenli işletme olanağı sunmaktadır. Çünkü türbine verilen gaz yakıt de- ğerleri, düzgün ve kararlıdır.

Bu arada basından öğrendiğimize göre çok sayıda yabancı şirket Afşin- Elbistan'da yapılacak iki yeni termik santral ihalesine katılıyor. Biz mey- danı boş bırakınca tüm dünyanın aç şirketleri olaya katıldı. Toplamda 5 milyar dolarlık bir yatırım gerçek- leştirilecek.

Elektrik Üretimi A.Ş. (EÜAŞ), Afşin Bölgesi'ndeki A ve B termik santralla- rından sonra iki yeni santralın kurul- ması için bir süre önce ihale ilanına çıktı. Santrallar, en az 1200 megavat kurulu gücünde olacak ve mevcut A ve B santralları ile birlikte bu bölgede yılda 30 milyar kilovatsaat elektrik üretilebilecek. 30 yıllık işletme süre- since C ve D santralları için toplam 400 milyon ton kömür tüketilecek. Her iki santralın inşaatında toplam 15 bin kişinin çalışması, işletmesinde ise 8 bin 500 kişinin istihdam edilmesi planlanıyor.

Afşin Bölgesi'nin ilk termik sant- ralı olan Afşin-Elbistan A Termik Santralı, Dünya Bankası'ndan (DB) sağlanan 280 milyon Euroluk kredi ile rehabilite edilecek. Şu anda iki üni- teyle çalışan santral böylece 4 ünite, yani tam kapasite ile çalışabilecek.

Sadece ihaleye çıkmak yetmez. Bu özel yerli kömürün hangi yakma sistemi ile hangi kapasitelerde inşaa edilmiş santrallarda yakılacağı hak- kında da bilimsel çalışma yapmak gerekir.

Bizim akademisyenlerimizin Afşin- Elbistan ile ilgili olarak yaptıkları çok sayıda çalışma var. Ancak bu akademik çalışmalar yetmez. Mev- cut kömürün kalorifik değeri nasıl zenginleştirilmeli? Yükseltilmeli? Hangi yakma teknolojisi kullanılmalı? Bazı ön çalışmalar geçmişte kamuya ve karar alma makamlarına sunuldu. Bunlar paylaşılmalı ve ortak akıl ile olaya çülke çıkarlarıp doğrultusunda yön verilmeli.

çBiz bunu yakarızp diyen yabancı firmalar bu kadar çalışma sonunda inşaa ettikleri A Santralı'nda be- ceremediler.B Santralı'nda da aynı yakma teknolojisi var. Henüz kesin kabul yapılmadı.

0HYFXW$IşLQ(OELVWDQNĞPÖUÖEXKDU ND]DQODUÜQD JĞQGHULOPHGHQ ĞQFH VDKDGD ]HQJLQOHşWLULOPHOL \DQPD] PDGGHOHUGHQ WHPL]OHQPHOL KDWWD LÁLQGHNLVXRUDQÜGÖşÖUÖOPHOL%XQODU \DSÜOPD\DFDNşH\OHUGHğLO%DşNDVÜQÜQ ÖUHWWLğLWHNQRORMLLOHEXLşROPD]7¶ %İ7$.$IşLQ(OELVWDQnGDoNĞPÖUGHQ JD]ODşWÜUPDpLÁLQ$UDşWÜUPD0HUNH]L NXUPDOÜ

Her ülke kendi yerel yakıtı-yerel kö- mürü için kendi santrallarını kendi yerel şirketleri ile kurmak zorunda- dır. Bu iş yabancılara bırakılmayacak derecede önemlidir.